D?li ??m?nli
Vahid ??m?nli


Vahid Valeh oglu Qasimov, Vahid ??m?nli  27 iyun 1956-ci ild? Agdam rayonunun ??m?nli k?ndind? anadan olmusdur. Vahid ??m?nli 1972-ci ild? ??m?nli k?nd orta m?kt?bini bitirmisdir. Vahid ??m?nli ?d?bi yaradiciliqla ?ox erk?n yaslarindan m?sgul olur. D?vri m?tbuatda tez-tez serl?ri ?ap olunur. 2011-ci ild? onun N? ?m?rd?, yasadim adli serl?r kitabi ?apdan ?ixmisdir.D?li ??m?nli kitabi m??llifin ikinci kitabidi. Evlidir, iki oglu var. Hal-hazirda Baki s?h?rind? yasayir.





D?li ??m?nli



Vahid ??m?nli



Vahid ??m?nli,2018



ISBN978-5-4485-2217-8

     Ridero





Vahid ??m?nli



D?li ??m?nli adli kitab sairin oxuculara t?qdim etdiyi ikinci kitabdir. T?x?ll?s? Vahid ??m?nli olan Vahid Valeh oglu Qasimov 27iyun 1956- ci ild? Agdam rayonunun ??m?nli k?ndind? anadan olmusdur. Atasi Qasimov Valeh mahir asiq olub. 4050-ci ill?rd?, ?ox ki?ik yaslarinda ??m?nlid? v? ?traf k?ndl?rd? toy m?clisl?rini idar? etmisdir. Atasinin tez-tez evind? t?skil etdiyi sazli-dastanli gec?l?r m?clisl?ri Vahid ??m?nlinin h?yatinda d?rin izl?r buraxmisdir. Vahid ??m?nli 1972-ci ild? ??m?nli k?nd orta m?kt?bini bitirmisdir. 197577ci ill?rd? Sovet Ordusunda xidm?t etmisdir. 1980-ci ild? Baki Maliyy?-Kredit texnikumunu bitirmis, uzun m?dd?t D?vl?t Statistika Komit?sinin n?zdind? olan ?mumittifaq D?vl?t Layih?-Texnologiya Institutunda isl?misdir. Vahid ??m?nli ?d?bi yaradiciliqla ?ox erk?n yaslarindan m?sgul olur. D?vri m?tbuatda tez-tez seirl?ri ?ap olunur. 2011-ci ild? onun N? ?m?rd?, yasadim adli seirl?r kitabi ?apdan ?ixmisdir. Baki s?h?rind? yasayir. Evlidir, iki oglu var. Hal-hazirda sair-yazi?i Vahid ??m?nli m?xt?lif m?vzuda yazilar ?z?rind? isl?yir. ?midvariq ki, sair yaxin zamanlarda yeni serl?r kitabi il? sizin g?r?s?n?z? g?l?c?kdir.




Minn?tdarliq


M?nim ?zizl?rim; dostlarim, qohumlarim, qonsularim, v?t?nimin ?vladlari! Siz? m?raci?t edir?m. H?rvaxtiniz xeyir!..Bilir?m, b?zil?ri bu kitabi g?r?nd? adindan t??cc?bl?n?c?k, b?zil?ri a?ib v?r?ql?y?c?k, b?zil?ri s?kill?rin? baxib t?z?d?n yerin? qoyacaq. Amma siz, bir ne?? manat halal qazancindan ke?ib bu kitabi alanlar, m?nim s?z?m siz?dir.

M?nim ?zizl?rim, bu kitaba q?lbimin bir par?asini qoymusam. El? siz d? onun s?hif?l?rind? q?lbinizin bir par?asini tapa bil?c?ksiniz. Bilirsinizmi niy?? Ona g?r? ki, bu kitab ??m?nli k?ndin?, onun insanlarina, bir ??m?nli ?vladinin ke?irdiyi hiss h?y?canlarina h?sr olunduguna baxmayaraq, ucsuz bucaqsiz v?t?nimizin h?r bir k?ndin? aid ola bil?r. H?r bir k?ndimizin dasi -torpagi m?q?dd?sdir, ??nki h?r qaris torpagimiz igid ata babalarimizin qani il? suvarilib. H?r dasin altinda bir aslan yatir.

Kitabda usaqliq xatir?l?rin? ?ox yer verillib. Bu da t?biidir. Usaqliq d?vr? ?mr?m?z?n ?n sirin d?vr?d?r. Usaqliq d?vr? g?rd?kl?rimizin, duyduqlarimizin, yasadiqlarimizin yaddasimizda silinm?z izl?r buraxdigi d?vrd?r, fikirl?rimizin formalasdigi d?vrd?r, ona g?r? d? sirindir, dadlidir.

H?r deyil?n s?zd? bir ilahi g?c, h?r yazilan yazida bir tarix yasayir. M?nim d?nyanin tarixi il? bir isim yoxdur. Qoy, d?nyanin tarixini d?nyada yasayan insanlar yazsin. D?nyanin x?rit?sind? ki?icik bir n?qt? olan, lakin sevgisi k?ks?m? sigmayan dogma ??m?nlimin tarixi m?nim ruhuma daha yaxindir. D?zd?r, h?r deyil?n s?z bir tarixdir, amma m?n tarix yazmamisam. M?n, ??m?nlid? m?niml? bir zamanda yasayan insanlarin sevgisind?n s?z a?misam. Ki?icik bir zaman k?siyind? g?rd?kl?rimd?n, duyduqlarimdan yazmisam. ?min?m ki, k?ndimin g?l?c?k ?vladlari bu ?n?n?ni davam etdir?c?k.

Kitabin h?r s?trini oxuyanda ?z?n?z? xos t?b?ss?m qonacaq, x?yallarin qanadlarinda ?z k?ndiniz?, ?z usaqliginiza d?n?c?ksiniz. Bu kitabi ?xudugunuz d?qiq?l?rd? m?n d? sizinl? olacam, sizinl? sevin?c?m, sizinl? k?d?rl?n?c?m.

Amma k?d?rimiz az olacaq. Lap az Olan da sad?c? t??ss?f hissi:

Aman Allah, ?m?r n? tez ke?di

Bayaq dedim ki, ?linizd? tutdugunuz bu kitab yasadigim, duydugum h?yatin bir par?asidir. Bu h?yatin m?xt?lif anlarinda m?niml? yanasi addimlayan insanlarin z?hm?ti var burda H?r k?sd?n bir s?z, bir c?ml?, bir fikir ?r?s?y? g?tirib bu kitabi. Oinsanlari bir-bir x?yalimda canlandirir, i?imd? p?hr?l?y?n minn?tdarligimi onlara bildirm?k ist?yir?m.

?n birinci, m?ni d?nyaya g?tir?n, duygulu b?y?d?n anam P?rizada, atam Valeh? bir ?vlad minn?tdarligimi bildirir?m.

??m?nli torpaginda dogulan, yasayan h?r bir h?mk?ndlim? sevgil?rim, saygilarm sonsuzdur. M?nim m?asirl?rim, agsaqqallarim, agbir??kl?rim siz? minn?tdaram. H?yatimin ?n g?z?l anlari sizinl? baglidir. Sizin h?r birinizi g?r?nd? sevindiyim q?d?r he? zaman bel? sevinm?mis?m. Sizin h?r biriniz m?nim k?nl?m?n tacisiniz. M?n sizi ?ox sevir?m.

On il nazimi ??k?-??k? m?n? elm ?yr?d?n, t?rbiy?l?ndir?n sevimli m??lliml?rim Musa m??llim?, S?lbi m??llim?y?, Qara m??llim?, Bayram m??llim?, Kamil m??llim?, S?ms?ddin m??llim?, Sabir m??llim?, Xosrov m??llim?, F?rz?liyev Allahver?n m??llim?, Pasayev Allahver?n m??llim?,, M?mm?d m??llim?, Z?lf?qar m??llim?, m?nd? rus dilin? maraq oyadan Ismayil m??llim?, Quliyev Musa m??llim?, Eyvaz m??llim? bir s?zl?, m?kt?bimizin b?t?n m??lliml?rin? d?rin minn?tdarligimi bildirir?m.

Serl?rini sev?-sev? oxudugum, m?nim q?lbimd? ser?, s?n?t? d?rin m?h?bb?t oyadan, ilk serimin ilk oxucusu Sahmar ?kb?rzad?y? d?rin minn?tdarligimi bildirir?m.

Uzun ill?r m?niml? dostluq ed?n, ?n ??tin anlarimda yanimda olan, d?rd-s?rimi b?l?sd?y?m s?mimi insan dostum Mahir Haciyev? d?rin minn?tdarligimi bildirir?m. ?ziz dostum, bu kitabin h?r v?r?qind?, h?r s?tirind? s?nin s?sin, s?nin inc?, mehriban q?lbin yasayir.

Ill?r boyu m?niml? ?iyin-?iyin? ?alisan, g?nd?lik qaygilarimla maraqlanan, d?rdim? s?rik olan, sevincim? sevin?n is yoldaslarima minn?tdaram. Sairi yasadan diqq?tdir. H?mis? m?n? qarsi diqq?tli olmusunuz. Sizinl? h?yatda ?z-?z? g?ldiyim? g?r?, ?mr?m?n enisli-yoxuslu yollarinda sizinl? birg? addimladigima g?r? ?ox xosb?xt?m.

M?min ziyali kimi sevib, xatirini ?ziz tutdugum Mir Yusuif Agaya minn?tdaram. Sizinl? olan ?nsiyy?tim m?nim qarsimda yeni m?nz?r?l?r a?di. Agdam camaatinin siz? olan saygilari sonsuzdur. Siz ?z s?mimiyy?tinizl? Qarabag torpaginin ?n urvatli m?kani olan Seyid Lazim Aga ocaginin nurunu artirir, onu daha da s?r?fl?ndirirsiniz.



Kitabin ?r?s?y? g?lm?sind? t?m?nnasiz olaraq b?y?k f?d?karliq g?st?r?n ?ziz ellim, sair-publisist Vidadi Agdamliya d?rin minn?tdarligimi bildirir?m.

Bundan basqa, kitabin ?r?s?y? g?lm?sind? maddi yardimini ?sirg?m?y?n dostum, sinif yoldasim Allahver?n ?liyev? ?z minn?tdarligimi bildirir?m.

H?yat yoldasim T?ran? xanima, ?vladlarim Valeh?, Aydina d?rin minn?tdarligimi bildirir?m. Siz olmasaniz bu kitab da olmazdi. S?briniz?, sevginiz?, sayginiza g?r? ?ox sag olun.

?ziz oxucularim, siz? minn?tdaram. Oxudugunuz s?tirl?rd? q?lbinizi oxsayan t?k bir c?ml? olsa, dem?li z?hm?tim h?d?r getm?yib.



Sizin Vahid ??m?nli.




?ns?z


M?n, Vahid C?m?nlininD?li ??m?nli kitabinin ?lyazmasini oxuyandan sonrabu kitaba ?n s?z yazmagi ?z?m? borc bildim. Bel? q?na?t? g?ldim ki, bu kitab q?riblikd? ?irpinan bir ?r?yin d?y?nt?l?ridir. Dogma Qarabaga sevgi v? h?sr?t bu kitabdaki h?r bir yazinin ?sas sujet x?ttidir.

23iyul 1993c? ild? Agdam s?h?ri v? ona yaxin olan k?ndl?r isqal olduqdan sonra, ??m?nli k?ndi d? d?y?s b?lg?sinin qaynar n?qt?l?rind?n birin? ?evrilmisdi. Qarabagin isgal olmasi, ??m?nli k?ndinin h?r g?n d?sm?nl?r t?r?find?n at?s? tutulmasi sairi narahat etmiy? bilm?zdi. B?li, bu kitab yuxusuz gec?l?rin, V?t?n h?sr?tini ??k?n bir sairin ?r?k ?irpintilaridir.Kitabda m?xt?lif m?vzuda yazilan ?s?rl?rd? dil, ?slub x?susiyy?tl?ri g?z?l isl?nmisdir. ?s?rd?n g?r?n?r ki, sair harda olur olsun, h?tta v?t?nd?n uzaqda da olsa bel?, h?mis? g?zl?ri Qarabagi g?zmis, onunla n?f?s ala-ala yasamisdir. Vahid ??m?nli ?z?n? V?t?nin bir damlasi kimi g?r?r v? dediyi kimi damla d?niz? can atdigi kimi, oda h?r an V?t?n? qovusmaga can atir. Kitaba L? ilah? Illallahk?lm?siyl? baslayan Vahid ??m?nli, ?midini Allah d?rgahindan ?zm?r. M?hz buna g?r?dir ki, kitab, Agdamin taninmis seyidl?rinin biri olan Seyid Lazim Agaya xitab?n yazilan misralarla baslayir. Sair Agdami, Agdam m?scidini d?s?nd?kg? i?in-i?in yanir v? d?rdini kagiza k???rm?kl? ?r?yini bosaldir. Lakin Qarabag torpagi, dogma Agdam azad edilm?yinc? sairin ?r?k yangisi soyuyan deyil. Oinanir ki, ?ox yaxin bir zamanda b?t?n Qarabaglilar kimi, onun da h?sr?ti bit?c?k, dogma ocagina Qarabagaina, Agdamina qovusacaqdir.

Bundan basqa, sair, yazilarinda ata-ana, qardas-baci, insan sevgisini, onlarin bir-birin? sadiqliyini g?z?l ?alarlarla isl?misdir. Bu indiki g?ncl?r ???n d? bir h?yat d?rsidir. ?s?rl?rin birind? sair V?t?n bayragini m?q?dd?s tutan igid q?hr?manlarimizdan olan, Ramil S?f?rovdan da s?z a?ir. V?t?n ?vladlarini V?t?n?, ??r?ngli bayragimiza sadiq olmaga ?agirir. M?n dey? bil?r?m ki, bu kitab ?oxsax?li, h?r bir g?nc? lazim olan bir kitabdir. Kitabdaki ?s?rl?r ?ox r?van Qarabag l?hc?sind? yazilib. ?midvaram ki, Vahid ??m?nli bu c?r yazilarla bizi h?l? ?ox sevindir?c?k.

H?rm?tli dostum Vahid C?m?nliy? yeni ?d?bi ugurlar arzulayiram!

H?rm?tl?

sair-publisist

Vidadi Agdamli

09may 2016-ciil.




M?n?cat







L? ilah? Illallah


H?zuruna g?lmis?m,

L? ilah? Ill?llah.

S?n? k?n?l vermis?m,

S?nd?n d?nm?r?m billah.

Esqim, amalimQURAN,

M?h?mm?d R?sulallah,

M?h?mm?d H?bibullah,

Dostlarim Haqqdostlari,

?hli-Beyti Nurullah,

L?tv?nl? m?sudel?,

K?r?m eyl?, Ya Allah!..



S?nsiz olsam YaH?kim,

S?nsiz olsam Ya?ziz,

?rs? ?ixan ahimi,

S?nd?r? bilm?z d?niz

N?sib eyl?, yasayim

H?yatimi t?rt?miz,

Sizlayan yaralara

M?lh?m eyl?, Ya Allah!!!



S?nd?n baslar dirilik,

?vv?li, Axiris?n

S?nXaliqs?n, s?nQ?dd?s,

H?yatin t?m?lis?n

S?n?zims?n, s?nX?bir,

?liyy?, V?liyy?s?n

M?ni yolunda sabit

q?d?m eyl?, Ya Allah!






Agdam m?nz?r?l?ri




Salam, Agdam torpagi


?vv?lc? ?r?yimd?n Siz? salam verm?k arzusu ke?di. Salam Allah k?lamidir. M?nasi siz? s?lh olsun dem?kdir. D?d?-babalarimizin buyurduguna g?r? yetmis savabi var. Altmis doqquzu salam ver?n?, biri salam alana d?s?r. Amma bu g?n m?n salam alanam. Salami b?y?kl?r ver?r. M?n n?kar?y?m? M?n, ulu V?t?nim Az?rbaycanimin, c?nn?t Qarabagimin, toy otagi Agdamimin, besiyim ??m?nlimin bir z?rr?siy?m. Z?rr? n? vaxtdan b?y?k oldu? Ona g?r? d? boynumu b?k?b ?z?m? d?y?n h?zin v?t?n mehin?, onun g?tirdiyi g?l-?i??yin ?trin? ?leyk?m?-salam! deyir?m. Sin?si dagli daglarima, h?sr?td?n saralan bag-bagcalarima ?leyk?m?-salam! deyir?m. Salam Allah k?lamidir. Allah, daglarin, mes?l?rin, bulaqlarin, otlarin, ?i??kl?rin, yarpaqlarin dili il? danisir. Daglara, mes?l?r?, bulaqlara, otlara, ?i??kl?r?, yarpaqlara ?leyk?m?-salam deyir?m. B?y?kl?k g?st?rin, ?fv edin, duygularima hakim ola bilm?dim, k?nl?md?n salam verm?k ke?di. M?n, sizd?n qopan bir damlayam. Damlalar ?mmana can atar. M?n, siz? can atiram. M?nim ?mmanim sizsiniz. Siz? olan m?h?bb?tim m?ni enisli-yoxuslu yollarla h?yatimin ugurlarina dogru aparir. And yerim, inam yerim, iman yerim sizsiniz. H?mis? siz?, ?z?li, ?b?di m?b?dim? dogru yol g?lir?m. M?b?d? aparmayan yollar kim? lazimdir? Siz m?nim m?b?dimsiniz.

M?nim ?z?li, ?b?di m?b?dim, s?ni d?s?nd?kc? ?r?yim titr?yir, g?zl?rim dolur, ruhum p?rvaz ed?r?k ?z?md?n qabaga u?ur. X?yalim daglarinda, d?zl?rind?, sir-sir bulaqlarinda Xa?ininda, Qarqarinda, usaqliq x?yallarimin ?n cosqun ?ayi olan K?t?lind? daha haralarda c?vlan edir? H?y?candan ?z?m? yer tapa bilmir?m. H?mis? s?n? dogru g?l?nd? bel? oluram. M?nim atam, anam, bacim, qardasim, ?mim, dayim, xalam, ruhum, canim, Odlar diyari Az?rbaycanimin ?n dilb?r g?s?l?rind?n biri olan, ??r?yinin, suyunun, almasinin, heyvasinin, gilasinin, gil?n?rinin, b?y?rtkaninin, g?leys? narinin dadi damagimdan getm?y?n Agdamim. B?r?k?tli daglarim, d?zl?rim, mugam s?dali obalarim, duz-??r?kli evl?rim

El? ?r?yimd?n ke?ir sizi s?sl?yim, haminiza, -agsaqqalina, agbir??yin?, salam verim, ?ayinizi i?im, halal ??r?yinizd?n dadim, ruhuma s?rinlik yayilsin, q?lbim sevinsin, damarlarimda qanim t?z?l?nsin. El? ist?yir?m ki, dey?m



Salam, Agdam torpagi,

Salam, ey ulu diyar.

Salam, ey dagim, d?r?m,

Salam, ey qayam, dasim.

Qucaginda yasadim,

On alti il b?xtiyar,

Salam, ey ?mim, xalam,

Salam, bacim, qardasim



Salam, ey sin?sind?,

Dolandigim oylaqlar.

Salam, z?mr?d mes?l?r,

Salam, s?rin bulaqlar,

Salam, yollar, yaylaqlar



Zaman-zaman yasayan,

Q?dimi yurd yerl?ri

Siz? salamlar olsun

Ey bahar yagislari,

Yayin qizmar g?n?si,

Soyuq x?zan yell?ri

Siz? salamlar olsun



Salam, D?li ??m?nlim

Basimin qizil taci.

Salam, ulu ?inarim,

Qoca palid agacim



Sevgi qanadlarinda

S?n? dogru u?uram,

?r?yim f?r?hl?nir.

G?zl?rim? yas dolur,

Bogazim kilidl?nir.



Bas qoyum torpagina,

Bir s?cd?n? d?s?mm?n,

Dasinla, k?s?yinl?,

G?l?nl?, ?i??yinl?,

?p?s?m, g?r?s?mm?n.

Ayaqyalin, basa?iq,

Xosb?xt k?rp?l?rinl?,

Bir atlanim-d?s?mm?n



Dirmanim agaclara,

Payizdan qisa qalan

Bir gil? ?z?m d?rim,

?agirim var s?siml?,

?yl?yim ?f?ql?rd?

Bir durna qatarini,

Ne?? q?rib dostlara

Odlu salam g?nd?rim.



Kim n? bilir b?xtim?

Daha n?l?r d?s?c?k?

Ne?? aylar ?t?c?k,

Ne?? ill?r ke??c?k,

Amma yen? yadima,

S?nli anlar d?s?c?k

N? zaman geri d?ns?m,

Olal?li d?zl?rd?,

K?vr?k bir ixtiyarla,

Bir cocuq g?r?s?c?k.



06mart 2011-ciil,



Agdam, ??m?nli




S?z s?z? ??k?r



H?rd?n fikirl?sir?m ki, Ilahi, bizim ata-babalarimiz nec? g?z?l s?z s?rrafi olublar. Atalar s?z?n? g?r? deyir?m. El? d?qiq, d?zg?n yerind? deyilmis s?zl?r? rast g?lirs?n ki, adam lap t??cc?b edir. Atalarin s?z?-s?zl?rin d?z?, deyib atalar. ?slind?, s?z olmayan yerd? bu d?nyanin b?t?n var d?vl?ti bir qara q?piy? d?ym?z. Illah da, s?z? agzinda bisirib, ?ixarmayanda Dey?rs?n balam, nec? y?ni s?z? bisirib ?ixarmayanda Y?ni fikirl?sm?yib s?z danisanda S?z? dey?nd? d? g?r?k ehtiyatla dey?s?n, yoxsa, fikirl?sm?d?n dediyin s?z?n ?ox pesiman?iligini ??k?rs?n. Burada da atalar deyib ki, sonraki pesimansiliq fayda verm?z.

Qardas, s?z? m?qaminda dey?rl?r. M?qaminda dem?s?n, d?n?b olar daldan atilan bir qara das. Daldan atilan qara das da bilirsiniz d? hara d?yir? Indi g?l, bas a?, bu dunyanin isl?rind?nDeyirs?n olmur, demirs?n, olmur-des?n ?ld?r?rl?r, dem?s?n, iraq olsun, ?l?md?n bet?r olur:




S?zl?r var sipsirin, s?zl?r varaci


(H? var z?h?r kimi, yox var bal dadir.

Sahmar ?kb?rzad?)


S?zl?r var sipsirin, s?zl?r varaci,

Acili, sirinli axindi s?zl?r.

H?m d?rd artirandi, h?m d?rd ?laci,

?r?y? h?r seyd?n yaxindi s?zl?r.



B?z?n abir-h?ya libasindao,

Gir?r qiligina bakir? qizt?k.

B?z?n d? bir siltaq ?dasindao,

Bogar ne?? arzu, ne?? min ist?k..



Var ne?? p?rd?si, var ne?? donu,

Birini soyunar, birini gey?r.

Sin?nd? saxlamaq ist?s?nonu,

Qurd kimi os?ni i?ind?n yey?r.



Diplomat diliyl? ist?r danisa,

Dahilik esqiyl? yasar beyind?.

Torpaga basdirsan d?n?r qamisa,

Tanidar ?z?n? ?oban neyind?



S?zl?r var sipsirin, s?zl?r varaci,

Acili, sirinli axindi s?zl?r.

H?m d?rd artirandi, h?m d?rd ?laci,

?r?y? h?r seyd?n yaxindi s?zl?r.



Baki, 1978-ciil.

B?li, qardaslar, s?z? sin?d? saxlamaq ogul isidir. Ona g?r? d? b?z?n bizi yandiran sirri kim?s? danisib i?imizi bosaldiriq. Sonra da b?rk-b?rk tapsiririq ki, amanin g?n?d?r, he? kim? dem? haa, sirrimi he? kim? a?ma. ?c?b isdir, sirr sahibi ?z sirrini saxlaya bilmir, amma basqasindan onun sirrini saxlamagi umur. Bel? yerd? dem?k ist?yirs?n ki, ?zizim, sirrin varsa ?z?n saxla, ?z?n saxlaya bilm?diyin sirri basqasinin saxlaya bil?c?yin? g?v?nm?. Sonra a?ilar sandiq, t?k?l?r pambiq Yox ey,s?z

S?z haqqinda ?ox fikirl?sdim, axirda anladim ki, bu d?nyada el? s?zd?n basqa he? n? yoxdur. S?zl?r d? c?rb?c?rd?r. Var dogru s?z, var yalan s?z G?r?n, s?z haqqinda H?zr?ti ?li (?.s) n? buyurub:



S?z?n yeri k?n?ld?r, ismarlandigi yer d?s?nc?dir, onu q?vv?tl?ndir?n agildir, meydana ?ixaran dildir, b?d?ni h?rfl?rdir, cani is? m?na, b?z?yi bi?imli s?yl?nm?sidir, tutarliligi is? DOGRULULUGUNDADIR.


Dem?li, soz?n d?z? hamiya lazimdir. Amma d?z s?z danisanlar ?oxdurmu?

Ya h?qiq?ti de, ya da sus deyib atalar. S?z?n yoxdursa, s?n d? yoxsan. Hani d?nyadan bac alan s?leymanlar, isg?nd?rl?r n? bilim kiml?r, kiml?r? S?zl?rind?n savayi n? qalib ki, bu d?nyada? Igidl?rin h?rb?-zorbalari hamisi s?z imis. El? insanlari susmaga m?cbur ed?n bu dil p?hl?vanlarida






??m?nlinin d?zl?ri



S?z? bax, dil p?hl?vanlari Bu p?hl?vanlar sovet d?vr?nd? daha ?ox idi. Bir qoyundan bir il? az qala on bes bala alirdilar. S?z? yazirdilar kagiza, verirdil?r qoltugumuza, sonra da deyirdil?r ki, ye bu yagli s?zl?rd?n. Indi bunlari fikirl?s?nd? adam az qalir d?liola

D?li demisk?n, s?z s?z? ??k?r, deyib atalar, g?z?m? a?andan h?mis? k?ndimizin adinin ?n?nd? bir d?li s?z? d? esitmis?m. Usaq olanda buna oq?d?r d? ?h?miyy?t vermirdim. Bir az b?y?y?b qiraga ?ixanda m?n? t?sir el?m?y? basladi. Ev oturanin-s?z g?t?r?nin, -deyib atalarimiz. M?n bu d?li s?z?n? tamam-kamal ?z?m? g?t?r?rd?m. M?n? el? g?lirdi ki, bu d?li s?z? il? m?ni ?l? salirlar. ?z?m bir az d?li-dolu olsam yen? d?rd yari idi. Allahin fagir b?nd?si idim. ?slind?, bizim k?ndimiz bir ne?? obalar toplusudur. Hamisi da q?dimi adlar. B?nd?nizin doguldugu Saris?y?nl? obasi, k?ndimizin f?xri B?y?k Qislaq, Bala Qislaq, Orduqali, Sarihacili, Zilfil?r, Nurular B?y?k Qislaga n?y? g?r? k?ndimizin f?xri deyir?m, ??nki bu oba el? ?vv?ld?n bizim m?d?niyy?t m?rk?zimiz olub. M?kt?bimiz, kolxozumuzun idar?si, klub, magaza, po?t, bir s?zl?, h?r sey burada yerl?sir. M?kt?bimizin m??lliml?rinin ?oxu bu obadandir. Adindan bel? basa d?sm?k olur ki, q?dimd? bu obada yasayan insanlar maldarliqla m?sgul olublar. Amma t?k maldarliqlami? D?z?n Qarabagin b?r?k?tli torpaqlarinda m?skunlasan babalarimiz h?l? ?ox q?dimd?n oturaq bir h?yat s?r?bl?r. Bu m?hsuldar torpaqlarda taxil, ?z?m, pambiq ?kib-bec?ribl?r. K?ndimizin suya olan ehtiyacini q?dim zamanlarda K?t?l ?ayi ?d?yib. K?t?l ?ayi Dag Qarabagdan axib g?l?n bir c?nn?t suyu idi. Yayin istisind? d?z?n Qarabag alisib-yananda K?t?l ?ayi dada ?atirdi. M?n? bir ne?? d?f? bu ?ayin dasdigini g?rm?k qism?t olub. Bu yaddaslardan silin?n bir m?nz?r? deyil. Ucsuz-bucaqsiz d?zl?r diz?c?n suya q?rq olurdu. Bu dasqinlar b?lk? d? K?r ?ayinacan uzanib gedirdi. (?g?r s?hv edir?ms? qoy xatirlayanlar s?hvimi d?z?ltsin). Indi Az?rbaycan Toponiml?rinin Ensklopedik L?g?tind? oxuyanda ki, ??m?nli k?ndi 1918-ci ild? yaradilib, m?ni g?lm?k tutur. Ay m?nim ensklopediya yazan tarixci qardaslarim, siz m?n? deyin g?r?m, b?s C?m?nli q?bristanligindaki 300500illik tarixi olan q?birl?r kimindir? ?z?m?z ?z ?ll?rimizl? tariximizi ki?ildiriks?, onda basqasindan n? g?zl?y?k?. Amma dey?s?n, bu s?zl?ri t?krarlamaqla m?tl?bd?n uzaq d?sd?k

Bir d?f?-biz? niy? D?li ??m?nli deyirl?r, dey? atamdan sorusdum. Atam m?n? Koroglu dastanini oxumagi m?sl?h?t g?rd?. H?min g?n kitabxana?i Kamran dayidan Koroglu kitabini alib ev? g?tirdim. ?arpayiya uzanib kitabi oxumaga basladim. Aman Allah, bu d?lilik n? q?rib? sey imis. S?n dem?, bir zamanlar qo?aq, m?rd, igid insanlara d?li deyirmisl?r. Og?nd?n k?ndimizin kisil?rin? basqa g?zl? baxmaga basladim. M?seyib ?mi, C?mil ?mi, S?k?r dayi, ?yyub dayi, ?li dayi, Pirh?s?n ?mi, B?hm?n ?mi, N?sib ?mi, k?ndimizin ?b?di briqadiri K???ri ?mi, Qosunali ?mi, M?h?mm?d?li ?mi, S?f?r dayi, N?sir?van ?mi, Siraslan ?mi, Qaytaran ?mi, Isa ?mi (K?ndimiz osad? insani ?ox tez itirdi), ?s?d ?mi, M?rs?d ?mi, Abdulla ?mi, M?hs?m ?mi, Yapon ?mi, Heyd?r ?mi, Pez?r ?mi, Ali?mi

Haqq d?nyasina qovusanlara Allahdan r?hm?t, qalanlara can sagligi dil?yir?m.

M?n onlarin qizmar g?n?sin altinda yanib qaralmis ?zl?rin?, cadar-cadar olmus ?ll?rin? baxib f?xr edirdim. Bu kisil?rin Koroglunun d?lil?rind?n n?yi ?skik idi? Onlar sad?, s?r?fli bir h?yat s?r?r, ?z ?ll?rinin z?hm?til? dolanir, evl?r tikir, yollar ??kir, tarlalarini ?kib-bec?rir, minn?tsiz yasayirdilar. K?ndimizin sad? insanlarinin nec? m?rd igid olmalari Ikinci Cahan m?harib?sind? daha da b?lli oldu. Y?zl?rl?-minl?rl? ogullarimiz m?harib?nin ilk g?nl?rind? k?n?ll? olaraq ordu siralarina yazilib c?bh?y? yollandilar. Tez bir zamanda onlarin s?si-soragi Sovetl?r Birliyinin m?xt?lif gus?l?rind?n g?lm?y? basladi. Ne??-ne?? ogullarimiz c?bh?d?n d?nm?di, onlardan qara kagiz"lar g?ldi. ??m?nlid? qara kagizlarin d?ym?diyi bir qapi qalmadi. Onlarin arasinda m?nim Yaqub dayim da vardi. Ne?? qizlar nisanli, ne?? g?linl?r dul qaldi. H?l? ovaxtlar arxa c?bh? adlandirdilan k?ndimizd? n?l?r bas verirdi? Bir ?z? qiz, bir ?z? g?lin olan analarimiz c?bh?ni ??r?kl? t?min etm?k ???n tarlalarda gec?ni g?nd?z? qatib ?alisirdilar. Onlar ?kib-bec?rdikl?ri taxilin bir d?nini d? ?zl?rin? qiymir, hamisini c?bh?y? g?nd?rirdil?r. Bu k?ndin qadinlari da q?hr?mandir.

D?li adi, Koroglu zamanindan ?z? b?ri bu torpaqlarda yasayan ulu babalarimizin biz? bir ?man?tidir. Bizim atalarimiz-babalarimiz, bu ad ???n biz siz? borcluyuq. Siz bizi s?r?fl?ndirdiniz. Bizi Koroglu D?lil?rinin, D?li K?r?n, D?li Domrulun, D?li Becanin s?viyy?sin? qaldirdiniz




Ata yurdunu yiy?siz qoymayin


I?imd? bir d?rd dasiyiram. Bir kims? il? b?l?s? bilmir?m. B?l?sm?y? ?z?m? m?n?vi haqq ver? bilmir?m. Fikirl?sdim ki, b?lk? kagiza k???r?m? ?slind? k???rm?y? d? bil?rdim. Bu m?nim i?imd? dasidigim ?z d?rdimdir. Kimis? ?z d?rdl?rinl? y?kl?m?k n? d?r?c?d? ?dal?tlidir? Lakin indi anlayiram ki, h?yatda h?r sey t?krar olur. Bu g?n d?z 40il bundan ?vv?l m?nim atdigim addimlari atmaq ist?y?nl?r var. Uzaq diyarlarin cazib?si ?ox g?ncl?rimizi dinc oturmaga qoymur. H?v?sl?nib qanadlanmaq ist?yirl?r. ?g?r qanadlanmaq ist?yirl?rs? eybi yoxdur, qoy qanadlansinlar, amma yuvalarini dogma torpaqlarinda qursunlar. S?bh?siz m?nim bu fikirl?riml? razilasmaq ist?m?y?nl?r tapilacaq, amma inanin ki, ?ox s?mimi deyir?m, ?g?r hal-hazirda m?ni buralarda saxlayan b?zi q?vv?l?r olmasaydi, m?mnunuyy?tl? ata yurduna d?n?r, pal?iqdan bir daxma d?z?ldib orada sad-x?rr?m yasayardim.

1978-ci ilin isti yay g?nl?rinin birind? yolum ??m?nliy? d?sd?. Ovaxtlar qardasim k???b Agdam s?h?rind? yasayirdi. Bacim ?f?tli k?ndind? aili? h?yati qurmusdu. M?nim is? x?yallarimin g?yl?rd? u?an vaxti idi. ??m?nliy? d? el?-bel? b?zi dostlarimdan hal-?hval tutmaga g?lmisdim. Dedim, g?lmisk?n h?y?timiz? d? da bas ??kim. H?y?timiz? yaxinlasanda g?rd?y?m m?nz?r? h?l? d? h?yatimin sevincli anlarina sogan dograyir. Q?d?m-q?d?m b?y?y?b boy atdigim h?y?t sahibsiz qalmisdi. Oanlarda ke?irdiyim hisl?rin t?siri il? ?vladlar d?n?kl?s?nd? serini yazdim. Ser uzun m?dd?t d?ft?rimd? qaldi. He? kim? g?st?rm?dim. El? bir ad?tim d? yox idi. Lakin, bir d?f? ?r?kl?nib Ulduz jurnalina apardim. Ovaxtlar jurnalin poeziya s?b?sind? Vaqif C?brayilzad? adli bir s?xs isl?yirdi. Seri t?qdim edib ?ixib getdim. Bir h?ft?d?n sonra yenid?n redaksiyaya g?ldim. Vaqif m??llim faci?li sur?td? m?n? bildirdi ki, seri ?ap etm?k m?mk?n deyil. M?n seri geri ist?dim. Serin h?r s?tirinin basinda Vaqif m??llimin d?zd?y? nida isar?l?rini g?r?nd? ?ox t??cc?b etdim. S?b?bini sorusanda onun m?n? dediyi s?zl?ri nec? var, el?c? d? siz? ?atdiriram. Qardas, bu s?tirl?rin h?r?si bir ser m?vzusudur. S?n n? etmis?n? Hamisini faci?li sur?td? yigib doldurmusan bir ser?. Bunu ?ap etm?k olmaz. B?dii c?h?td?n d? ?ox z?ifdir. Yeni serl?rini g?tir, oxuyub r?y bildir?k. ?ox sag olun deyib ??l? ?ixdim. Yadima onun Qa?haqa? seri d?sd?. Ilahi, ovaxtlar ikimiz d? xalqimizin basina g?l?c?k f?lak?tl?ri q?l?m? almisdiq, ?z?m?zd?n bel? x?b?rsiz. Lakin, ovaxt m?n d? Vaqif m??llimin bu serin? dodaq b?zm?sd?m. Sonralar anladim ki, t?sad?fi ser yazilmir. H?r bir serin i?ind? bir hikm?tvar.

Bu hadis?l?rin davami 2001-ci ild? g?ldi. Bir d?f? sevimli m??llimim Sahmar ?kb?rzad?nin isl?diyi M?d?niyy?t q?zetinin redaksiyayasina getmisdim. Arabir o, m?nd?n n?s? bir sey oxumagi xahis ed?rdi. Bu d?f? ?vladlar d?n?kl?s?nd? serini oxudum. B?y?ndi. ?ox t?rifl?di. H?tta bir ne?? dostuna da g?st?rdi. Bu ser deyil, bu ibr?t d?rsidir-dedi.

Ser M?d?niyy?t q?zetind? d?rc olunandan sonra, Qizil q?l?m m?kafati laureati Fikr?t L?nb?rani il? tanis oldum. Fikr?t m??llim ser? qisaca olaraq bel? r?y verdi:

S?n ser yazmamisan, s?n xarabaligin r?smini ??kmis?n. H?min seri indi siz? t?qdim edir?m:









?vladlar d?n?kl?s?nd?


Doqqazin agzinda dondum q?fild?n,

T?s?lli ver?rmi h?ms?hb?t m?n??

Ugursuz yol?uya d?nd?m q?fild?n,

Nec? yaziq g?ldi bu h?y?t m?n?.



?st?n qus s?km?y?n o?al-??p?rl?r,

Indi ne?? yerd?n yaralanibdir.

Dolusub h?y?t? qonsu d?c?ll?r,

Meyn?l?r v?d?siz uralanibdir.



K?l?k budaqlari dibd?n qoparib,

Bag-bagat doludu sax-s?v?lil?.

G?l kolu t?klikd?n siv?n qoparib,

L???kl?r ?st?nd? don tutub gil?



K?rp? ?inarlarin d?yisib hali,

Qoca tut n? yaman x?yala dalib.

Bacimim b?z?kli ??r?k d?smali,

T?ndirin basinda kims?ziz qalib.



Pozulub bag?ada ?vv?lki mizan,

K?rp? budaqlari meyv?l?r ?ymir.

?b?di qonaqdir bu yerd? x?zan,

Bir yasil yarpaq da g?z?m? d?ymir.



Daslar, divarlar da q?ribs?yibdi,

B?y?k h?nirin?, usaq s?sin?.

Bu h?y?t m?ni d? q?rib sayibdi,

Dogma n?f?simd?n ??tin isin?.



G?n?sin s?f?qi s?n?kl?s?nd?,

Qizmar yay g?n? d? d?n?b olarqis

?vladlar soyuyub d?n?kl?s?nd?.

D?d?-baba yurdu yetim qalarmis.



Agdam, ??m?nli,
1978-ciil.



P.S.


?ziz Sahmar ?kb?rzad? il? g?r?s? dostum Mahirl? getmisdik. Fikrimiz onu d?bd?b?li restoranlarin birin? d?v?t edib g?z?l vaxt ke?irm?k idi. Lakin, Sahmar m??llim biz? dedi ki, bir yem?kxana taniyiram, orada bis?n yem?kl?rd?n M?seyib ?minin bisirdiyi yem?kl?rin ?tri g?lir. Biz Sahmar m??llimin dediyi yer? getdik. Yem?kd?n sonra Sahmar m??llim m?nim d?ft?rimd? olan serl?rl? tanis oldu. ?vladlar d?n?kl?s?nd? serini alib oxudu, bir-iki d?z?lis el?di, sonra g?l?-g?l? dedi:

H?, Qasimov, g?rd?nm? s?z nec? partladi?

S?z?n partlaya bilm?sini ilk d?f? sevimli m??llimimd?n esitdim






Seyid LazimAga




Tanrinin sevdiyi b?nd?



(El-obamizin and yeri Seyid Lazim Aganin xatir?sin? h?sr olunur)



R?hman, R?him Allahin adiil?



Bu yaziya bir serl? baslayiram. El?-bel? yazilmayib bu ser B?lk? d? ne?? ill?rd?n b?ri axtardigim h?yat h?qiq?tl?rinin intizari il? mayalanib. B?lk? bu serin odu i?im? h?yatimda ilk d?f? Allah haqqi! dey?nd? d?s?b? Allahin ?st?md? olan haqqini anlamadan i?diyim andin agirligini sonralar anladim. Asura g?n?n? bir g?n qalanda Qara m??llim m?n? tapsirardi ki, Qasimov, s?n d?rs? g?lm?, asura g?n? Imam H?seyn m?clisl?rin? ged?n usaqlarin siyahisini tut g?tir. H?r d?f? d? Qara m??llim? ag v?r?q ver?rdim. B?lk? bu serin toxumlari ozamanlardan ?r?yimd? c?c?rib, bitib, misra misra b?y?y?b? Bilmir?m. Amma bir g?n bu ser yazildi. D?rhal facebook s?hif?l?rind? paylasdim. Serin ilk oxucularindan biri dostum Haci Elm?ddin oldu. Ser Hacinin ?ox xosuna g?ldi. Dostumun xeyir-duasindan ?r?kl?nib, seri bu kitaba bir m?q?dd?m?kimi t?qdim etm?yi q?rara aldim:



Bir iman yeri var, min g?man yeri,

Iman olmayanda g?man min olar.

Imani q?lbin? ?iraq el?s?n,

D?nya q?ml?rin? m?lh?min olar.



Halal qazancina haram qatmasan,

Kasibi, fagiri he? unutmasan;

?zg?nin haqqina ?l uzatmasan,

S?nin HAQQ yaninda al?min olar.



B?d dua el?m? bir kim? he? vaxt,

Kor seytan ?n?nd? dayanib s?rvaxt;

Ugursuz yollara ?ixma baxta-baxt,

Bu yolda ?ox d?rdin, ?ox q?min olar.



Yaxsiya yaxsi de, pis? pis dem?,

Xeyir s?yl?y?n ol, he? vaxt n?hs dem?,

Bir kim? Xudadan ziyan ist?m?,

S?n? d? ist?y?n bir kimin olar.



Vahid, pozulmasin ?hdin, ilqarin,

On d?rd m?sum olsun sevgili yarin;

Yapis ?t?yind?n P?rv?rdigarin,

M?hs?rd? ?lind? bir s?min olar..



may 2011-ciil.

N?hay?t, indi siz? uzun zamanlardan b?ri ?r?yimd? b?sl?diyim arzunu a?a bil?r?m. M?qs?dim Tanrinin sevimli b?nd?si Seyid Lazim Aga haqqinda bir yazi yazmaqdir. Uca Allahdan qarsima qoydugum m?qs?d? ?atmaq ???n k?m?k dil?yir?m. Hansi y?k?n altina girdiyimi ?ox g?z?l anlayiram. Adi dill?r ?zb?ri olan, dara d?s?nd? c?ddind?n imdad dil?diyimiz, xos anlarda ruhuna dualar edib r?hm?t oxudugumuz, Az?rbaycanimizin h?r yerind? adi m?h?bb?tl? ??kil?n Seyid Lazim Aga haqqinda yazmaq ogul isidir.

Niy? m?n Aga haqqinda yazi yazmaq fikrin? d?sd?m? S?b?bini he? ?z?m d? bilmir?m. 2011-ci ilin iliq mart g?nl?rind?n birind?, dostum Mahirl? ??m?nlid?, Seyid Lazim Aganin m?qb?r?sini ziyar?t el?dik, m?scidd? iki r?k?t ziyar?t namazi qilib, ruhuna dualar oxuduq. Is? bax, aglim k?s?nd?n b?ri adini m?q?dd?s and yerim kimi bildiyim, ehtiyac i?ind?, sixintida oldugum anlarda uca Tanrim g?nahlarimi bagislasin, c?ddin? p?nah g?tir?r?k v?sil? olmasini dil?diyim bir s?xsin m?zari ?n?nd? idim. N? edim ki, Ulu Tanri bu ziyar?ti m?n? indi qism?t el?di. N? edim ki, c?nn?t Qarabagimin parampar?a oldugu bir zamanda, ?r?yimd?n axan qara qanlarin agri-acisini indi Aga il? b?l?s? bildim.

H?y?td?ki oturacaqlarin birind? oturub, cibimd?n ?ixardigim kagiz par?asina bir s?tir yazdim:




Qiyam?td?n bet?r g?nd?r, ayAga


Geri qayidanda yol boyu ?ox dalgin idim. Dostum Mahir sirin-sirin s?hb?t edir, s?f?rimizl? bagli aldigi t??ss?ratlarini b?l?s?rd?. Amma m?nim danismaga h?v?sim yox idi. Bayaq kagiz par?asina yazdigim s?tir yavas-yavas aglimi basimdan alirdi. Kagiz-q?l?mi yenid?n cibimd?n ?ixarib, el? masindaca sin?min odunu onun ?st?n? t?km?y? basladim:



Qarabagda qara g?nl?r yasanir,

Zaman bizi bir-bir ??kir sinaga.

Torpagimiz torba-torba dasinir,

Qiyam?td?n bet?r g?nd?r, ayAga



V?t?n ???n kasib, m?zlum d?y?s?r,

Varli ??kir yaxasini qiraga.

Kisil?rin qiyaf?si d?yisir,

Qiyam?td?n bet?r g?nd?r, ayAga



Bas ist?y?n meydanimiz bos qalib,

N?r? s?si daha g?lmir qulaga.

?limizd? g?ll? deyil, das qalib,

Qiyam?td?n bet?r g?nd?r, ayAga



Bahar gedib, yay sovulub, qis qalib,

T?nha daglar qalib qara, sazaga.

Yaylagimiz, yurd yerimiz bos qalib,

Qiyam?td?n bet?r g?nd?r, ayAga



V?t?nimd? yagi d?sm?n g?zirs?,

D?rdli Vahid nec? d?zs?n bu daga?

Haqqin ?z? haqsizliga d?z?rs?,

Qiyam?td?n bet?r g?nd?r, ayAga



Agdam, ??m?nli, 06mart 2011-ciil.






??m?nlid? Seyid Lazim Aga ziyar?tgahi



Axirinci iki s?tir m?ni ?m?lli-basli xoflandirdi. Bu n?dir, Uca Tanriya asimi oluram? K?llikainatin h?r yerind? haqqi b?rq?rar ed?n R?bbimi haqsizliga d?zm?kd? ittihammi edir?m? ?ll?rim ?sdi, dizl?rim taq?td?n d?sd?, r?ngim agappaq agardi, g?zl?rim? qaranliq ??kd?. Misralarin ?st?nd?n x?tt ??kdim, basqa misralarla ?v?z etm?k ist?dim, amma n? q?d?r fikirl?sdims? aglima bir sey g?lm?di. Ser yazilan v?r?qi cirmaq ist?dim. Amma cirmadim. B?k?b cibim? qoydum. H?r d?f? seri a?ib oxuyanda axirinci misralar yen? aglimi basimdan alirdi. Bu d?f? dostum ?li m?n? yardim etdi. Odedi ki, C?nabi-Haqqin haqsizliga d?zm?yind? bir anlasilmazliq yoxdur. Allaha h?r sey ?yandir. Ohaqsizligi bir anda m?hv ed? bil?r. Lakin, ?n b?y?k s?br sahibi ?z? bizi t?rbiy?l?ndirir, s?brli olmagi ?yr?dir, b?lk? d? layiqinc? q?drini bilm?diyimiz, d?y?rinc? qiym?tl?ndir? bilm?diyimiz nem?tl?rl? bizi imtahan edir, yenid?n onem?tl?r? sahib olma ist?yimizi g?cl?ndirm?kl?, bizi m?bariz?y? cihada ?agirir. N? g?z?l Oturub, biz? qarsi t?r?dil?n soyqirimlara g?r? C?nabi-Haqqa ?syan el?m?kd?ns?, m?q?dd?s Kitabimizda onun biz? etdiyi t?vsiy?l?rl? yasamaliyiq. Biz bunu ed? bilirikmi? Danmagin n? yeri var, axi, biz hamimiz bir n?f?r kimi ?limiz? silah alaraq quduz d?sm?nl? ?l?m-dirim savasina qalxmadiq. Basimizi yagli v?dl?rl? aldadan ?cn?bi d?vl?tl?rin biz? yardim ed?c?yin?, sad?l?vhl?kl? bizim ?v?zimiz? bizim torpaqlarimizi azad ed?c?yin? inandiq. D?d?-babalarimiz g?z?l demisdi: Qonsuya ?mid olan samsiz qalar. Amma biz samsiz yox, Qarabagsiz; Susasiz, Xocalisiz, Agdamsiz, La?insiz, K?lb?c?rsiz, C?brayillisiz, Qubadlisiz, Z?ngilansiz, F?zulisiz, Xank?ndsiz, Agd?r?siz, Xocav?ndsiz qaldiq. Z?ng?zurda, G?y??d? olan minl?rl? obalarimiz, oylaqlarimiz d?sm?nin ?lin? ke?di. Bor?alida soydaslarimiz bir k?nc? qisnandi. Torba-torba dasidilar torpagimizi, analarimiz-bacilarimiz aglar qaldi, balalarimiz ?li-qolu bagli d?sm?n torpaqlarina s?r?ld?, yurd balalari yadlara qul oldu (ifad? Sahmar ?kb?rzad?nindir).

Agdam d?rdin? bir sair f?ryadi:






Agdam m?nz?r?l?ri




Agdam


Agdam,

S?ni d?s?nd?kc?

Par?alanir i?im, ??l?m,

Agdam,

S?ni ?sir edib,

Yasatdilar m?n? z?l?m,

S?nsiz ke??n ill?rimi,

Hansi qara yel? verim?

Agdam, Agdam



I?imd?ki agrilari

S?n? nec? basa salim?

Viran olan daglarinda,

Indi nec? ?l?m qalim?

G?yl?rind?n qop?b d?s?r,

Son ?midim, son x?yalim,

Agdam, Agdam



Xa?inindan, Qarqarindan

Axan sular durularmi?

Bu z?l?m?n haqq-hesabi

Bir kims?d?n sorularmi?

Agdam, Agdam,

Bu haraydan

Dil usanib, yorularmi?..

Agdam, Agdam



?l?m?n? f?rman ver?n

f?rmanbazlar hardadib?s?

Bir d?s?n?n, soran varmi,

niy? yurdum dardadib?s?

Ne??l?rim did?rgindi,

ne??l?rim gordadib?s?

Agdam, Agdam



Kim baglayar, g?r?s?nkim,

Bu qan ver?n yaralari?

Qeyr?t ??k?n ogullarin

Seyr?lirmi siralari?

Dogradilar dilim-dilim,

P?r?n-p?r?n oldu elim.

Yari qa?qin, yari k??k?n,

Yari s?hid balalarin

Agdam, Agdam



21iyul 2012-ciil.






K?hn? Agdam



G?zl?rimin ?n?nd? Agdamin bas k???si canlanir;

Ok??? ki, uz?rind? qosa minar?si buluddan n?m ??k?n m?cidimiz yerl?sirdi. Sovet h?kum?tinin s?rt qanunlari bu minar?l?rd?n ucalan azan s?sini, Allahu-?kb?r s?dalarini susdura bilm?misdi. Agdam s?h?rind?ki C?m? m?scidi K?rb?layi S?fixan Qarabagi adli memar t?r?find?n 18681870-ci ill?rd? tikilib basa ?atandan sonra h?mis? bu m?scidd? namaz qilinmisdi, dualar oxunmusdu. N? q?d?r fagir-f?g?ra bu m?scidd? yigilan s?d?q?l?rd?n b?hr?l?nmisdi. H?y?tind? n? q?d?r qurbanlar k?sil?r?k kasib-kusublara paylanmisdi. Indi ok??? yadima d?s?nd? i?in-i?in yaniram.




Bu k???, h?m?n k???


Bu k??? h?m?n k???,

Yari g?tir?n k???,

Qoynunda alma, heyva,

?z?m bitir?n k???



Bu k??? h?m?n k???,

M?ni ?t?r?n k???

Kiml?r ?st?nd?n ke?ir?

Bizi itir?n k???.



Bu k???, h?m?n k???,

?i??k bitir?n k???.

V?salimi x?rcl?yib,

H?sr?t yetir?n k???.



Bu k???, h?m?n k???,

Aydan nur ?m?n k???.

S?n yen? h?m?nkis?n,

M?n yen? h?m?n k???.



Bu k???, h?m?n k???,

??l-k???, ??m?n-k???.

Niy? qaldin bu g?n??

D?rdind? ?im?n k???



Bu k???, h?m?n k???,

?z?m?z d?n?n k???.

Ha?an a?ar ?st?nd?,

N?rgiz, yas?m?n k????..



Bu k???, h?m?n k???

Zilim yox, b?m?m k???.

?l d?ym?, yaraliyam,

K?d?r?m, q?m?m-k???



Bu k???, h?m?n k???

Bu k???, h?m?n k???



27Iyun 2012-ciil.

Agaya h?sr etdiyim serin yazilmasindan bir il ke?di. 2012-ci ilin aprel ayinda ?f?tliy?, bacim oglunun toyuna getmisdim. Amma b?t?n g?n?m ziy?ratgahda, seyid Yusif Aganin yaninda oldum. Dostum Akif, Agaya ?vv?lc?d?n m?nim g?l?c?yimd?n x?b?r vermisdi. Bu m?ni Aga il? ilk tanisligin sixintilarindan nisb?t?n azad ets? d?, onun saysiz-hesabsiz suallarindan xilas ed? bilm?di. Aganin verdiyi suallara cavab tapa bilm?dikc?, ?oxlu aci h?qiq?tl?ri anlamaga basladim.






Agdam m?scidi



M?n bir zamanlar yaxsi oxuyan, h?r g?n m?kt?bin radiosunda ?ixis ed?n, sinif yoldasi Sahin G?n?sli il? sinifl?ri bir bir g?z?r?k, pis oxuyan sagirdl?ri tilova salan, t?rbiy?li ad ?ixaran Vahid Qasimov adinin tamamil? unuduldugunun sahidi oldum. Zaman m?nim el-obaya olan soyuqlugumu bagislamamisdi. He? h?mk?ndlil?rim d? bagislamamisdi. Sevimli m??lliml?rim Bayram m??llimin, S?ms?ddin m??llimin, Allahver?n m??llimin, Eyvaz m??llimin, dostum, sinif yoldasim Allahver?nin yadinda qalsam da, ?oxlari m?ni tanimadi. M?n, dasini-k?s?yini bel? ?p?b, g?z?m?n ?st?n? qoymaga hazir oldugum ??m?nlid? yad olmusdum. N?inki m?n, m?nim atam asiq Valeh d?, anam P?rizad da unudulmusdu. Ata n?n?m seyid Aynadan (n?n?m Baslibel seyidl?l?rinin n?slind?n idi. 19351936-ci ill?rd? k???b Qarabaga, ??m?nli k?ndin? g?lmisdil?r), ana n?n?m Aynadan, ata babam Abbas kisid?n, ana babam Usub kisid?n he? danismaga d?ym?zdi. Deyil?si d?rd deyildi.

Bir zamanlar m?nim aglima g?lmisdi axi bunlar






??m?nli m?nz?r?l?ri



Hasiy?:


M?n ged?nd? ??m?nlid?n



Aglim k?s?nd?n ser-s?n?t vurgunuyam. Hardan dolub ?r?yim?, bilmir?m. Amma, musiqi s?si m?ni bir anliga da olsa yolumdan saxlayir, ?r?yim? bir s?rinlik, bir arxayinliq g?tirir. Usaqliqda ala-babat s?sim d? olub. Bunu m?n demir?m, bunu qonsularim, sinif yoldaslarim, m??lliml?rim deyirdi. Bu da m?n? qanad verirdi. Yay g?nl?ri tarlalarda isl?y?rdik. G?norta istirah?t ???n ev? g?l?rdik. Allahin verdiyind?n yeyib-i?ib h?r? bir yerd? dinc?l?rdi m?nd?n basqa. M?n dirmanardim tut agacina, baslayardim oxumaga saatlarla oxuyardim. Yaziq qonsularim, n?l?r ??kibl?r m?nim oxumagimdanAmma t??cc?bl?d?r ki, bir d?f? d? olsun, kims? atama-anama sikay?t el?m?di. Tut agacinin budaginin ucuna q?d?r ?ixardim. Agac deyir?m ey siz?, g?vd?sini ?? adam qucaqlaya bilm?zdi. H?y?timizd? iki tut agaci vardi. Biri o?? adam qucaqlaya bilm?y?n g?vd?si olan, obiri d? ondan bir az nazikNazik tut agaci indi d? durur. Obiri is? h?rriy?tin ilk ill?rind?, soyuqlu bir qis g?n? ?yyub kisinin baltasinin qurbani oldu. ?slind?, bu agac da oq?d?r nazlk deyil. Bu yaz getmisdim k?nd?. Tut agacimizi ziyar?t el?dim. Basimi qaldirib agaca baxdim. Dedim, Allah, Allah, m?n bu agaca nec? ?ixirdim? Indi onun ucuna n?di, he? bogazina da ?ixa bilm?r?m.

H?, qonsularin m?nd?n sikay?t el?m?m?si m?ni bir az da ?r?kl?ndirirdi. Mugamatdan xalq mahnilarina q?d?r, xalq mahnilarindan asiq mahnilarina q?d?r n? g?ldi, oxuyurdum. S?z saridan da kasadligim yox idi. Bir qalin d?ft?rim vardi, esitdiyim h?r t?z? mahnini d?rhal ora yazirdim. Sonra baslayirdim m?sq el?m?y?. Bir-iki d?f? oxuyandan sonra olurdu halalca malim Indi, mahni kitabindaki b?t?n mahnilari ?zb?r bildiyimi g?r?n oglanlarim h?rd?n m?nd?n sorusurlar ki, ay ata, bu q?d?r mahninin s?zl?rini nec? yadinda saxlayirsan? N? bilim, he? ?z?m d? bilmir?m, el? bil os?zl?r m?niml? birg? dogulub.

K?ndimizin ?ox q?rib? cografi m?vqeyi var. R?hm?tlik M?seyib ?minin evinin dalindan ucsuz-bucaqsiz d?z baslayir. Nahaq yer? k?nd? ??m?nli demirl?r ki ?g?r Sovet h?kum?ti od?zl?ri ?kib-sumlayib yerind? pambiq ?km?s?ydi, dogrudan da buralar m?ht?s?m bir ??m?nlik olardi. K?hn? kisil?r ?zl?rin? yurd yeri se??nd?, se?dikl?ri yerl?r? d?zg?n ad verm?yi d? bacarirdilar. ?slind?, ??m?nli bir ne?? obanin ?mumi adidir. K?ndin irili-xirdali obalari var. Burada var idi s?z?n? isl?tm?k daha d?zg?n olardi. ??nki, obalar arasinda olan bos torpaqlar ?oxdan yeni dogulan n?slin h?y?t yerl?rin? ?evrilib. M?nim usaqliq ?aglarimda obalar bir-birind?n arali idi. Indi Saris?y?nl?d?n Zilfil?r?, oradan Bala Qislaqla Orduqali obasina, oradan da B?y?k Qislaga ke?s?n, hiss etm?zs?n ki, bir obadan obiri obaya ke?din. Sizin sadiq b?nd?niz Saris?y?nl? obasinda d?nyaya g?z a?ib. Qeyd el?dim ki, M?seyib ?minin evinin dalindan g?z isl?dikc? uzanib ged?n bir d?z?nlik baslayir. Bir az solda ki?ik bir ??kil (tut) bagi vardi. Bu ??kil bagi M?seyib ?mi il? onun qardasi m?nim babam Usubun ata m?lk? olub. Sovet h?kum?ti obagi da alib qatmisdi kolxozun sah?sin?, amma haqq ???n?, obag el? bag kimi d? qalirdi. Bag dey?nd? orada turs nar kollarindan, bir d? ??kil agaclarindan basqa he? n? yox idi. H?, b?zi ??kil agaclarinin yanina ?z?m d? ?kmisdil?r. Avqustun sonlarinda tut sovulanda m?sk?nimi d?yisir, ya h?min baga ya da k?ndimizin yanindaki mes?y?, gedirdim.



Hasiy? i?ind? hasiy?:




Bir mes?nin nagili


Biri var idi, biri yoxidi

B?t?n nagillar bel? baslanir. ?vv?lc?, qaygisiz yasayan bir sahzad? il? s?r q?vv?l?rin tilsim? saldigi sad? k?ndli qizi olur, sonra el? h?min s?r q?vv?l?r onlari bir-birin? g?st?r?r?k, ?r?kl?rin? esq at?si salir, onlar da gec?-g?nd?z bu at?s? yanaraq, bir-birl?rin? qovusmaq ???n sevda yollarina ?ixirlar. ?ox m?sib?tl?rd?n sonra iki asiq bir-birin? qovusur. Ad?t?n, b?t?n nagillar xosb?xt sonluqla bitir. Siz? danismaq ist?diyim nagil is? ?ox q?mlidir. Basqa nagillardan f?rqli olaraq, bu nagil pislikl?rl? vurusan ag atli bir sahzad?nin q?l?b?si il? bitm?y?c?k. Bu nagilda he? sahzad? d? olmayacaq. ??nki bu nagildaki hadis?l?r bas ver?nd?, sahlari ?oxdan taxtindan salib, yerind? ?z?n? d?nyanin ?n nadir n?mun?l?rind?n sayan yoldaslar oturmusdular.

Bu yoldaslarin basi kommunizmin ?saslarini qurmaga qarisanda mes? ?z keyfind? idi. Yazda yarpaqlayib ?i??k a?ir, payizda saralib solur, qis aylarinda d?rin yuxuya gedir, iliq bahar s?f?ql?ri il? yenid?n oyanib ?z qeyri-adi h?yatini yasamaga baslayirdi. ?slind?, bu mes? el? s?n dey?n b?y?k deyildi. On-on bes hektar ola, ya olmaya. Amma bu on-on bes hektarliq mes? bir c?nn?tm?kan idi. Ilimiz on iki ay mes?nin ?st?nd? bir par?a bulud olardi. Yayin qizmar g?n?nd? ?lini isd?n ayirib besc? d?qiq?lik mes?y? gir?nd? el? bil?rdin ki, tamam basqa bir al?m? d?sd?n. Bir s?rinlik, bir rahatliq, bir xos ?hval-ruhiy? insani agusuna alardi. ?ox u?arin-qa?arin siginacaq yeri idi mes?miz. Adamin inanmagi g?lmirdi ki, traktorlarin gur-gur guruldadigi tarlalarin c?mi besc? addimliginda kirpil?r, tisbagalar, ilanlar, qurbagalar, dovsanlar n? bilim, ta n?l?r, n?l?r bu q?d?r azad, rahat yasaya bil?r. Agaclarin ?st? b?lb?ll?rl?, toragaylarla dolu olardi. Baharda arilarin viziltisindan, yayda circiramalarin ciriltisindan qulaq tutulardi. Mes?y? gir?ni h?r canli oz dilind? salamlayardi. D?zd?r, mes?miz meyv? agaclarindan kasad idi, ancaq axtarsan al?a, ?ncir, ?z?m tapardin. Amma turs nar saridan bolluq idi. Yayin cirhacirinda kal nar meyv?l?ri il? ?m?lli-basli d?y?s ?m?liyyatlari ke?ir?rdik. Mes?d?n he? kim nar yigmazdi. Bu tursm?z? meyv?l?r qisin oglan ?agina q?d?r budaqlarda qalar, ?st?n? birc? d?f? qar d?sd?m?, bal kimi olardi.

Usaqligimin ?n sirin ?aglari bu mes? il? baglidir. H?r g?n, he? olmasa birc? d?f? d? olsa bu mes?y? gir?rdim. ?limi qulagima verib basayardim oxumaga. Burada oxumaq m?n? l?zz?t ver?rdi. Bu mes? Saris?y?nl? obasinin b?z?yiidi.

Zaman ke?dikc? mes?y? sahib ?ixmaq ist?y?n adamlar peyda olmaga basladi. K?ncd?-bucaqda hasarlanmis yerl?r? rast g?lirdin. Amma bu hasarlar biz cocuqlara mane ola bilm?zdi. Onlari ist?diyimiz yerd?n yarib ke??r, ?r?yimiz ist?y?n kimi ?yl?n?rdik.

Mes?nin k?narinda bir palid agaci vardi. Adina ehsan palid dey?rdil?r. R?hm?tlik Salman kisi ?kmisdi opalidi. (Indi Salman kisinin n?v?-n?tic?l?ri opalid agaci kimi qollu-budaqlidirlar, masallah!) Agac oq?d?r b?y?m?sd? ki, oq?d?r yayilmisdi ki, iki-?? adam onu g?c-b?la il? qucaqlaya bil?rdi. Mes?y? kim girs?, m?tl?q bu palidin k?lg?sind? dincini alar, sonra el? oradan baslayaraq mes?nin d?rinlikl?rin? dogru aparan cigirlair?lil?y?r, k?nl?n?-ruhunu t?z?l?y?rdi.

1973-c? ild? t?hsil almaq ???n Bakiya g?ldim. Qis t?till?rinin birind? k?nd? ged?nd? x?yalimda palid agaci il? nec? g?r?s?c?yimi, nar baginda nec? dolasacagimi d?s?n?nd? ?r?yim f?r?hl? dolurdu. Lakin, s?n saydigini say, g?r f?l?k ?gstafurullah, kommunistl?r n? sayir?

K?nd avtobusu axirinci dayanacaqda d?vr? vurub dayandi. Avtobusdan d?s?b mes?y? sari boylandim. Saris?y?nl?n?n, qonsu Z?ngisali k?ndinin evl?rinin damlari g?r?n?rd?. D?s?nd?m ki, b?lk? qis olduguna g?r? agaclar yarpaqlarini t?k?b, ona g?r? m?n? bel? g?r?n?r. Amma i?imi bir narahatliq aldi. Addimlarimi yeyinl?dib bir az da ir?lil?y?nd? d?hs?tli bir m?nz?r?nin sahidi oldum. Mes? yerind? yox idi. ?v?zind? yenic? sumlanmis ucsuz-bucaqsiz bir ?kin yeri var idi, bir d? k?narda yetimkimi boynunu b?k?b dayanan t?nha palid agaci

Q?h?rd?n bogazim kilidl?nmisdi. G?z yaslari m?n? yerim?y? imkan vermirdi. Palid agacinin yanina nec? ?atdim, bilmir?m. Basimi onun soyuq g?vd?sin? s?yk?yib h?nk?r-h?nk?r agladim. D?rdl?rim bir-birin? qarisdi. Bir t?r?fd?n mes?nin d?rdi, obiri t?r?fd?n i?imd? qisa m?dd?t ?rzind? q?rib?ilikd? yasadigim g?nl?rimin ??tinlikl?ri, kims?siz qalan h?y?timizin, u?ub dagilmaqda olan ata evinin d?rdi Qarsida m?ni h?l? n?l?r g?zl?yirdi Ilahi, bu d?rdl?r ??kil?si d?rdl?r deyildi. Basimi qaldirib ?trafa baxdim. Ayaqyalin, basia?iq dolandigim yerl?ri k?d?rl? seyr etdim. Anladim ki, n? omes? var, n? d? m?nim h?l? d? ayrila bilm?diyim qaygisiz usaqliq ?aglarim. Bir d? anladim ki, bu k?ndd? yeni dogulan usaqlarin mes?si olmayacaq. Onlarin he? birinin bu mes?d?n, onun g?z?llikl?rind?n x?b?rl?ri olmayacaq. He? kim onlara bu mes?nin nagilini danismayacaq. ??nki usaqlarinin Ata, bu mes?ni niy? qirdiniz? sualina cavab ver? bilm?y?c?kl?r.

D?rind?n k?ks ?t?r?b asta-asta evimiz? sari addimladim.

Mes?nin nagili burada bitdi. Amma g?yd?n ?? alma d?sm?y?c?k. He? palid qozasi da d?sm?y?c?k. ??nki, bir ne?? ild?n sonra t?nha qalan palid agaci da qurudu



Ozamanlar mes?nin qirilmasi haqqinda h?rm?tli yazi?imiz Mustafa ??m?nli d? g?z?l bir yazi hazirlamisdi. Yazi, ??m?nlid? b?y?k ?ks-s?da dogurmusdu. M?stafa m??llim deyir ki, bu yaziya g?r? h?tta onunla uzun zaman k?s?l? qalan insanlar da olub.
P.S.Bu yaxinlarda bir dostum m?n? irad tutdu ki, n? ???n bu yazimda ozaman mes?nin qirilmasina ?mr ver?n kolxoz s?drinin adinini ??km?mis?m. Dogru iraddir. Amma m?n onun adini yazsaydim, ozaman adini bu kitabin s?hif?l?rind? yasatmis olardim. Layiq bilm?dim oinsanin bu kitabi s?hif?l?rin? adinin d?sm?yin?
Qoy unudulsun! ?z? d?, ?m?ll?rid?.

Dey?s?n, ?r?yinizi k?vr?ltdim biraz



Qayidiram s?hb?tim?;



Ala-g?y ?z?m salximlarini yigib qoynuma doldurar, sonra bir ??kil agacinin basinda d?z?ltdiyim kabinetim? dirmanardim. Baslayardim ala-turs ?z?ml?ri yem?y?. Ta burada oxumazdim. ??nki, yerimi bilib, oturdugum kabineti ?limd?n alardilar.

Bel? g?z?l usaqligim olub

Yavas-yavas b?y?d?m, boy atdim. Arzularim da b?y?d? m?niml?, bu k?nd?, onun baglarina sigmaz oldu. Bir s?h?r atamdan qalan k?hn? ?amadana yigdim b?t?n arzularimi, ?midl?rimi, qardasim Z?lf?qarin verdiyi 40manati cibim? qoyub, Agdam-Baki avtobusunda ?ixib getdim. Xosb?xt idim. Yeni arzulara dogru u?urdum. Yeni s?h?rl?r g?r?c?kdim, yeni insanlarla tanis olacaqdim, yeni ?f?ql?r a?ilacaqdi g?zl?rimin ?n?nd? G?nd?zl?r Sahbulagin zirv?sind? g?r?n?n Koroglu Qalasi, gec?l?r isiga q?rq olan Qarabag daglari g?zl?rimin ?n?nd?n gets? d?, ?b?di olaraq x?yalima k??d?. Bu g?n o?min-amanli g?nl?ri andiqca, g?zl?rim dolur, k?vr?k xatir?l?rimin q?lbimd? buraxdigi izl?rin ardinca gedir?m. Bel? g?nl?rin birind? M?n ged?nd? ??m?nlid?n seri yarandi. 



M?n ged?nd? ??m?nlid?n

		Og?n m?ni s?sl?m?di g?r?s?,
		Seh g?l?sl?, z?r ?i??kli talalar.
		Kimi g?r?n qonaq etdi g?l?s?,
		Yaqut g?zl?, ag libasli sonalar?

		Og?n m?nsiz naxir d?nd? k?ndim?,
		Qoyun-quzu ?vv?lki t?k m?l?sdi.
		Bir siltaq qiz odun atdi t?ndir?,
		Qigilcimlar qursaq tutub g?l?sdi.

		Xan ?inarim qaslarini ?atdiki,
		B?lk? ola, getm?k fikri d?yis?.
		Bir dol?a su bacim el? atdiki,
		K?m?nd ola ayagima ilis?.

		Kiml?r? ki, m?h?bb?tl? baxmisdim,
		Gizli-gizli, h?sr?t il? baxdilar.
		Bu yerl?rd? sims?k kimi ?axmisdim,
		Gildir-gildir yas axitdi buludlar.

		Bagca saldim, bar ver?nd? getdimm?n,
		Gil?l?ri d?c?l quslar b?ld?l?r.
		S?rt k?l?kl?r ??m?nl?rin k?ks?nd?n,
		Izl?rimi yad izi t?k sildil?r.

		?r?yin? d?rin vurdum d?y?n?,
		G?zl?rind? q?m ?agladi bu k?ndin.
		Bir ?vladi p?rvazlandi og?n?,
		Bir yuvasi tor bagladi bu k?ndin






S?kild? Agdam rayonu, ??m?nli k?nd orta m?kt?binin 1971/72-ci il buraxilisi.



Q?rib?dir, deyilmi? El? bil ?r?yim? dammisdi ki, zaman izl?rimi yad izi kimi sil?c?k bu d?zl?rd?n



Qayidaq s?hb?timiz?



Seyid Yusif Aga, onun verdiyi suallardan sixildigimi hiss edib m?n? ?r?k-dir?k verdi. O?z elmi, d?nyag?r?s? il? m?ni heyran etdi. Seyid Lazim Aga ocagina N? ?m?rd?, yasadim adli kitabimi t?qdim etdim. Aga kitabdaki D?li ??m?nli haqqinda balladani oxuduqca g?l?ms?yirdi. Ballada Qarabagda el arasinda m?shur olan bir deyimin n?zm? ??kilmis varianti idi. Qarabaga h?cum ed?n yadelli sahin qarsisina qosun ?ixarmaq ist?y?n Xan, ?z ?aparina h?r k?ndd?n bir D?li ?agirmagi tapsirir. Xan, Qarabag mahalinin h?r k?ndind?n tanidigi D?lil?ri orduya ?agirir. ?apar, xanin tapsirigini yerin? yetirm?k ???n ata s?var olark?n, yadina d?s?r ki, axi Xan ??m?nlid?n ?agirmaq ist?diyi D?linin adini dem?di. Ay Xan, b?s ??m?nlid?n hansi D?lini ?agirim, dey? sorusanda Xan cavab verir ki, ??m?nlid?n kim qarsina ?ixsa, bura g?nd?r.






25iyun 2018-ci il. Sinif yoldasim, dostum Nizami Bayramov il? Seyid Lazim Aga m?qb?r?si ?n?nd?




D?li ??m?nli haqqinda ballada


Qarabagin qucaginda,

Alli-g?ll?,

?n lal?li,

?n s?nb?ll?,

?n b?lb?ll? bucaginda,

Bir k?nd vardir.

??m?nlidir onunadi.

??m?nlimdir!

Seh? batmis ??m?nimdir!

?r?yimdir!

Dir?yimdir!

??r?yimdir!

?b?dilik g?r?yimdir!

?b?dilik veribm?n?

Ulu Tanri bu diyari.

Ne??-ne?? igidl?rin yadigari.

Osarsilmaz igidl?rd?n

Ilham alib bu g?n m?nd?,

B?y?k dastan yaratsaydim ??m?nlimd?n

Qarabagim, q?m otagim,

Q?za-q?d?r ?z ortagim.

Tale y?kl? arzulara

H?sr?t qalan

bir yatagim.

Sakit-sakit ke?ib gedir

Bu zamanin g?rdisind? ne?? insan.

S?ns? bel? sax qalmisan,

Sux qalmisan.

Tarixl?rd? adin qalib D?likimi

Bir v?qarli

D?li ?mr? yasamisan.

D?lidagt?k,

D?li K?r t?k ad almisan.

Sarsidarmi s?ni f?l?k.

D?li kimi tarixl?rd? qalar aldin

D?li H?s?n,

D?li Domrul,

D?li Becan,

Tarixl?rin ne??-ne?? D?lisit?k,

Bu g?n m?ni bagislasin

At oynadan babalarim,

Niy? m?n d? olmamisam

B?s onlarin birisi t?k?..

Deyirl?r ki, bir zamanlar

Bir q?ddarsah

dis qiciyib bu torpaga.

?r?yind?n Qarabagda

Talan qurmaq g?lib ke?ib.

Qosun yigib,

H?cum ??kib.

Od vuraraq ne??-ne?? tarlasina,

G?lib ?ixib

Q?dim Susa qalasina

Cus? g?lib hayqiribdir:

Eheey!

Hani bu torpagin kisil?ri?

M?n g?lmis?m bu daglari,

D?r?l?ri oylaq ed?m.

Aran m?ni yandiranda

Bu yerl?ri yaylaq ed?m.

M?n g?lmis?m

Sizd?n baci-x?rac alam.

Qilincimin q?bz?sin?

R?vac alam.

G?c m?nd?dir,

Q?vv?t m?nd?.

Elm, helm, q?dr?t m?nd?.

Atdan d?s?n,

Qilincimin altdan ke?in,

Sonra rahat ?kin, bi?in.

Q?rib?dir!

Dis qiciyir hami bura.

Hami salir vurhavura.

Anlamirlar,

Bura el? bir diyardir,

Qus u?arsa, qanad salar,

Qatir g?ls?, dirnaq salar.

Bir kims?nin torpagina

Dikm?s?k d? g?z he? zaman,

Bizl?r? xor baxan g?z?n

Did?sin? od salariq.

Biz ?z?m?z

Torpagindan bac alariq!

Qala xani m?sv?r?t? adam yigdi:

Balam bu sah at oynadir

Deyir baba,

Burda m?n?m,

Bagdadda da kor x?lif?.

Ist?yir?m,

Sahib ?ixam h?r t?r?f?.

Anlatmisam ne?? d?f?,

Bu fikird?n dasin, bala!

Yigsam?g?r

M?n d?vr?m? qosun, bala!

Bassiz qalar,

Bu qalada lesin, bala!

N? yaziq ki, bunu qanmir,

Dava! deyir he? utanmir.

Bu g?n g?r?k x?b?rged?

H?r obaya,

H?r yaylaga,

h?r ?adira,

D?lil?ri yigaq bura.

?f?tlid?n ?kb?r g?lsin,

Mahrizlidan Q?mb?r g?lsin.

??oglana salin n?z?r,

D?li H?s?n harda g?z?r?

H?r k?ndd?n bir D?li g?lsin.

K?ng?rlid?n V?li g?lsin,

Ovsarlardan g?r?n kimvar?

L?nb?randan D?li Qafar,

G?yt?p?d?n D?li Cabbar.

Qiyaslidan vuran-tutan

D?li Aslan.

Unutmabax,

Q?rv?nd,

Xa?in,

Xindiristan.

D?li ?hm?d,

D?li M?mm?d,

D?li Qurban!

Quzanlidan D?li Imran.

M?rzilid?n D?li Soltan,

D?li Yaqub G?lablidan.

Xidirlida ayaq saxla!

D?li Rzani bura yolla

Tez y?h?rl? k?hl?nati,

H?, igidim durma, atlan,

Tez bura yig camaati.

Ay xan, ayxan

He? dem?din ??m?nlid?n?

??m?nlid?n kimibura

?agirimm?n?

??m?nlid?n?..

??m?nlid?n hansiD?li

q?ns?rin? ?ixsa?g?r

Bura g?nd?r!

Ozamandan ke?ib ill?r.

Indi xanda

Q?ddar sah da tarix olub.

Bu zamanin g?rdisind?n,

S?nin D?li adin qalib.

Indi hami el? bilir,

D?li olmaq asan isdir.

D?lixana saridanda

Koroglumuz yoxdu, s?k?r!

Indi?oxu

?sg?rliyin orda ??kir.

Sonra ona dasdan ke??n

Kagiz verir d?lixana.

Devit bedir,

silah verm?k olmazona.

Atasinin pul kis?si,

Cagbacagli Mersedesi

dura-dura,

D?li hara,

?sg?r hara?

Agrimasin t?ki basi,

Kim ist?yir t?hm?t etsin.

Od?lidi-agillidi,

qoy d?lil?r xidm?t etsin.

Ay papanin g?l d?lisi,

Ay mamanin g?l d?lisi,

Get ?z?n? basqa adqoy,

D?liliy? d?ym?, bala!

D?li s?n? tutar birtoy,

?ox ?z?n? ?ym?, bala!

Od?lilik kagizini cirib tulla.

K?m?r qursa,

Qilinc bagla.

X?b?r g?nd?r haykazlara.

D?li, d?li g?rm?yinc?,

D?y?n?yin qismaz dala.

H?n?r g?st?r,

Ad-san qazan!

Onda deyim, s?n D?lis?n!

Kagiz-kuguz D?liliy?

?sas vermir d?li bala!..








Baki, ??m?nli, mart 2011-ciil.

Bu r?vay?t el? bil m?niml? ?kiz dogulub. Sonralar b?zi insanlar bu r?vay?tin m?nasini t?hrif ed?r?k d?li, y?ni agli ?atmayan kimi camaatin q?lbin? yeritm?k ist?s?l?r d?, m?mk?n olmadi. Hami bilirdi ki, q?dim zamanlarda az?ri t?rkl?ri yasayan m?ml?k?td?, D?li adi igidl?r?, qo?aq, vuran-tutan adamlara veril?rdi



Burada daha bir hasiy? ?ixmaq ist?yir?m. 2011-ci ild? Beyn?lxalq Vikipediya s?hif?l?rind? ??m?nli k?ndinin haqqinda bir c?ml? bel? yazilmadigini g?r?nd? ?ox t?sirl?ndim. Dostum Akif Abisova z?ng el?dim. Akif m??llim??m?nli k?nd orta m?kt?binin1972-ci il buraxilisinin m?zunudur. Xatirladim ki, ??m?nli m?kt?binin b?t?n tarixi ?rzind? bu m?kt?bi bitir?nl?r i??risind? 1972-ci il buraxilisinin m?zunlari q?d?r bilikli, bacariqli, istedadli sagirdl?r yetism?misdi. Bunlarin i??risind? Akif m??llimi x?susil? qeyd etm?k ist?yir?m. O, 1973-c? ild? ADU-nin tarix fakult?sinin qiyabi s?b?sin? daxil olub. 19741976-ci ill?rd? Sovet Ordusu siralarinda xidm?t edib. 1981-ci uild? Universiteti bitir?nd?n sonra Az?rbaycan Daxili Isl?r Nazirliyind? xidm?t? baslayan Akif Abisov, siravi milis serijantindan Polis Polkovniki r?tb?sin? q?d?r y?ks?lib. Biz, ixtisasca tarixci olan Akif m??lliml? m?sl?h?tl?sib bu n?tic?y? g?ldik ki, d?vri m?tbuatda, internet saytlarinda, Vikipediya s?hif?l?rind? m??yy?n materiallari yerl?sdirm?k lazimdir. Bel? d? etdik. ?vv?lc?, cemenli.az saytini yaratdiq. Vikipediya s?hif?sind? k?ndin yaranma tarixi bar?d? m?lumat ver?rk?n, bel? q?rara g?ldik ki, onun t?xmin?n bes y?z il tarix? malik oldugunu qeyd ed?k. Bu fikir aglimiza el?-bel? g?lm?di. G?zl?rimizin ?n?nd? ??m?nli q?bristanligindaki yazisi silinib ged?n, ?z? axiracan torpaga batan q?bir daslari g?lirdi. H?l? usaq ik?n, k?ndin agsaqqallarinin yaninda ogrun-ogrun ??m?nli q?bristanliginin q?dim ?razisini dolasirdim. He? yadimdan ?ixmaz, C?mil ?mi, M?seyib ?mi, ?ski ?lifba il? ?ox yaxsi oxuyan Yapon?mi

Yapon ?mi k?hn? q?birl?rin basdasindaki yazilari oxuyurdu. M?ni ?n ?ox q?birl?rin tarixi maraqlandirirdi. Az-?ox oxunan daslarin ?st?nd?ki yazilarin tarixi y?z ?lli-iki y?z ili haqlayirdi. Amma orada artiq yariyacan torpaga batan, yazilari oxunmaz hala d?s?n n? q?d?r q?bir daslari vardi. Onlarin tarixi kim bilir, ne??nci ill?r? gedib ?ixirdi?.. D?s?nd?k ki, bu daslarin ?n azi 400500il tarixi var. Ona g?r? t?xmin?n 500il qeyd etdik.

Bir ne?? g?nd?n sonra Vikipediyada bizim daxil etdiyimiz materiallar az?rbaycanli vikipediya?ilar t?r?fid?n l?gv edilmisdi. ?v?zind? is? Az?rbaycan Toponiml?rinin ensklopedik l?g?tin? ?saslanaraq yazilmisdi ki, ??m?nli k?ndi 1918-ci ild? yaradilib. Yaxsi, onda b?s ??m?nli q?bristanligindaki 300500il tarixi olan m?zarlar kimindir? Molla P?nah Vaqifin Molla V?li Vidadi il? deyism?sind? adini b?y?k h?rm?tl? ??kdiyi H?t?mxan aga haralidi? ?n azi MDTA da ??m?nli H?t?m xanin, ??m?nli Haci Tahirin obalari kimi 1844-c? il? aid ?halinin siyahiya alinma s?n?dl?rind? qeyd olunan 68evd? yasayan 237n?f?r harada yasayirdi?

?ziz h?mk?ndlil?rim, siz he? narahat olmayin. Biz bu bar?d? d? ?z s?z?m?z? dey?c?yik. Hazirda tarixci ?nv?r ?ingizoglu il? Akif m??llim bu sah?d? arasdirmalar apararaq m??yy?n tariixi h?qiq?tl?ri ?z? ?ixarirlar.

Amma m?n h?l?lik onu qeyd edim ki,1844-c? ild? Rusiya Imperiyasi t?r?find?n ke?iril?n siyahiyaalmada ??m?nli H?t?m xanin obasi 68evd?n ibar?t olub 237n?f?r sakin g?st?rilmisdi. ??m?nli Haci Tahirin obasi is? 40evd?n ibar?t olub, obanin sakinl?rinin sayi is? 126n?f?r olmusdur.

M?nim yazim ??m?nli k?ndinin q?dim tarixin? h?sr edilm?diyi ???n burada ?z qeydl?rimi dayandiriram.


Seyid Yusif Aga il? s?hb?t ed?rk?n ona i?imd? yasatdigim bir arzumu bildirdim. Dedim ki, m?n Seyid Lazim Aga haqqinda yazi yazmaq ist?yir?m. Aganin nurani ??hr?sin? g?cl? sezil?n bir t??cc?b qondu.



Agani g?rm?s?nmi? dey? sorusdu.



G?rm?s?m, amma yaxsi yadimda deyil, -dey? cavab verdim.

G?rm?diyin, tanimadigin s?xs haqqinda yazmaq ??tindir axi, -dediAga.

Bilir?m, ??tindir. Amma tarixd? bel? seyl?r ?ox olub. B?y?k s?xsiyy?tl?rd?n y?z ill?rc? sonralar da, onlarin haqqinda layiqli ?s?rl?r yazilib

Aga bir anliq s?kuta q?rq oldu. Hiss el?dim ki, s?zl?rim onun ?r?yin? narahatliq g?tirdi. Amma s?kutu pozmaq ist?m?dim. Bir ne?? andan sonra Aga t?mkinl? s?z?n? davam etdi:

Seyid Lazim Aga sad? bir insan olub. Ocamaatin i?ind? yasayib, sad? h?yat s?r?b, insanlara ?l tutmagi, yaxsiliq el?m?yi h?yat t?rzi se?s? d?, bu bar?d? danismagi he? zaman sevm?yib. Aga insanlara ?r?k-dir?k verib, q?lbl?rind? ?mid isigi yandirib. ??tin? d?s?n Allah b?nd?l?rin? Allahin k?lamlarinin q?dr?tini ?yr?dib, c?ddinin b?t?n g?c?n? bir xos s?zl?, bir sevgi dolu baxisla el-obanin camaatina ?atdirib. Bunu V?t?nini, xalgini cani kimi sev?n h?r bir adam etm?lidir, burada qeyri-adi n? varki?

Bu d?f? susmaq n?vb?si m?n? ?atdi. D?n?b Seyid Lazim Aga m?qb?r?sinin h?y?tind?ki agaclara baxdim. Yarpaqlar g?n?sin s?f?ql?ri altinda parildayirdi. H?y?t, c?h-c?h vuran quslarla dolu idi. Qizilg?l kollarinin ?trafinda arilar u?urdu. H?r yan g?z?l idi. Cavanlar Aganin m?qb?r?sini ziyar?t etdikd?n sonra bag?ada dolasir, sanki bu g?z?llikl?ri g?zl?rin? k???rm?k ist?yirdil?r. Bu insanlari bura g?tir?n Agaya olan sevgi idi. Tanri t?r?find?n onun c?ddin? b?xs edil?n q?dr?t? inam hissi idi. D?s?n?rd?m ki, c?mi bir ne?? saatdan sonra m?n d?, bu ziyar?t? g?l?nl?r d?, hamimiz ?ixib ged?c?yik. Amma h?r?miz ?z i?imizd? Seyid Lazim Aga nurundan bir z?rr? aparacagiq. Ill?r ke??c?k, bu g?nl?r d? bir tarix olacaq. Amma bura ?z tutan insanlarin sayi he? zaman azalmayacaq. B?s, bu adamlar Aga haqqinda m?lumati haradan alacaqlar? Aga ona ?z tutub g?l?n insanlara n?yi b?xs edirdi? Onec? yasayirdi? N?l?ri t?lqin edirdi? ?z h?yat t?rzini n?mun? g?st?rm?kl? el-obasina n?yi basa salmaq ist?yirdi? ?z?m d??z suallarima cavab verirdim:



Aga ona p?nah g?tir?n insanlarin i?ind? sarsilan Allah sevgisini onlara qaytarirdi. Aga insanlara Allahin ?hli-beyt n?slin? b?xs etdiyi xeyir-dua verm?k s?r?find?n istifad? ed?r?k, onlara xeyir-dua verirdi. Aga insanlara Allahdan ruzi-b?r?k?t dil?yirdi. Aga, duasi h?mis? hasil? yet?n bir m?min idi. Aga Allah adami idi. Aga Allahi sevirdi, Allah da ?z m?min b?nd?sini sevirdi. Allah sevdiyi insanlari bel? urvatli edir. Aga Allahin urvatli b?nd?si idi. Allahin sevdiyi b?nd?d?n yazmaq Allaha xos ged?n bir is deyildimi?

M?n bunlari Seyid Yusif Agaya dem?dim. Amma Aga haqqinda yazmaq fikrimi d? d?yism?dim. Dogrudur, h?l?lik bu bir arzu olaraq i?imd? qalir. Amma bir g?n bu arzumun Ulu Tanrinin k?m?kliyi il? h?qiq?t? ?evril?c?yin? inaniram. Y?qin Seyid Yusif Aga bu s?tirl?ri oxuyanda g?l?ms?yib dey?c?k:

Ay D?li ??m?nli balasi

B?li, ?vv?la, m?n Seyid Lazim Aganin nurani ??hr?sini g?c-b?la il? xatirlayiram. Agdamin ??m?nli k?ndind? orta m?kt?bi bitir?nd?n sonra t?hsil almaq ???n Bakiya g?ldim. H?l? 16yasim tamam olmadigi ???n pasport da almamisdim. ?r?yim ist?y?n s?n?ti se?m?k m?n? qism?t olmadi. ?mr?m?n yollari basqa istiqam?t? y?nl?ndi. Atam-anam ?ox erk?n v?fat etmisdil?r. Maddi sixintilarim vardi. Tez-tez k?nd?, Agdama gedib-g?l? bilmirdim. Ged?nd? d? yolum Agdamdan d?sm?rd?. Sonra da h?rbi xidm?t? ?agirdilar. H?rbi xidm?td?n sonra, yarim?iq t?hsilimi basa vurub M?rk?zi Statistika Idar?sind? is? girdim. Bir m?dd?td?n sonra ail? qurdum. Qaygilar bir az da artdi. B?lk? d? aglim k?s?nd?n sonra tez-tez Agdama gedib-g?ls?ydim, bu g?n Aga haqqinda dem?y? s?z?m daha ?ox olardi. N? edim? Amma ?r?yimd? olanlari dem?k borcumdur.

Ustadimiz S?hriyarin Heyd?rbabaya salam poemasindaki bir b?nd i?imi yandirir.



El? bil bu b?nd m?nim ???n yazilib:






S?hriyarin m?zari ?n?nd?



T?briz. 18iyun 2014-c? il. ?stad S?hriyarin m?zari ?n?nd?

		Heyd?rbaba, yolum s?nd?n k?c oldu,
		?m?r ke?di, g?l?mm?dim, gec oldu.
		He? bilm?dim, g?z?ll?rim nec? oldu.
		Bilm?z idim d?ng?lik var, d?n?mvar
		Ayriliq var, itginlik var, ?l?mvar.

Yollarim Qarabagimdin, Agdamimdan, ??m?nlimd?n k?c oldu. Ail? qurdugum xanim da ?z k?ndimd?n-k?s?yimd?n, Agdamimdan, he? olmasa Qarabagimdan deyildi. D?d?-babalarimiz demisdi: elini ?rk?t, axsagindan yapis. Nec? g?z?l bir deyimdir M?nasini gec anladim. Yollarimi tez-tez Qarabagdan deyil, Sirvandan salirdim. Sirvana da canim qurban, Mugana da, Mil? d? Amma Qarabag Qarabagdi axi!. Onu n? il? ?v?z etm?k olar? D?d?-babalarimizin bir z?rbi-m?s?li d? m?n? aydin oldu: Sorusurlar, haralisan? Deyir: h?l? evl?nm?mis?m.



Ikinci, Aganin sirin s?hb?tl?rinin sahidi olmamisam. Ona g?r? d? ust?m? g?t?rd?y?m bu ??tin v?zif?d? Uca Allaha siginir, onun m?n? yardim?i olacagina inaniram. Haqqin d?rgahina aparan bu yolda Aganin m?q?dd?s ruhunun m?niml? olacagina, m?nim ?limd?n tutub doguldugu, yasadigi yerl?ri qaris-qaris dolandiracagina inaniram.

Bu yazini yazan anlarimda canim q?d?r sevdiyim Qarabag torpagi, q?lbimin h?sr?tli nisgil dagi Agdamim agir g?nl?rini yasayir. Minl?rl? insan ?z yurd-yuvasindan did?rgin d?s?b. Nes?-ne?? s?hid igidl?rimizin m?zari d?sm?n tapdagi altinda qalib. Sovet h?kum?tinin bir saat da olsun bel? baglamaga qadir olmadigi m?scidimizd?n azan s?sl?ri esidilmir. M?scidin ?z? yavas-yavas u?ub dagilir. M?asir d?vrd? d?nya siyas?t?il?ri artiq b?s?riyy?tin qati cinay?tl?rind?n birini Qarabagda az?rbaycanlilara qarsi soyqirim t?r?dilm?sini ?rt-basdir ed? bilmir. D?nya m?tbuati t?r?tdil?n v?hsilikl?rd?n, ne??-ne?? s?h?rl?rin, k?ndl?rin talan edil?r?k m?hv edilm?sind?n danisir. Bir zamanlar y?z minl?rl? insan yasayan Agdamin, Xirosimadan bet?r dagidildigini bildirir. Erm?ni xisl?ti sivilizasiyaya agah olur. B?s?riyy?t k?tl?vi gipnozdan ayilaraq g?zl?rini d?y?r. He? kim erm?ni t?bligatinin nec? qurbani oldugunu anlaya bilmir. Amma bu, bizim d?rdl?rimizi bir z?rr? d? olsun azaltmir.Torpagindan ayri d?s?n n?slimiz, ev-esiyind?n uzaq, onun-bunun p?sk?yind? cansixici h?yat s?r?r. Agsaqqallarimiz, agbir??kl?rimiz Agdam! dey?-dey? d?nyani t?rk edir. Yeni dogulan k?rp?l?rimiz artiq Qarabagli deyil. Lakin, d?sm?nl?rimiz rahat olmasin. Tam ?min olsunlar ki, bu qisas qurdla qiyam?t? qalmayacaq. Biz m?tl?q ?z torpaqlarimiza sahib ?ixacagiq. Arxali k?p?k qurd basar, deyibl?r. Lakin, intiqam saatinda he? bir arxa onlara k?m?k ed? bilm?y?c?k. Hazirda, Az?rbaycan iqtisadiyyati inkisafinin ?n y?ks?k m?rh?l?sin? q?d?m qoyur. Ordumuz g?nd?n-g?n? g?cl?nir. G?ncl?rimizin q?lbind? v?t?np?rv?rlik ruhu y?ks?lir. Biz hamimiz Ali Bas Komandan-c?nab Ilham ?liyevin ?mrin? m?nt?zirik!. Biz ?z g?c?m?z? ?minik!. Qoy, bizim q?tiyy?timiz? kims? s?bh? etm?sin!.. Ulu Tanri bizim ?z?rimiz? ?ox y?ks?k bir v?zif? qoyub: Qarabagi azad etm?k!. Bunun ???n birl?sm?li, ?lbir olmaliyiq. Yoxsa, qiyam?t g?n? Agamizin ?z?n? baxmaga ?z?m?z olmayacaq. Bizi, m?zarlari d?sm?n tapdagi altinda qalans?hidl?rimizin, ata-babalarimizin ruhlari da bagislamayacaq.

Bu g?n Aganin cismi Agdamin dilb?r gus?l?rind?n biri olan, axarli-baxarli ??m?nli k?ndind? bir m?qb?r?nin altinda uyusa da, onun ruhu Qarabagin daglarinda, d?zl?rind? dolasir, Allahu-?kb?r!?, azan s?dalarina h?sr?t qalan m?scidi-minar?ni, yetim qalan agaclari, g?ll?ri, ?i??kl?ri xeyirxah ?ll?ri il? tumarlayir, onlara ?r?k-dir?k verir. Aganin ruhu rahat deyil. Aganin ruhu intizar i?ind?dir. Aga yol g?zl?yir. Aga igidl?rin, ?r?nl?rin yolunu g?zl?yir. Aganin ruhu g?z isl?dikc? uzanib ged?n Qarabag d?zl?rin? t?r?f boylanir, sevdiyi insanlarin v?sali h?sr?til? ?irpinir. Narahat olma, Aga! Biz qalib g?l?c?yik!. Biz m?tl?q qalib g?l?c?yik!. ?g?r ?r?yimiz q?l?b? esqi il? ?irpinmirsa, onda o?r?kd?n n? fayda



Baki, 2012-ciil.





P.S.

Bu kitab ?apa hazirlanark?n ??m?nli k?ndind? faci?li hadis?l?r bas verdi. Isgal?i Erm?nistan ordusunun terror?ularinin k?ndl?rimizi top at?sin? tutmasi n?tic?sind? dinc sakinl?r H?seynov ?li M?seyib oglu v? Mustafayev Famil ?li oglu h?lak oldular. H?r iki h?mk?ndlim? Ulu Tanridan r?hm?t dil?yir?m. Qoy, dinc k?nd sakinl?rini h?d?f? alan h?rbi geyimli terror?ular ?min olsun: Biz onlarin murdar ayaqlarini torpaglarimizdan k?s?c?yik.





D?lid?n dogru x?b?rl?r





Ruhlar s?h?ri n? saglam n?z?r


Zaur Qarabagiy? h?sr olunur


G?zl?rimin ?n?nd? Agdamin xarabaliqlari S?kill?r, s?kill?r, s?kill?r

El? bil xarabaliqlarin s?kill?rini yaymaq ???n yarisa girmisik. Kim daha g?z?l s?kil yaya bil?r. Ah, s?nd? dagilmis m?scidin s?kli varmi? Ah! Bu ?ay evidi G?r n? g?n? d?s?b? Onu blituzla m?n? g?nd?r. Evd? n?n?m? g?st?r?c?m. Ay Allah, bu n?di, m?d?niyy?t evidi? G?r n? c?r dagidiblar? ?la! Onu da g?nd?r

S?hb?t? qarisiram Tezlikl? Agdam s?h?ri isgaldan azad olacaq!

N??? Ola bilm?z! Tarixind? inanmaram. Bu g?n Agdam azad olsa, ayaqyalin-basiasiq Agdamacan ged?r?m, amma inanmaram, ?ld?r?s?n, inanmaram.

Susuram. Allah s?n? k?m?k olsun!. Allah s?n? birc? z?rr? d? olsa, ?mid versin,dey?

?r?yimd? dua edir?m.






Zaur Qarabagi



G?ncliyimd? ?f?tlid? Mikayil adli (Allah r?hm?t el?sin!) bir tanisimin kitablarinin i?ind? bir kitab g?rd?m. Adi da q?rib? idi: Fikir dalinca. Kitabi oxumaq ???n ist?y?nd? tanisim az qaldi m?ni qucaqlayib ?p?. S?n bu kitabi niy? se?din? Bu kitab insanin fikirl?rinin ?n canli, ?n kamil bir yaradici q?vv? oldugunu deyir. S?zl?rind?n he? n? anlamadim. Ovaxtlar okitabi da anlaya bilm?dim. Dem?k olar ki, oxumadan sahibin? qaytardim. Ilk oxudugum dini kitabda deyilirdi: " Allah insani ?z timsalinda yaratdi, ?z?n? oxsar yaratdi. Q?bul etdim. Dogrudan da insan yaradicidir. Amma insan Allahdan f?rqli olaraq, cansiz al?mi yaradir. Insan h?r sey yaradir, amma onun yaratdiglari zamana qalib g?l? bilmir. Bir zamanlar m?n d? bel? fikirl?sirdim. Arqonavt Yasonun g?misi yadinizdami?..Uzaq bir adada basi keyf? qarisan yunanlarin g?misi tez bir zamanda yariyacan quma batmisdi. Dogrudan da, Insan zamana qalib g?l? bilmir

N?? M?n n? danisiram? Insan zamana qalib g?l? bilmir? Onu kim dedi? Zamana qalib g?l?n insan yoxmu? B?s, M?h?mm?d peyg?mb?r (S.A.?.S) B?s, Sokrat? B?s, Nizami? B?s, Motsart? B?s, Bethoven? B?s, Isaak Nyuton? B?s Eynsteyn? B?s, Mustafa Kamal Atat?rk? B?s, Heyd?r ?liyev? Onlarin yaratdigina cansiz dem?k olarmi? Axi, onlar n? yaratmisdi? Onlarin yaratdigi ilk ?nc? sad? bir fikirl? baslamirdimi? H?r bir isin baslangicinda sad? bir fikir, sad? bir ideya durmurmu? Sonra n?l?r bas verir? Daha g?cl? bir q?vv? olan inam yaranmirmi? H?r seyin inamdan basladigi aydin deyilmi? M?g?r onlar ?zl?ri yaratdiqlari il? b?rab?r yasamirmi? Yox? And i?? bil?rsiniz? H??? Bilir?m, bilirsiniz ki, onlar yasamir. Q?birl?ri hardadi, onu da bilirsiniz. G?r?r?m, ?ox m?lumatlisiniz. Siz u?a bilirsinizmi? N??? Insan u?a bilm?z? Ah, siz realistsiniz! Aydindi!

He? n? aydin deyil! M?n bu g?n Agdami sizd?n f?rqli g?r?r?m:

Agdam b?y?k bir tikinti meydanidir. Minl?rl? ekskovatorlar, buldozerl?r s?h?rin ?razisini m?harib?nin t?r?tdiyi zibillikl?rd?n t?mizl?yir. M?h?ndisl?r layih?l?r t?rtib edir, planlasdirirlar. Minl?rl? masinlar das, ?inqil, qum dasiyir. ?yinl?rind? tikinti formasi on minl?rl? insan Yeni Agdami tikir. Parklar, salinir, yollar ??kilir, m?scid t?mir olunur. Yeni Aeroport binasi insa olunur, Yeni d?mir yol vagzali, avtovagzallar tikilir.. Yollar boyu agaclar ?kilir, ?z?ml?kl?r salinir (m?n ?z?m? ?ox sevir?m). H?l? ?ox seyl?r yaza bil?rdim. Qorxuram oxumayasiniz! B?lk? d? oxumayacaqsiniz. Amma oxuyan tapilacaq. M?nim t?svir etdiyim Agdama ?z varligi q?d?r inanan insanlar var. Biziml?,sizinanmayanlar g?r?c?ksiniz buisi



Yeri g?lmisk?nAllah isinizi avand el?sin!



P.S.



M?ni x?yalp?r?st adlandirmaq ist?y?nl?r G. Uelsl? V. Leninin s?hb?tini yadiniza salin. Dogrudur, m?n V. Lenin deyil?m, ammasizd? G. Uels deyilsiniz!





N? ?k?rs?n, onu bi??rs?n


Bir atalar s?z?n? yadiniza salmaq ist?yir?m:-N? ?k?rs?n, onu bi??rs?n

?ox sad? bir atalar s?z?d?r. Bu atalar s?z? oq?d?r sad?dir ki, usaqdan-b?y?y? kimin yolunu k?ib sorussan ki, bir atalar s?z? bilirs?nmi, dey?c?k h?: N? ?k?rs?n-onu bi??rs?n. Sad?likd? bu atalar s?z?nd?n sad? atalar s?z? fikirl?sib tapmaq ??tindir. M?n d?nya xalqlarinin m?d?ni irsi il? tanis olanda g?rd?m ki, el? bir xalq yoxdur ki, onun folklorunda bu hikm?tli s?z olmasin. ?c?b isdir, niy? bu atalar s?z?n? b?t?n xalqlar isl?dir? D?rin fikr? getdim. Y?qin bu hikm?ti al?mi quran zaman c?nabi-Haqq Ad?m atamiza ?yr?dib. D?nyada olan bitkil?rin adlarini ?yr?dib sonra da basa salib ki, hansi bitkinin toxumunu ?ks?n, onun da m?hsulunu yigacaqsan. Dogrudan da, taxil ?k?n taxil bi??c?k, arpa ?k?n arpa bi??c?k v?c.

Hamiya m?lum olan, haminin ?zb?r bildiyi bu atalar s?z?nd?n t?z? n? icad el?m?k olar? Bu sad?, lakin m?nali s?z?n i?ind? basqa bir h?yat h?qiq?ti sifr?l?n? bil?rdimi?

Axi, h?r sey aydindir!.. Dayan!

D?nyanin ?n b?y?k dahilikl?ri sad?liyin i?ind?dir. H?r bir sad?lik zamanin sinaqlarindan ?ixdigi ???n sad?d?ir. ??nki osad? olmasaydi, ?srl?r boyu xalqlar onu qoruyub saxlaya bilm?zdi.

Bu atalar s?z?n?n dahiyan? oldugunu isbat etm?k ???n bir misal ??km?k ist?yir?m. T?s?vv?r?n?z? b?t?n h?yatini ?kin-bi?in isl?rin? s?rf ed?n bir insani g?tirin. On?yi ?k?nd? n?yin bitdiyini yer ?z?rind? yasayan, lakin ?kin-bi?ind?n basqa, h?r bir isl? m?sgul olmagi bacaran insanlardan ?ox-?ox yaxsi bilir. Tutaq ki, bu insan g?ldi s?h?rin ?n h?rm?tli, aqil m?drikl?rind?n birinin yanina, dedi ki, ay agsaqqal, m?n? bir m?drik s?z ?yr?t. Agsaqqal da, asta-asta saqqalini tumarlaya-tumarlaya dedi ki, bax oglum, yadinda saxla, n? ?k?rs?n, onu da bi??rs?n. Sizc?, o?kin?i insanin om?drik qoca haqqinda fikirl?ri nec? olar? O?kin?i, om?drik qocanin s?zl?rind?n bir sey anlayar, ya yox? Vallah, o?kin?i om?drik qocani m?sx?r?y? qoyar, k?lamina qaqqanaq ??kib g?l?r, -M?drik g?lib k?nd?, guya m?n bilmir?m, kartof ?k?n kartof yigar, arpa ?k?n arpa bi??r, bugda ?k?n bugda bi??r. Ta m?n turp ?kib k?l?m yigmayacamki

Boynunuza alin, sizin d? dodaginiz qa?di. Amma t?l?sm?yin. M?ni o?kin?i kimi d?s?n?nl?rd?n hesab etm?yin. S?z?m?n i?ind? bir hikm?t olmasaydi, sizin qizil kimi vaxtinizi bu q?d?r alardimmi?

Bu atalar s?z?n?n iki m?nasi var. Biri g?r?n?n t?r?fidir, biri g?r?nm?y?n t?r?fidir. G?r?n?n t?r?find?n danisdiq. Ke?ir?m g?r?nm?y?n t?r?fin?

Insanin t?kc? ?li il? ?kib-bec?rdiyi toxumlar c?c?rib boy atmir. Onun fikirl?ri, arzulari, xos niyy?tl?ri d? torpaga ?kil?n toxumlar kimidir. Toxumlari ?kib onu g?n?sin isid?c?yin?, yagisin sulayacagina ?mid ed?r?k m?hsul aldigimiz kimi, ?kdiyimiz fikirl?r v? arzulari da ?midl?rimiz v? inamlarimiz isidir, suvarir v? tez bir zamanda bol b?hr? yetirir. Inanin ki, arzu v? ?midl?rimizi ?kdiyimiz m?hit, ?z m?nbitliyi il? qara torpaqdan he? d? geri qalmir. H?r bir insanin h?yati onun inamla arzuladigi nem?tl?rl? z?ngin olur. Sanki, kainatda hansisa q?vv? insanlari arzularina dogru aparir. Oq?vv? bizim INAMIMIZDIR. Biz inansaq ki, dagi dag ?st?n? qoya bil?rik, dem?li qoya bil?rik. Biz inansaq ki, tez bir zamanda Az?rbaycanimizi ?i??kl?n?n bir diyara ?evir? bil?rik, dem?li bil?rik. Inamlarimiz bizi ?n b?y?k q?l?b?l?r? g?tir?r. G?tirird?

D?z deyir atalarimiz: N? ?k?rs?n, onu da bi??rs?n. Xeyir ?k?rs?n, xeyir bi??rs?n; yaxsiliq ed?rs?n, yaxsiliq g?r?rs?n, k?m?klik ed?rs?n, k?m?klik ed?rl?r




D?zd? qalan d?zl?k



Q?rib? ifad? idi g?yd?n yer? bulud-bulud yuxu yagir. Bu s?tirl?ri Facebook s?hif?l?rind? bir dostum yazmisdi. ?vv?lc? sad?c? xosum g?ldi kimi qeyd edib ke?m?k ist?dim. H?tta kursoru d?ym?nin ?st?n? d? g?tirdim. Amma sonra k?lama s?rh yazmaq ist?dim. Bir anliga fikr? getdim. B?lk?, s?n ?hval-ruhiy? yaradan bir c?ml? yazim? M?s?l?n: Yataganlarin ?n b?y?k arzusu, yuxudan ?ziz he? n?yim yoxdur v? c. Sonra fikirl?sdim ki, ?g?r g?yd?n kimins? ist?yi il? bulud-bulud yuxu yaga bilirs?, dem?li, onda basqa ist?kl?rimiz d? yaga bil?r. B?s n? yaga bil?r? B?lk? d? h?yatimda ilk d?f? bu suali ?z-?z?m? verirdim. Nec? y?ni n? yaga bil?r? H?r sey yaga bil?r. Amma ist?s?kBel?likl?, ?ox maraqli bir misra yarandi:-G?yd?n yer? h?r sey yagarist?s?k! Indi m?n bu birc? misra il? n? edim? B?lk? el? s?rh? bunu yazim ?ixib gedim isimin, g?c?m?n dalinca? Bel? d? etdim. Bu s?zl?ri k?mali-?d?bl? s?rh yerin? yazdim. Amma m?ni qane etm?di. Yazini sildim. Ag v?r?q ?ixarib qarsima qoydum. H?min s?tri v?r?qin t?n ortasina yazib fikr? getdim. Dostum K?rimin n? zamansa m?n? dediyi bir s?z? xatirladim. Insan Allahdan bir sey ist?y?nd? g?r?k bir pis ad?tind?n ?l ??k?. N?y? g?r?? Y?ni dey? bil? ki, m?n bu pis ad?timi t?rk edir?m ki, Tanridan n?s? ist?m?y??z?m olsun.

Dayan!..

		G?yd?n yer? h?r sey yagar ist?s?k,

		Amma g?r?k ist?m?y? ?zola

S?tirl?r m?n? l?zz?t verdi. Amma i?imd? yatmis bir vulkani oyatdi. Bir ne?? saniy?d?n sonra bir b?nd ser haziridi:

		G?y dayanib Yer ?z?n?n ?st?t?k,

		R?bbim onu ?l??b-bi?ib ustat?k,

		G?yd?n yer? h?r sey yagarist?s?k,

		Amma g?r?k ist?m?y? ?zola.

H?r sey yaxsidir. Amma bir b?ndl? ser olmaz axi Oyanmis vulkan ???n ?ox azdir. ?n azi g?r?k ?? b?nd ola. Amma m?n ?sas dem?k ist?diyimi demisdim. Bundan artiq n? fikirl?sm?k olardi? Basimda ?oxlu s?zl?r firlanmaga basladi: g?z ola, ?z ola, duz ola, d?z ola, s?z ola v? s. Bunlar hamisi ?ox isl?nib. M?ni ?ox c?lb ed?n duz ola s?z? oldu. X?yalimda bir ne?? d?f? bu s?z? ola r?difi il? n? q?d?r ?laq?l?ndirdims?, bir sey ?ixmadi. B?lk? d? ?ixardi, amma og?n n?s? qeyri-adi bir ser yaranmali imis. Kagiza baxdim. Bayaq qarsima qoydugum ag v?r?qd?n ?s?r-?lam?t qalmamisdi. Artiq bir ne?? s?tir yazib qaralamisdim. Amma ikinci b?nd yaranmirdi ki, yaranmirdi. Dem?li, m?n ?z yazilarimi d?z?ld?-d?z?ld? ser yazmaq ist?yir?m. N?? D?z?ld?-d?z?ld?? N? g?z?l s?zd?r. G?r?s?n kims? bunu isl?dibmi? G?r?s?n h?r k?s ?z s?hvini d?z?ld? bilirmi? B?s Tanri yazan b?xti kims? d?z?ld? bil?rmi? Ogul varmi haqq yazani d?z?ld?? B?h, b?h, b?h, sahan?! Ogul varmi Haqq yazani d?z?ld?. Nec? d?z?ld?? Kim?s? yazilan b?xti-taleyi d?z?ld? bil?, qism?tin? yazilani ya artira, ya azalda! Bu da ikinci b?ndin daha iki s?tri:



Ogul varmi, haqq yazani d?z?ld??



Ya az arta, ya ?ox d?n?b azola



Bir ne?? d?qiq?d?n sonra ikinci b?nd d? haziridi:



Ver?n ?l ol, dem? ola duz ?ld?,



?r?yimin a?arlari d?z ?ld?



Ogul varmi, Haqq yazani d?z?ld??



Ya az arta, ya ?ox d?n?b azola!



Sonuncu b?ndd? n? yazacagimi bilirdim. Burada axirinci misra bel? olmaliidi:



D?zd? qalmaz, kims? ?g?r d?zola.



Indi qalirdi bu s?tri daha bir b?nd? daxil edib seri tamamlamaq. Burada sirf s?z? firlatma m?har?tim? arxayin idim. Bir ne?? d?qiq?d?n sonra serin ???nc? b?ndini d? tamamladim:



M?n alovam, s?n olsan da buzada,



Q?sd? dursam g?c?m ?atar buzada



Vahid qurban d?z ilqara, d?zada,



D?zd? qalmaz, kims? ?g?r d?zola.



?slind? serd?ki ?sas fikir ifad? olunan d?zd? qalmaz kims? ?g?r d?z ola ifad?si m?nim camaat arasinda isl?n?n bir fikr? qarsi ?syanim idi. ?ox adam el?diyi yaxsiliqlarin m?qabilind? pislik g?rm?sind?n gileyl?n?r?k bu ifad?ni isl?dir:  d?z d?zd? qalar. H?mis? (h?mis?mi?) m?ni fikir aparib: Dogrudanmi, bizim ata-babalarimiz he? kim? yaxsiliq etm?m?yi, d?zg?n olmamagi t?vsiy? edibl?r. D?z?, bu ifad?ni ?ox esitmisdim. H?mis? d? bu m?nada ki, d?zg?n olan pis v?ziyy?td? qalar! Bu n?inki ata-babalarimizin m?n?viyyatina, h?tta Ulu Tanrinin biz? t?vsiyy? etdiyi islam dinin? d? zidd idi. M?n d? bir ?syan kimi yazmisdim ki, d?z he? vaxt d?zd? qalmaz! ?sas m?s?l? d? buradan basladi. Telefonu g?t?r?b dostum Mahir? z?ng vurdum. Seri oxudum. B?y?ndi. Axirinci b?ndd? ata-babalarimizin k?laminda n?qsan tapdigimdan, bu n?qsani d?z?ltdiyimd?n f?r?hl? danisib d?st?yi asdim. Sonra seri bir ne?? d?f? b?rkd?n oxudum. Aman Allah, sonuncu iki s?tri bir ne?? d?f? oxuyandan sonra g?rd?m ki, ifad? etdiyim fikir ?ox qeyri-adi s?sl?nir. D?zd? s?z? b?z?n hecaya b?l?n?r, n?tic?d? d?z d? qalmaz kims? ?g?r d?z ola kimi s?sl?nir. Basdan-ayaga ziddiyy?tlidir. Ay dadi-bidad! Bunu atalarimiz basqa c?r deyibmis: D?z d? qalar kims? ?g?r d?z ola! D?Z INSAN D?ZD? YOX, D?Z D? QALARMIS! S?n dem?, bu ifad?ni t?m?nna il? yaxsiliq ed?n insanlar t?hrif ed?r?k bu s?kild? basa d?s?r v? isl?dirmis. Anladim ki, onlar yaxsiliq etmirmis, sad?c? oz m?qs?dl?rin? nail olmaq ???n cilid? girirmisl?r.Bel? hallarda adam orta barmagi il? alnina desik a?ilanacan d?y?cl?m?k ist?yir.

Inanin, bunu d?rk ed?nd?, i?imd? torpagacan ?yilib ulu xalqimin ayaginin altini ?pm?k ist?yi bas qaldirdi. Bu arada dostum Mahird?n g?l?n telefon z?ngi m?ni he? t??cc?bl?ndirm?di. Dostum da m?n? yanlis fikird? oldugumu dem?y? t?l?sirdi. ?ox sag ol, dostum! M?n s?ni ?ox g?z?l basa d?s?r?m. Biz ?z xalqimizin h?r bir k?laminin i?ind? ?srl?rd?n g?l?n m?ht?s?m bir h?yat t?cr?b?sinin, b?y?k bir m?drikliyin olduguna h?mis? inanmisiq. Bu da daha bir s?but! Bu c?r m?drik k?lam sahibi olan XALQIMAESQ OLSUN!!!



Bir ne?? d?qiq?d?n sonra ser bitkin bir halda yeni bir v?r?qd? t?z?d?n yazildi:




D?zola


G?y dayanib Yer ?z?n?n ?st?t?k,

R?bbim onu ?l??b-bi?ib ustat?k,

G?yd?n yer? h?r sey yagarist?s?k,

Amma g?r?k ist?m?y? ?zola.



Ver?n ?l ol, dem? ola duz ?ld?,

?r?yimin a?arlari d?z ?ld?,

Ogul varmi, Haqq yazani d?z?ld??

Ya az arta, ya ?ox d?n?b azola!



M?n alovam, s?n olsan da buzada,

Q?sd? dursam g?c?m ?atar buzada.

Vahid qurban d?z ilqara, d?zada,

D?z d? qalar, kims? ?g?r d?zola.



Baki, 22iyun 2012-ciil.




M?n niy? kommunist olmadim?


Akif Ildirim N?c?fli dostumun axsam m?n? tutdugu irad m?ni d?s?nc?l?r? q?rq etdi. Bu s?rt-k?vr?k dostum niy? m?ni ittiham etdi? Y?ni dogrudanmi, m?n s?hv yoldayam? Dogrudanmi, h?yatda ?z?m olaraq qalmagim ???n kim?s? qosulmali, kimins? ideologiyasina bas ?ym?liy?m? Dogrudanmi, m?n g?zl?rimi hansisa bir iddiali c?nabin agzina tikib, hurrey dem?y? hazir olmaliyam? K?tl?y? qosulub ?z s?z?-simasi olmayan bir robota ?evrilm?liy?m? Bu suallar m?ni narahat etdi. Narahat ed?n basqa suallar da vardi, onlari yazmadim. Bir an duruxdum. ?c?ba, m?n d?zm? edir?m? Yadima 1972-ci ild? m?ni partiya siralarina q?bul etm?y? ?alisan partkomumuz Usub m??llim d?sd?. (Allah ona r?hm?t el?sin) S?n bizim ?n ?midverici g?ncl?rimizd?n biris?n. S?ni taniyiriq. M?kt?bi ?la bitirmis?n. N? olsun ki, bu il Ali m?kt?b? q?bul ola bilm?din. G?l?n il m?tl?q q?bul olarsan. Orada partiyanin ?zv?n? yaxsi baxirlar. Qabaga ged?rs?n.



S?kutla dinl?dim partkomu. Susmagimi raziliq q?bul etdi. S?n?dl?rim hazirlandi. M?ni, m?nd?n asili olmadan raykoma apardilar. M?n indi durub yalandan des?m ki, yox m?n qani??n bir partiyanin ?zv? olmaq ist?mirdim, he? kim m?n? inanmaz. Bu he? bel? d? deyildi. Qarsimda bel? bir ?f?q a?ilirdi. Bundan imtina etm?k agilsizliq idi. AMMA, ALLAH M?NI OPARTIYANIN ?ZV? OLMAGA BURAXMADI. Komsomol biletim harasa yoxa ?ixdi. M?ni oki, var danladilar. Yenid?n komsomola ke?irm?y? he? kim c?r?t el?m?di. H?m d? vaxt olmadi. M?n ?ixib s?h?r? g?ldim. Bakida t?hsil alark?n, m?nim n? ?c?b komsomilun ?zv? olmadigimi sorusdular. N? deyim? Cavab verdim ki, komsomol biletimi itirmis?m. Ikic? g?n?n i?ind? komsomola q?bil etdil?r.

Ara sira serl?r yazirdim. Dostlarim m?n? yalvarirdi ki, he? olmasa partiyadan, Lenind?n birc? ser yaz, t?qdim el? q?zet?, sonra ardi g?l?c?k. G?z? sox ?z?n?! Axsam kagiz-q?l?mi g?t?r?b d?rin fikr? getdim. Lenin? bir ser h?sr el?m?k ist?dim. S?h?r?c?n he? n? yaza bilm?dim. Tanri m?ni Lenin? ser h?sr etm?y? qoymadi.

H?rbi xidm?td? olark?n rus dilind? s?rb?st danismagimi, siyasi d?rsl?rd? aktiv istirak ed?r?k, yoxlamalarin qarsisinda Komandirin siyasi isl?r ?zr? m?avininin (zampolitin) ?z?n? ag etm?yimi n?z?r? alan polkovnik, b?t?n s?n?dl?rimi hazirlayib alayin partiya yigincagina t?qdim etdi. Yigincaq g?n?n? bir g?n qalmis h?rbi x?st?xanada ?m?liyyat olundum. Tanri m?ni ikinci d?f? Kommunist Partiyasinin siralarina buraxmadi.

Son d?vrl?rd? saysiz-hesabsiz partiyalar yarandi. Bu partiyalarin ?ks?riyy?tinin m?qs?di-qay?si hakimiyy?t? g?lm?k, yagli tik?l?r? sahib olmaq idi. La?inin isgali g?n? Bakida inqilab ed?nl?r yadima d?s?nd? ?rp?nir?m. M?n og?n? q?lb?n Baki k???l?rind? tanklarinin ?st?nd? bayraq yell?d?nl?rl? deyil, Az?rbaycana s?p?l?n?n b?db?xt insanlarla idim. S?ng?rd? sonuncu g?ll?sin?c?n d?sm?n? m?qavim?t g?st?r?nl?rl? idim. Canim q?d?r sevdiyim V?t?nimin k?r?yin? x?nc?r soxmaq ist?y?n hansi partiyanin ?zv? olaydim, ?ziz dostum?

H?mis? haqqin t?r?find? olmaga ?alismisam. Bacardigim q?d?r haqqi m?dafi? el?mis?m. H?mis? ?z s?z?ml?, ?z s?siml? danismaga ?alismisam. I?ind? x?bislik olan bir n?f?r dostum olmayib. S?mimiyy?ti sevir?m, ?z?m d? s?mimi olmaga ?alisiram. Bir d?f? t?l?b? dostlarimdan biri m?n? ?z?nd?n ?ox razisan dedi. T?s?vv?r edirsinizmi, on iki-on ?? yasindan ata-anadan yetim qalan, qisin soyugunda geyinm?y? g?d?kc?si bel? olmayan, olan-qalan 5q?piyini ??r?y? verib, 34km yolu yataqxanayacan piyada ged?n insana lovga dey?s?n. Dostum dey?s?n n?yis? s?hv salmisdi. Bu lovgaliq deyildi. Bu i?imd? olan Allah sevgisinin m?n? verdiyi Q?RUR idi. M?n onu he? vaxt itirm?dim.

2003-c? ild? qanadlarina alib m?ni K?b?y? yetir?n C?nabi-Haqqin d?rgahinda anladim ki, D?nyada ?n d?zg?n yol Tanrinin buyurdugu yoldur!

		Budur m?nim m?ramim. Budur m?nim Partiyam.

		S?mi-sami-firq?t?m, s?bhi-v?sali neyl?r?m?

		Bulmusam yanmaqda bir hal, ?zg? hali neyl?r?m?

		Qeyr? ?rz et h?r n? ?sbabin ki, var, ey d?hri-dun!

		M?n bir ?hli-z?vq?m, ?sbabi, m?lali neyl?r?m.

		Yox ?c?b, g?r mal? r?gib?t, m?lk? qilman iltifat,

		M?n g?dayi-kuyi-esq?m, m?lk? mali neyl?r?m?

		?hli-hal?m, dem? b?t v?sfin m?n?, ey b?tp?r?st,

		Hal bilm?z dilb?ri-sahibc?mali neyl?r?m?

		Ehtimali-hicr t?svisin? d?gm?z z?vqi-v?sl,

		V?sl kim, var onda hicran ehtimali neyl?r?m?

		N?xli-q?ddin ist?r?m, kandan bir b?ladir hasilim,

		Baxmazam s?msad?, b?r verm?z nihali neyl?r?m?

		Ey F?zuli, qil k?mali-f?zl k?sbin, yoxsam?n

		Kamili-esq?m, d?xi ?zg? k?mali neyl?r?m.

(M?h?mmid F?zuli).





M?h?mm?d F?zuli




H?sr?t qoxulu g?ll?r





H?sr?t ??k?-??k? yasayiriq


Bir h?sr?t y?k? dogulur bizim?. Bu y?k? ??k?-??k? yasayiriq

Cocuqluq dostlarimizin h?sr?tini ??kirik

?limizd?n tutub bizi m?kt?bin d?ng?sin? q?d?r aparan, arxadan gizli-gizli boyumuza baxib f?xr ed?n atalarimizin h?sr?tini ??kirik

Gizli-gizli sevdiyimiz tay-tuslarimuz olan qizlarin h?sr?tini ??kirik

?st-basina c?hr?nin, nehr?nin ?tri hopmus n?n?l?rimizin h?sr?tini ??kirik

Qus dili bil?n, g?zl?ri nagillar dolu babalarimizin h?sr?tini ??kiirik

Biz? ?lif-bey ?yr?d?n m??lliml?rimizin h?sr?tini ??kirik

Isti qucagindan perik d?sd?y?m?z analarimizin h?sr?tini ??kirik

Dogulub boya-basa ?atdigimiz k?ndin-k?ss?yin, mehriban insanlarin h?sr?tini ??kirik.

Saga-sola qara pul kimi x?rcl?diyimiz cavanligimizin, saglamligimizin h?sr?tini ??kirik

Yaslaniriq, qocaliriq, sonra bu h?sr?tl?rd?n bezib ?l?m?n h?sr?tini ??kirik

Allah, Allah, bu ?m?r el? bir h?sr?t karvani imiski

Biz anadan el? h?sr?t ??km?k ???n doguluruq dey?s?n




Atalarinizi sevin



(Atam Valehin ?ziz xatir?sin?)









H?yatimda bir atasiz, x?yallarimda bir atali d?nyam vardi,ata

?sl?n Az?rbaycanimizin c?nn?tm?kani olan K?lb?c?rin Baslibel k?ndind?n idin.








??m?nliy? cocuq vaxtlarinda g?lmisdin. Babam Abbas (el arasinda ona Avas kisi deyirdil?r. 1961-ci ild? v?fat edib, ??m?nli q?bristanliginda d?fn olunub), n?n?m seyid Ayna (t?xmin?n 1939-cu ild? v?fat edib, ??m?nli k?ndi il? Z?ngisali k?ndinin arasindaki sarit?p?nin q?rbind?, qosa bas dasindan 1012metr simalda, yolun k?narinda d?fn olunub), bibim Narb?sti (1983-c? ild? Nax?ivan MR, S?rur rayonunun Xanliqlar k?ndind? d?fn olunub),








bir d?s?n

Babamin yaxsi saz ?alib-oxumagi varmis. S?sini esitm?k m?n? qism?t olmadi. M?n onda balaca idim. S?nin haqqinda babamin danisdiqlarindan bilirdim ki, s?nin h?l? ?ox ki?ik yaslarindan saza, s?z? h?v?sin olub. Babam deyirdi ki, h?r s?h?r sazi siml?yib, k?kl?yib, qoyub is? gedirdim, axsam g?l?nd? baxirdim ki, sazda sazliq qalmayib; saz k?kd?n d?s?b, siml?r qirilibBir g?n babam s?ni ?agirib sorusur ki, abaia, s?n bu sazda sazliq qoymadin, g?t?r ?al g?r?m, bari bir sey ?almagi ?yr?nmis?nmi? Babamin dediyin? g?r?, s?n sazi el? m?har?tl? ?almisan ki, babam deyib, bala, ta m?n saz ?alasi olmadim, sazi da bagisladim s?n?. K?ndimizd? ne??-ne?? k?hn? kisil?r deyirdi ki, onlarin toyunu asiq Valeh edib. Ilk d?f? ?lin? saz alib meydana gir?nd? c?mi 11yasin olub. Ne?? il Qarabagin m?xt?lif k?ndl?rind? toy m?clisi ke?irmis?n.

Tanri s?n? g?z?l s?s, g?z?l camal, g?z?l q?dd-qam?t vermisdi. Amma s?nin da saz ?alib-oxumagini g?rm?k biz? ?ox az n?sib oldu. H?rbi xidm?td? ?r?k x?st?liyi tapdin. ?lb?td?, s?rb?st h?yata ?yr?s?n bir insan ???n ?? il alti ay q?rb?td? yasamaq ??tin idiaxi

Bir d?f? s?nin Abbas v? G?lg?z dastanini danismaginin sahidi oldum. B?rd?nin B?y?k Q?c?r k?ndind?n S?riyy? xalamin h?yat yoldasi Idris dayi il? ok?ndin sakini Mahmud dayi biz? qonaq g?lmisdi. Sam yem?yind?n sonra Idris dayi s?nd?n Abbasla G?lg?z dastanini danismagi xahis el?di. Ozaman m?nim c?mi 8yasim vardi. Amma gec? yarisina q?d?r oturub s?ni dinl?dim. Haqq asigi Abbasin, butasi G?lg?z? qovusmaq ???n ke?diyi sinaqlar yaddasimda ?b?di qaldi.

Bir g?n1970-ci ilin iyul ayinin 11d? ?r?yin ?b?di dayandi. M?nim yaddasimda og?n?n ?ox q?mli bir xatir?si qalib;

X?st? idin. H?r g?n s?h?r tezd?n yerimd?n duran kimi, g?lib s?n? salam verirdim. Og?n yuxudan gec oyanmisdim. Bilmir?m, nec? oldu, s?n? salam verm?k yadimdan ?ixdi. M?nd?n incimisdin. ?z?n? divara ?evirdin. M?n d? ??l? ?ixdim, fikirl?sdim, bir azdan g?lib k?nl?n? alaram. Qism?t olmadi.

S?n evimizi t?rk edib ?b?di q?lbim? k??d?n. Og?nd?n q?lbimd? yeni bir h?yatin basladi, ata. H?r addimimda, h?r s?z?md?, h?r aldigim-verdiyim n?f?simd? s?n vardin. Adin dilimin ?zb?ri idi. ?n b?y?k andim atamin cani ???n idi. Atali usaqlari g?r?nd? dodagim h?sr?td?n paralanirdi. Amma ?z?m? tox tuturdum. Q?rib?di, usaq olanda m?n? el? g?lirdi ki, bizim ayriligimiz m?v?qq?tidi. ??nki, s?n he? zaman bizi t?rk edib harasa getm?misdin. Ona g?r? d?, bu ayriligin bit?c?yin?, bir g?n evimiz? d?n?c?yin? i?imd? nisgilli bir inam vardi. N?s?, m?n? el? g?lirdi ki, bir g?n bu ayriliq bit?c?k.



S?ni g?zl?y?-g?zl?y? s?nsiz yasamagi ?yr?ndim.

S?ni g?zl?y?-g?zl?y? s?nin kimi ?d?b-?rkanla oturub-durmagi, danismagi ?yr?ndim.

S?ni g?zl?y?-g?zl?y? s?nin kimi sevm?yi ?yr?ndim.

S?ni g?zl?y?-g?zl?y? d?nyani, insanlari s?nin kimi duymagi, onlara s?nin kimi d?y?r verm?yi ?yr?ndim.

S?ni g?zl?y?-g?zl?y? anladim ki, s?n bir daha geri d?nm?y?c?ks?n, anladim ki, bu h?sr?t he? zaman bitm?y?c?k. Yazdigim ser d? atasiz cocugun g?limli-gedimli d?nyaya suallari idi. Bu suallar uzun zaman cavabsiz qaldi. Sonralar, ?ox-?ox sonralar h?r seyi anladim Bir seyi d? anladim. Bizi ayiran ill?r, zaman ke?dikc? bizi bir-birimiz? yaxinlasdirir.

Indi m?niml? ?nsiyy?td? olan g?ncl?r? h?mis? deyir?m:

Atalarinizi sevin, onlarin q?drini sagliginda bilin.




S?n yadima d?s?rs?n


Yen? q?lbimd? f?r?h,

S?n yadima d?s?rs?n.

Sa?imi oxsayirmeh,

S?n yadima d?s?rs?n.

??m?n, mes? g?y?rir,

S?n yadima d?s?rs?n.

Qis gedir, bahar g?lir,

S?n yadima d?s?rs?n.



Sarmasiq g?l sarilib

S?h?rl?rin boynuna.

Yoxsa ulduzlar qopub,

S?p?l?nib eyvana.

Vaxt ke?ir, g?r?nm?rs?n,

Qalib qulagim s?sd?.

Soyuyub buza d?n?r

?ayin masanin ?st?,

S?n yadima d?s?rs?n.



Gec?l?rin n?gm?si

M?n? nec? tanisdir.

Xan ?inarin bugec?

T?z? nagil danisir.

Qizilg?l q?n??l?nib

Budaginda alisir.

Hardasa toy ?alinir,

Iki asiq yarisir,

S?n yadima d?s?rs?n.



Basimi sigallayib

Qonsu bir nogul verdi,

Qonsu hardan bil?ydi,

N?di k?rp?nin d?rdi?

Qonsu qonsu olsaydi,

G?z yasimi sil?rdi.

Qonsu bir nogul verdi,

Atam bir cib ver?rdi,

S?n yadima d?s?rs?n.



Ay isigi t?k?nib,

Sanki s?zg?cd?n axir.

Sanki ay da utanir,

M?n? k?nardan baxir.

Oynamaga s?brimyox,

Bu g?n g?zl?rim g?lm?r.

G?lib k?n?l almaqda

Ay da bir m?na g?rm?r,

S?n yadima d?s?rs?n.



Kim d?zs?n ?midl?ri

Yoluma d?z?m-d?z?m?

S?nsizliy? d?zm?y?

Qalmayib m?nd? d?z?m.

Bacima nisan g?lir,

Ata oluram ?z?m,

M?n s?ni hardan tapim?

M?n s?ni harda g?zim?

S?n yadima d?s?rs?n,

S?n yadima d?s?rs?n



1977-ci ild? s?n? daha bir ser h?sr el?dim:




Ata h?sr?ti


Qonsular arabir s?z salir s?nd?n,

Mehriban q?lbini xatirlayirlar.

C?nd?n s?z d?s?nd?-bilmir?m n?d?n,

El? bil q?lbimd? od qalayirlar.



Dem?, oglun s?ni salmayir yada,

Torpaq soyuq?zd?r, m?n soyuyuram.

Saniram, n?yims? ?atmir d?nyada,

S?nin yoxlugunu indi duyuram.



Sazinin telind?n qopan n?gm?l?r,

Cosqun x?yalinmis, arzularinmis.

Odag ?ayi kimi cosan n?gm?l?r,

??kdiyin qayginmis, intizarinmis.



Dem?, bagcamizda a?ilan g?ll?r,

?mr?n?n gecik?n bahri imis.

M?ni s?xav?tl? b?y?d?n ill?r,

He? dem?, g?nl?ri s?nd?n k?sirmis.



Indi anlayiram, niy? adamlar,

H?r m?ni g?r?nd? g?l?ms?yirmis.

S?n? inamlarmis, m?n? inamlar,

B?t?n ehtiramlar s?n? g?r?ymis.



Inana bilmir?m bu yoxlugundan,

Bel? soyuqlaya iliq baxislar.

?m?r yollarinda dolasdim yaman,

Bir dost k?m?yin? ehtiyacimvar



Dem?, oglun s?ni salmayir yada,

Torpaq soyuq?zd?r, m?n soyuyuram.

Saniram, n?yims? ?atmir d?nyada,

S?nin yoxlugunu indi duyuram.




??m?nlimin Sahmar taci



(Unudulmaz m??llimim Sahmar ?kb?rzad?y? h?sr olunur.)



I?imd? bir sevgi yasayir. Ha?an dolub ?r?yim?, bilmir?m. H?mis? m?niml? olub. Orta m?kt?bd? oxuyanda da, b?t?n ?midl?rimi ki?icik yol ?amadanina yigib t?hsil almaq ???n ozaman m?n? nagil kimi g?l?n Baki yoluna ?ixanda da, t?l?b??iliyin min ?zab-?ziyy?tin? d?z?-d?z?, qohumlarin k?nc?nd?, p?sk?yind? daldalananda da. Qapidan girib, Ay bala, s?nin bu yataqxanan d?z?lm?dimi? suali il? ?zl?sm?m?k ???n bas agrisi b?han?sil? ac-susuz yataga uzananda da h?mis? m?niml? olub bu sevgiBilirdim ki, haralardasa yaxindadir, bilirdim ki, axtarib tapsam, ?ox sevin?c?k.

C?mi iki il m?n? d?rs dem?sin? baxmayaraq, aramizda s?mimi bir dostluq vardi. Sahmar m??llimi g?r?nd? el? bil ?n ?ziz adamimi g?r?rd?m. H?l? besinci sinifd? oxuyanda onun Lenin yolu q?zetind? ?ap olunan Qara kagizlar serind?n ilhamlanaraq D?nya adli bir yazi cizma-qara el?misdim. S?h?ri g?n utana-utana seri ona uzatdim. T??cc?bl?ndi. Cansiz-??limsiz usagi heyr?tl? s?zd?. Sonra el? ayaq ?st?nd?c? birn?f?s? oxudu. ?z?nd? qeyri-adi bir t?b?ss?m vardi. Bu t?b?ss?m q?lbind? bitib t?k?nm?y?n Allah nuru olan g?nc, g?z?l q?dd-qam?tli bir sair t?b?ss?m? idi. Serd? adini ??kdiyim adamlardan sual verdi. Cavablandirdim. Qasimov, s?n lap ?m?lli-basli bilicis?n ki Sevincimd?n u?maga qanadim yox idi. M?n? qaytardigi d?ft?r v?r?qini s?liq? il? d?rdqat b?k?b cibim? qoydum. Ne?? il ov?r?q d?ft?r-kitablarimin arasinda qaldi. H?mis? ov?r?q? baxanda m?ni bir ?mid sarirdi. Fikirl?sirdim ki, g?r?s?n m?n d? onun kimi ser yaza bil?c?y?mmi? Sonra ok???b Bakiya getdi. Uzun zaman onu g?rm?dim. Lakin onu bir d? g?rm?k ?midimi itirmirdim. Artiq m?n d? Bakida idim. Poeziya klublarinin birind? dostu Vilay?t R?st?mzad? il? rastlasdim. Qarabagli, illah da ??m?nlid?n oldugumu bil?nd? ?ox sevindi. Dostum Sahmarin h?mk?ndlisi imiss?n, dedi. Yerini sorusdum. Is yeri c?mi bes addimliqda imis. El? h?min g?n Baki Soveti metrosu il? ?zb?-?z binanin d?rd?nc? m?rt?b?sind? yerl?s?n Az?rbaycan G?ncl?ri q?zetinin redaksiyasina ayaq a?dim. Dogrudur, sairlikd? parlaya bilm?dim, amma bu qeyri-adi insanla el?-bel? ?nsiyy?td? olmaq da b?y?k xosb?xtlik idi. Onun serl?rini dinl?dikd?n sonra ser yazmaga kimin h?n?ri ?atardi?

Bir d?f? yen? yolum redaksiyadan d?sm?sd?. Hal-?hval tutandan sonra dedi ki, ay Qasimov (Sinifimizd? iki Vahid olduguna g?r? bizi h?mis? adimizla yox, familyamizla ?agirardilar) xaricd?n g?lmis?m. Orada bir ser yazmisam. S?n inanmazsan, camaat gedib xarici ?lk?l?ri g?zir, g?rm?li yerl?r? serl?r h?sr edir, m?n is? ?exoslavakiyadan ??m?nliy? yazdigim serl? g?lmis?m. Xahis el?dim ki, seri versin, oxuyum. O, makinada t?z?c? ?ap olunmus seri m?n? uzatdi. Oxudum. M?n k?nd usagi idim. Indi tale m?ni dogulub boya-basa ?atdigim el-obadan ayri salmisdi. Qaris-qaris dolasdigim yerl?rd?n ?tru burnumun ucu g?yn?yirdi. Ona g?r? d? orada yazilan h?r bir s?z, h?r bir k?lam ?r?yimin tell?rini titr?dir, g?zl?rimi yasla doldururdu.








Bu hadis?d?n nes? ill?r ke?s? d?, indiy?c?n m?nim k?nl?m? q?rur hissi il? dolduran



om?ht?s?m seri siz? t?qdim etm?k ist?yir?m.




??m?nlim


?midim s?yk?nib z?mr?d d?z?n?,

Om?nim arxamda duran dagimdir.

S?nin torpagini sixib g?z?m?,

Diz ??k?b ?pm?yim ucalmagimdir.



Bu gec? q?rb?td? girdin yuxuma,

El? bil ?mdiyim s?d? b?l?ndim.

Ne?? zirv?l?rd?n boylandim, amma,

V?qarim s?n oldun, s?n? g?v?ndim.




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/vahid-c-m-nli/d-li-c-m-nli/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


