 .   
 


   .  
 :         ,       : , ,   ,         .    ,    , ,     ,     ,     VXVI .           .     ,        ;             踻.             .             ,          .

  PDF A4   .





 

 .   



 2015 by Societ? editrice Il Mulino, Bologna

 . . , , 2024

  , 2024


* * *


, , XXXIII, 1


    

( . )

    

( . . )






. ,    ?


[]    , ,

    

,     []

, , XXXII, 127129

      ,     ,      ,  ,  ,    (, XXXIII, 75)[1 - Dante. Commedia. Inferno. XXXIII, 75.].  , ,  ,   , ,    ,      .

        :       ,  . -,    ,   -, -,      ,      , ,     [2 - Iacomo della Lana. Commento alla Commedia. 4 Voll. / Ed. M. Volpi. Roma, 2009. Vol. I, Inferno, canto XXXIII, v. 75, . 899; C. Landino. Comento sopra la Comedia. 3 Voll. / Ed. / Ed. P. Procaccioli. Roma, 2001. Vol. II. P. 1002.].

    XXXIII        ,    ,          .   ,      ,      - ,           ( )    :   [3 -       ,             - : Schmitt J.-Cl. Corps et ?mes // Dictionnaire raisonn de lOccident mdival / Dir. J. Le Goff e J.-Cl. Schmitt. Paris, 1999 / Ed.; Id, Les revenants. Les vivants et les morts dans la socit mdivale. Paris, 1994; Id, Le corps des fant?mes // I discorsi dei corpi. Micrologus. Vol.1. 1993. P.1925; Le Goff J., Truong N. Une histoire du corps au Moyen ?ge. Paris, 2003.].

       ,  ,      :     ,      ,    ,    . Ƞ ,      ,          :   ,  ,  ,  ,   .

  ,   ,    ,       ,  horribile dictu,      [4 - Π , 2003       : M.L. Price, Consuming Passions. The Uses of Cannibalism in Late Medieval and Early Modern Europe, New York-London, Routledge, 2003.            ,   A. Pagden, Cannibalismo e conta-gio: sullimportanza dellantropofagia nellEuropa preindustriale, ⠫Quaderni storici, XVII, 1982, n. 50, . 533550.        ,   H. Blurton, Cannibalism in High Medieval English Literature, New York-Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2007; A.A. Montanari, Mangiare il nemico. Pratiche e discorsi di antropofagia nelle citt? italiane del tardo Medioevo, ⠫BISIME, 111, 2009, . 253274.   ,    ,    ,     .].

,      ,    .  ,    ,  ,  ,    ,  .     ,          ,  [5 - Cfr. A.A. Montanari, il termine Antropofagia e il termine Corpo, Medioevo (Le Garzantine) / Ed. Cantarella G.M., Milano, Garzanti, 2007, .9798 e 428431.],   .        (,  ),        ,           .         ,  ,       ,   [6 -          ,    ,      .  , ,                     (.: A. Favole, Resti di umanit?. Vita sociale del corpo dopo la morte, Roma-Bari, Laterza, 2003, . 53).].           , ࠫ컠     [7 -       :     ritus     (    ),        .              ,             communitas, ,   . Π .: J.-C. Schmitt, Rites, in Dictionnaire raisonn de lOccident mdival, it., . 9691003; P. Buc, The Dangers of Ritual. Between Early Medieval Texts and Social Scientific Theory, Princeton (N.J.)-Oxford, Princeton University Press, 2001, . 152322.].

     .   , ,     ,  ,    ,     .          :     ,  ,  ,  . , , , :  蠖  , 堖  .

        :       ,     ?

 :    ,   ,   ,       . ,      , ,        ,   .

             ,          . Ѡ ,   ,       (   ),    ,       ,        ,     .             ,    -  (        ,      ).

  ,   ,      ,    ,   ;      ;       ,   .

         .    ,     ,       :            .        ,    ,   ,   ,   ,  exempla,   .    ,   ,  ,       ,       .

    :    ,  ꠖ    .  , ,    ,   .




 1.  





1.


, ,      ,        ,    ,   ,    ,    :          , ,,     [8 - .: M. Montanari. La fame e labbondanza. Storia dellalimentazione in Europa. Roma-Bari, Laterza, 2003. P. 8. ,       : Camporesi P. Il pane selvaggio. Milano, 2004.].         ,    .

,   III       .   IV V;  ,  ,    XVI,  ,  .       ,          .        .    ࠖ  ,  ,  1900   700 1100  64 : 7 VII, 27 IX, 11 X 23 XI,        ;         (792-793-794, 805-806-807, 820-821-822 ..)[9 - Curschmann F. Hungersn?te im Mittelalter. Leipzig, B.G. Teubner, 1900 (: CUR).     : Bonnassie P. Consommation daliments immondes et cannibalisme de survie dans lOccident du haut Moyen ?ge // Annales E.S.C. Vol. 44. 1989. P. 1043. Π   .: Wickham C. The Inheritance of Rome. A History of Europe from 400 to 1000. New York, Viking, 2009;   Id., Early Medieval Italy. Central Power and Local Society (4001000). London, Macmillan, 1981.].

,                   ,          . Ѡ     ,   mundus (. , ) immundus (. , ) ,   ,       ,  .      immunda animalia (.  ),   . ,       ,      ,  ,        .   , ,   ,       -  .  , ,      ,    ,  .     (,  ,     )    ,   .

       .




2. 


  ,     ,     :    ,     [10 - Eusebii Caesariensis Kirchengeschichte / Ed. E. Schwartz, Leipzig, Hinrichs, 1908.].      ,  Aquae Flaviae (   ),      ,   409     (         -,     VII)[11 - The Chronicle of Hydatius and the Consularia Constantinopolitana. Two Contemporary Accounts of the Final Years of the Roman Empire / Ed. R.W. Burgess, Oxford, Clarendon Press, 1993, . 82; Isidori, Historia Wandalorum / Ed. T. Mommsen, M?nchen, Berolini, 1981 (MGH, AA, XI), . 295; Chronicarum quae dicuntur Fredegarii scholastici libri IV cum Continuationibus / Ed. B. Krusch, Hanoverae, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888 (MGH, SRM II), libro II, cap. L, . 71.].

       : 408  410       , ,   : ,    ,  ,     [12 - Hieronymi, Epistularum pars III, Epistulae CXXICLIV / Ed. I. Hilberg, Wien, Verlag der ?sterreichischen Akademie der Wissenschaften, 2013 (CSEL, LVI/1),  127, . 154.]. ʠ         ,  V ⠫     (. Consultationes Zacchei christiani et Apollonii philosophi)  . ,   ꠫ ,       ,   [13 - Ibidem.] (      ,  500 , [14 - Ibidem; Questions dun pa?en ? un chrtien. Consultationes Zacchei christiani et Apollonii philosophi. Voll. 2 / Ed. Feiertag J.-L.,W. Steinmann, Paris, Les ditions du Cerf, 1994 (SC, 401), libro III, cap. VIII, 919, . 221; Sozomeni. Histoire Ecclsiastique. Livres VIIIX. Paris, Les ditions du Cerf, 2008, libro IX, cap. VIII, 8. PP. 418419; Zosimo. Storia nuova / Ed. F. Conca, Milano, BUR, 2007, libro V, cap. XL, 1. PP. 588589. Cfr. The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire, Eunapius, Olympiodorus, Priscus and Malchus, Voll. 2 / Ed. R.C. Blockley, Liverpool, F. Cairns, 1983, Vol. II, .159; Philostorgii. Histoire Ecclsiastique. Paris, Les ditions du Cerf, 2013 (SC, 564), libro XII, cap. III. PP. 536537.         ⠫Fames facta est ut homo hominem comederet: lOccident mdival face au cannibalisme de survie (V


XI


 si?cle // Revue Belge de Philologie et dHistoire, LXXXVI, 2008, n. 2. PP. 217272; . : U. Roberto. Il giudizio della storiografia orientale sul sacco di Roma e la crisi dOccidente: il caso di Olimpiodoro di Tebe // Roma e il sacco del 410. Realt?, interpretazione, mito / Ed. A. Di Berardino, G. Pilara e L. Spera, Atti della giornata di studio, Roma, 6 dicembre 2010, Roma, Institutum Patristicum Augustinianum, 2012. PP. 5979.]).

 551          ,         :    ,      ,   ,      []      [15 - Procopii Caesariensis Opera omnia. Voll. 3 / Ed. J. Haury, Leipzig, B.G. Teubner, 19051913 (rist. / Ed. G. Wirth, 4 Voll., 19621964).].

          .    538 ,  ,           :  ,  ,      []         . Ѡ      ,   ⠫ ,   .

   ,       ,   ,    ,  .             ; ,  ,   . ,       ,    ,     ,           .      : ,  ,   ,    [16 - Ibidem. La guerra gotica. libro VI, cap. II, 20. PP. 495496.].        ⠫  ;    546 :    ,  ,   ,   ,      ,   ,    [17 - Ibidem, libro VII, cap. III, 16. P. 575; Le Liber Pontificalis, 2 Voll. / Ed. Duchesne L. Paris, De Boccard E., 1955, Vol. I, LX (Silverius 536537. PP. 290296), . 291.      XV   (Liber de Temporibus [aa. 11448] / Ed. Scaramella G. Citt? di Castello, Coi tipi della casa editrice Lapi S., 19061915 [RIS XXVI], 1112, . 56).].

   700         ,    ,   ,   ,    [18 - The Annals of Ulster (to A.D. 1131) / Ed. S. Mac Airt e G. Mac Niocaill, Dublin, Dublin Institute for Advanced Studies, 1983. P. 158.].        :         ( 750 ),    4 ,   ,   793 ,        (            ,   )[19 - Annales Fuldenses / Ed. Kurze F. Hannover, 1891 (MGH, Script. rer. germ. in usum schol., VII). PP. 4041 (CUR, . 96); Annales Mosellani (703797) / Ed. Lappenberg J.M., Hanover, 1859 (MGH, SS, XVI. PP. 494499), . 498 (CUR, . 91).]. ,   868 ,  :   ⠫    ,       ,    ; ⠫     ; ⠫     ,    [20 - Annales Sanctae Columbae Senonensis (7081218) / Ed. Pertz G.H., Hanover, 1826 (MGH, SS, 1), . 103 (CUR, . 98); Annales Engolismenses (815991) / Ed. Pertz G.H., Hannover, Hiersemann A., 1994 (MGH, SS, 16), . 486 (CUR, P. 98); Annales Xantenses / Ed. von Simson B., Hanoverae, 1909 (MGH, SS rer. Germ. 12), 1909, . 26 (CUR, . 99).].  896    ,       [21 - Annales Augienses (709954) / Ed. Pertz G.H. Hannover, 1826. S. 68 (MGH SS. Bd.I).     (896)    Gesta della Chiesa di Senones (,   , ),    ( . 12661267). Richeri. Gesta ecclesiae Senoniensis / Ed. Waitz G. Hannover, 1880. S. 273 (MGH, SS, 25).].

  XI        ,   ,       (10151028);        .         1005 1033 [22 - Ademar d Chabannes. Chronique. III, 23 / Ed. J. Chavanon, Paris, 1897. P. 144;  .      (Ed. Y. Chauvin e G. Pon, Turnhout, Brepols, 2003, . 148); Id., Sermone XLVI, L. Delisle. Notice sur les manuscrits originaux dAdmar de Chabannes. Paris, C. Klincksieck, 1896, . 293; Rodolfo il Glabro. Cronache dellanno Mille (storie) / Ed. Cavallo G. Orlandi G. Milano, Mondadori, 1990, libro II, cap. IX, 17, . 95, e libro IV, cap. IV, 913, . 213221.      10321033       (Les miracles de saint Beno?t, crits par Adrevald Aimoin, Andr, Raoul Tortaire et Hugues de Sainte-Marie, moines de Fleury, runis et publis par E. de Certain. Paris, Veuve Jules Renouard, 1858, libro VI, cap. XI, . 234236).].

 XI     ,      ,   ,  .    ,    1212     [23 - Salimbene de Adam. Cronica. 2 Voll. / Ed. G. Scalia, Bari, Laterza & figli, 1966, Vol. I, . 42.Ӡ    (. interspecifico),       ,  ,  ,       (. intraspecifico),        . . .].           1315-;         1315  1318  ⠫ ,   13251326   , ⠫ ,        [24 - Martini Cromeri. De origine et rebus gestis polonorum []. Basilea, ex officina Oporiniana, 1568, 198b; Vita Edwardi secundi monachi cujusdam Malmesberiensis / Ed. Denholm-Young N. London, T. Nelson and sons, 1957. P. 90; Annales monastici. III: Annales monasterii de Bermundesia (A.D. 10421432) / Ed. Luard H.R., London, Longman, 1866 (Rolls Series, 36), . 470.    .: Marvin J. Cannibalism as an aspect of famine in two English chronicles // Food and Eating in Medieval Europe / Ed. Carlin M., Rosenthal J.T. London-Rio Grande (O.), The Hambledon Press, 1998. PP. 7386.].




3. 


  gesta Dei,       ,      ,    :          ,      ,      (       15:14: facta est fames valida).

     , ,     :        (. signa),    ,     ,   , ,  , , ,  ,       .

      :       ⠫      ,  [25 - Eusebio di Cesarea. Storia ecclesiastica. Cit., Vol. II, libro IX, cap. VIII, 3. P. 196.].          ,  .        ,      ,    ,      ,    ,    ,  [26 - Questions dun pa?en ? un chrtien. Cit., libro III, cap. VIII, 89. P. 220; cfr. The Chronicle of Hydatius. Cit. P. 82.].

        ,        ,              .  ,   ,   (. fames maxima) 793 ,      ,      [27 - Annales Mosellani. Cit. P. 498.].

          ,        .      ,       .         :           , , ,            .         ,   .

 ,   ,        .         ࠖ    ,         [28 - Ademaro di Chabannes, Chronique. Cit., libro III, cap. XXIII, . 144145.].  ,       :         ,      ,     .   ,    ,    ,      ,   , ,     ,      .

  916 , ,      915-.    7 ,   ,     908 ,          908 .      , ,   fames maxima 910 :      ,   ,   [29 - Annales Sanctae Columbae Senonensis. Cit. P. 104.         910  (Consommation daliments immondes. Cit. P. 1055, nota 79).].       .

         ,  868    . Ƞ       ,  ,  ,          ,   .         (868)     ,   -  :  ,   ,     homines  unus homo,      , ,  ,    [30 - Tanta inedia in omnium poene fuit provintiarum et exiguitas panis, ut pro inopia victus homines infinitae multitudinis fuere a conparibus interempti atque bestiarum more dentibus laniati. Annales Engolismenses (815991). Cit. P. 486.    : Tanta fames fuit, ut unus homo alium interficeret et bestiarum more dentibus laniaret. Annales Engolismenses (815993) / Ed. Pertz G.H., Hannover, Hiersemann A. 1981 (MGH, SS, 4), . 5 (CUR, . 9899).].

,    868 ,    (  )   ,        : ,   , ,      868 . Ѡ    ,     () [31 - .   : Ademaro di Chabannes. Chronique. Cit. P. 21, nota 84.].

 ,     ,       :         ,      ,   .      ,    ,  .

     :      ,     ,    ,            ,     (Concilio di Pace / Tregua di Dio)[32 - . Delisle. Notice sur les manuscrits originaux dAdmar de Chabannes. Cit. P. 293.].

        ,   10321033    : ,       ,     ,     ,  , ,    ,    [33 - Rodolfo il Glabro. Cronache. Cit. Libro IV, cap. IV, 10, . 215, e libro IV, cap. IV, 13. P. 221.].        ,   : ,   ,     ,     .        젖  ࠖ !       .

   ,   ,     ,   . []      ,      ,  ,         :



,         ,      , ,   ,       .   ,     ;      .   ;  -     ,     [34 - Ibidem, libro IV, cap. IV, 10. PP. 215217.].


           : ,    1315  1318 ,     II.        ࠖ  ⠫   ⠫   (13251326)     ,   ,    .      (       ,  )[35 - Annales monasterii de Bermundesia. Cit. P. 470. La Vita Edwardi secundi   ,        (Vita Edwardi secundi. Cit. PP. 64 e 90).].




4. 


          ,     :                 ,   .      :   XIII XVIII                     . , Thesaurus dhistoire mdivale. Documents diplomatiques et judiciaires (1983 1997)    .

 , ,    ,     .               ,    : ,       ,      ,    (, ,    ).

, ,  ,    , XII   -     (. Cadaveribus pasti) (   II   IV),         , ,     ,      .        ,      :       ,      -  .  ,             ,   ,      [36 - [Quintiliano]. La citt? che si cib? dei suoi cadaveri (Declamazioni maggiori, 12) / Ed. Stramaglia A. Cassino, Edizioni dellUniversit? degli Studi di Cassino, 2002 (    .: . 5663 [13, 215,7] 8489 [25, 428,5];   .    p. 2728).].

      ,   ,      .       ,   , ,    .

 ,     ,      (VIIX) ,        .         .  , ,    esus carnis aequi (. esus , ; . carnis ),  aequi    aequus (. ),   ,  ,     equus (. ),    [37 - Canon Hibernensis. P. 13, W., . 137.       . . (Sesso e repressione: quando, perch? Una risposta della storia giuridica // Quaderni medievali, 4, 1977. P. 48, nota 5),     ,       (Norme di comportamento alimentare nei libri penitenziali // Quaderni medievali, 13, 1982, . 58, nota 34).    fait curieux ()  ,        (Les Libri Paenitentiales. Turnhout, Brepols, 1978. P. 111). Π  .: Una componente della mentalit? occidentale. I Penitenziali nellalto Medioevo / Ed. Muzzarelli M.G. Bologna, P?tron, 1980; Muzzarelli M.G. Penitenze nel Medioevo. Uomini e modelli a confronto. Bologna, P?tron, 1994; Laurioux B. Le li?vre lubrique et la b?te sanglante: rflexions sur quelques interdits alimentaires du Haut Moyen ?ge // Lanimal dans lalimentation humaine, les crit?res de choix,    Anthropozoologica, 2, 1988, . 127132.].          ,     cadabera mortuorum,    ,       (. 11:40; . 14:21)   ,    ,   [38 - Poenitentiale Casinense // Schmitz H.J. Die Bussb?cher und die Bussdisciplin der Kirche. 2 Voll. Graz, Verlagsanstalt, 1958, Vol. I. P. 45; Poenitentiale Theodori. Capitula Dacheriana. C. 23, W. P. 147 ( ,     ); Poenitentiale Theodori. Canones Gregorii. C. 138. W., P. 175; Poenitentiale Theodori. Libro II, IX, 8, W. P. 212; Poenitentiale PseudoTheodori. XVI, 20, W., . 603; Poenitentiale Cummeani. I, c. 27, W. P. 467; Poenitentiale Merseburgense, a., cc. CL e CLI, W. P. 406.         .: Ferri?res M. Histoire des peurs alimentaires du Moyen ?ge ? laube du XX


 si?cle. Paris, Seuil, 2002.].       cadabera mortuorum    (         ), 蠖    ⠖          ,   .

, ,      ,       (. de sanguine hominis, de corpore hominis).    ,  -,       [39 - Poenitentiale Pseudo-Egberti. Libro VI, c. 57, W. P. 340; cfr. Poenitentiale Merseburgense, a., c. CLI, W. P. 406 (,  ,   cadabera mortuorum lacerantes).]; , ,    ,      ,  ,  堖  ,   non abiciendos credimus [habiciendos][40 - Poenitentiale Theodori [] Discipulus Umbrensium universis anglorum [] salutem. Libro II, XI, cc. 7 e 8, W. P. 212; Poenitentiale Theodori, Capitula Dacheriana, c. 20, W., . 147; Poenitentiale Theodori, Canones Gregorii, c. 137, W. P. 175; Poenitentiale Merseburgense, a., c. CL, W., . 406; Poenitentiale Cummeani, I, c. 26, W. P. 467; Poenitentiale Remense, III, c. 23, W., . 502; Poenitentiale XXXV Capitulorum, c. 1, W. P. 519.   , ,     ,       ,    In un altro caso, invece, la commestibilit? di maiali o galline che abbiano mangiato sangue non si specifica se umano o meno       (Poenitentiale Pseudo-Theodori. XVI, 19, W. P. 603).].

 , ,  ,     ,        :  -       ,  ,      [41 - Poenitentiale Pseudo-Theodori XVI, 1920, W. P. 603.].           ;   corrector sive medicus    ,   1008 1012 .     ,   -     [42 - Corrector Burchardi Canones Poenitentiales, W., . 624682; Poenitentiale Remense, III, c. 28, W., . 502. Cfr. Poenitentiale XXXV Capitulorum, c. 23, II, W., . 519; Poenitentiale Bigotianum (ca. 800), c. V, 1, e c. V, 2, W., . 446.     - (Pseudo-Beda) , ,     : Bibisti sanguine aut manducasti de ullo pecude vel homine? III annos poeniteas, Poenitentiale Pseudo-Bedae, 26, W. P. 254 (II. 4. b.). Π     c.: Gn 9,4 e Lv 17,14.],               .      , ,  ,           .               ,   , cruditantes (      ):



    ,     . []   ,      ,   ,   .     ,      .   ,  [43 - Tertulliano. Apologia del cristianesimo. Milano, BUR, 1996, cap. IX, 11, . 120121.].


     :          ,        [44 - ,  C ,   -  Naissance de la bestialit. Une anthropologie du raort hommeanimal dans les annes 1300. Th?se EHESS, directeur de th?se Schmitt J.-C. Paris, 2010. S. Boulch. Le statut de lanimal carnivore et la notion de puret dans les prescriptions alimentaires chrtiennes du haut Moyen ?ge occidental // Le statut thique de lanimal. Conceptions anciennes et nouvelles / Ed. Bodson L. Li?ge, Universit de Li?ge, 1996, . 4159.].   1363      II      ,   ,      ,   .     ,      ,      - ,       ,      [45 -     : Ferri?res. Storia delle paure alimentari. Cit. PP. 5455.].

 ,        ,      ,        ,      ,  .

,      ,     ,     .                 :       ,      , -       . ʠ ,        (, ,  ),      ,        :     ,    .




5.  


        :      ?

    ,   ,   ;       ,       ,     ,       .

,      ,    ,  ,   ,    17 ,           :



,            .       ,      ,     .  ,   ,   ,       ,     ,  [46 - Procopio di Cesarea. La guerra gotica. Cit., libro VI, cap. II, 20. P. 496.].


 ,   ,          ,      :     ,   [47 - Annales Engolismenses (815991). Cit. P. 486; cfr. Annales Sanctae Columbae Senonensis. Cit., . 103.].        ,               .          ,        蠖      .    :        ,       .   (  )        (. homo hominem comederet[48 - The Annals of Ulster. Cit. P. 158.]).      ,     . ,  ,   ,   :          ,     .

    ,   .

      : ,           ,   ,       . ,         , ,   ,      .          ,  -- (. Pontus Siriacus):     ,     ,   ,       .   ,  ,    [49 - Annales Sanctae Columbae Senonensis. Cit. P. 103 (CUR, . 98).].

       1033 :



  ,    , ,    .   ,      ,   ,    ,   ,     [50 - Rodolfo il Glabr. Cronache. Cit., libro IV, cap. IV, 10, . 215217.].


    ,   :      ,    ,    ,   ,     (. multitudinem transeuntium)   ,    .              .  ,        ,  .   , ,   , ,     II   .          ,   :     ,      .      ,       ,    .

 ,    ,       ,    ,  ,         ,  , ,    ,    :    ,     .

  ,    ,  ,     .   : , ,  ,  堖      (    -   [51 -      ibidem. PP. 215219.]),    ,    .         :      mystery,        .




6.,     


    ,      :   ,   ,    ,,  ,  ,      [52 - Questions dun pa?en ? un chrtien. Cit., libro III, cap. VIII, 89. P. 220.].          ,    -  [53 - Hieronymi, Epistularum pars III. Cit., lettera 127. P. 154; The Chronicle of Hydatius. Cit. P. 82; Isidori, Historia Wandalorum. Cit. P. 295; Philostorgii, Histoire Ecclsiastique. Cit., libro XII, cap. III, . 536537.].

   ,    ,    ,           : ,           .     ,  ,  :    538,  ,        ,      ,       [54 - Le Liber Pontificalis. Cit., LX (Silverius 536537). P. 291.].      ⠫  793  (    ,   ,    [55 - Annales Mosellani. Cit. P. 498.]),         ,   850 :  ,          ,    ,     .   ,   ,      : ,     ,         ,       (       )[56 - Annales Fuldenses. Cit. PP. 4041.   (  ) Guillaume dAngleterre di Chrtien de Troyes.].

  ,    ,           1033:  ,     ,      ,  ,         .   , ,      :     ,      , ,   ,       [57 - Rodolfo il Glabro. Cronache. Cit., libro II, cap. IX, 17. P. 95.].     1012 ,     ,     [58 - Salimbene de Adam, Cronica, Cit., . 42.];      XIV    :           ,     ?




7. 


    ,      ,    ,          XVIIXVIII[59 - .: Ari?s P. Lenfant et la vie familiale sous lAncien rgime. Paris, Plon, 1960.].

        ,           ,        .          :  ,    ,         [60 - Lett D. Lenfant des miracles. Enfance et socit au Moyen ?ge (XII


XIII


 si?cle). Paris, Aubier, 1997. P. 301. Cfr. Id. La m?re et lenfant au Moyen ?ge // LHistoire, 152, 1992, . 8589; Id., Les p?res du Moyen ?ge aimaient-ils leurs enfants? // LHistoire, 187, 1995, . 4649.]. ,   ,          ,  ,     III  IV,    ,       XIII,          [61 - Boswell J. The Kindness of Strangers. The Abandonment of Children in Western Europe from Late Antiquity to the Renaissance. New York, Pantheon Books, 1988.].

      ,  Siete Partidas,    ,        1256 1265.  Fuero,      :  ,  ,      ,       ,     .    patria potestas     ,          ,        ,  : Onde, si esto puede fazer por el Se?or, guisada cosa es, que lo puede fazer por si mismo[62 - Alfonso X el Sabio. Las Siete Partidas (el Libro del Fuero de las Leyes)/ Ed. Snchez-Arcilla Bernal J., Quarta partida, T?tulo XVII, Ley XVIII (Por que razones pueda el padre vender, o empe?ar a su hijo). Madrid, Reus, 2004. P. 659. Π,    Siete Partidas, ,     c.: Vanoli A. La Spagna delle tre culture. Ebrei, cristiani e musulmani tra storia e mito. Roma, Viella, 2006. PP. 138142; Id. La reconquista. Bologna, Il Mulino, 2009. PP. 171173.].   ,      ;     ,      ,        ,      .

 , ,    :        ,  ,  ,    :       ,      [63 - Rodolfo il Glabro. Cronache. Cit., libro IV, cap. IV, 10. P. 215 (         1033 ).].

      ,   ?

,    ,   ?       ,   ?

 ,     .      II,  ,       ,    ,   ,    IX   ,       ,      [64 - Vita Edwardi secundi. Cit. P. 470.  Annales monasterii de Bermundesia      (Annales monasterii de Bermundesia, Cit. P. 470).         XIV     (Martini Cromeri. De origine. Cit. 198b).].

       ?

 ,    .




 2.  



    (  )[65 -        ,        ,  . . .]        -.     ,   ,  ,      ,           ,     ;  ,     ,         (3 3:1628).



  :    :   ,   ,    . Ƞ   ,  . Ƞ    :    ,  .      (4 6:2829).


  ,       ,    , ,   , ,    .      ,       , :



      ,     ,      ,  ,     . ,      ,       ,        ,   [] []    []                  ,     , ,   ;   ,    ,     (.28:5357).


,  頖    ,        ,    ,   :   (Yahweh sebaot)       ,        ;    ,       ,     (. 28:55),             ,     , ,   ;   ,    ,    .     :          ,  ߠ         ,     ,      (. 26:2729). Ƞ :



        [],     ; [] ,  , ,   ,      . Ƞ     ,   ,     ( 5:1014).


 : Ƞ       ;      ,   ,         ( 19:9). ,   堖 .

  ,       :         ,   ,         (587    ,  1:1722).  ,   , ,    ,    ,  :      ,        .

     ,            ,    (4,10);      :      ,      ,    ,    ,        , 頖    (. 2:23).

  ,      ,    :          ,   ,       .        ,          .

, ⠫         ,  ,  ,    :  ,      ,        .         .  ,  -            ideo (- ),       ego faciam ( ).        ,       [66 - S.Hieronymi Presbyteri Opera, pars I, 4, Commentariorum in Hiezechielem libri XIV / Ed. Glorie F. Turnhout, Brepols, 1964 (CCSL, 75), libro II, V, 10, . 58 (. . 5759).].              :  ,     ,     ,       ⠫    [67 - S. Hieronymi Presbyteri Opera, pars I, 3, In Hieremiam libri IV, / Ed. Reiter S. Turnhout, Brepols, 1960 (CCSL, 74), XIV. P. 185.] (          ).

     ,        ,   -   Glossa ordinaria[68 - Glossa ordinara  ,    . . .]    ,    ,  ,     [69 - Sancti Aurelii Augustini Enarrationes in Psalmos IL / Ed. E. Dekkers e J. Fraipont, Turnhout, Brepols, 1956 (CCSL, 38). PP. 293; Rabani Mauri Expositionum in Leviticum Libri Septem (PL, 108, 1864), libro VII, coll. 562564; Id., Commentariorum in Ezechielem Libri Viginti (PL, 110, 1864), libro IV, coll. 600601; Id., Expositionis Super Jeremiam Prophetam Libri Viginti (PL, 111, 1864), libro VIII, col. 961, libro XX, col. 1254; Andrea de Sancto Victore Opera. VI: Expositionem in Ezechielem / Ed. Signer M.A. Turnhout, Brepols, 1991 (CCM, 53E). P. 30; [Walafridi Strabi] Glossa ordinaria, 2 Voll. (PL, 113, 1879), col. 374; (PL, 114, 1879), coll. 615616.]. Ӡ            ,       ,           I;         : ,  .    ,  Bellum Judaicum.    ,   ,          [70 - Giuseppe Flavio. La guerra giudaica. 2 Voll. / Ed. Vitucci G. Milano, Mondadori, 2009. Vol. II, libro VI, III, 4, . 356359.].




1. 


[]    ,    .

. 5:11

- 70   :        ,             ,     73 .

    ,      ,               ,     :    ,  ,   ,       , . Ƞ ,    ,           ,   [71 - Ibidem, VIII, 5, . 405.];     :          [72 - Ibidem, IX, 4, p. 409411.].

       , ,     ⠖        ,   ,   .        ,     ,    .     ,  ,     :



 ,       ,  ?       ,         ,      ,    ;     ,  ,       [73 - Ibidem, III, 4, . 357.].


  ,   ,    ,    .   ,    ,      ,   ,  .          ,      :



       ,     .   ,   ,   . ,    .       [74 - Ibidem (            . 357361).].


  ,       ,         ,   :    ,      .




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/andzhelika-montanari/mrachnaya-trapeza-antropofagiya-v-srednevekove-70331404/chitat-onlayn/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


Dante. Commedia. Inferno. XXXIII, 75.




2


Iacomo della Lana. Commento alla Commedia. 4 Voll. / Ed. M. Volpi. Roma, 2009. Vol. I, Inferno, canto XXXIII, v. 75, . 899; C. Landino. Comento sopra la Comedia. 3 Voll. / Ed. / Ed. P. Procaccioli. Roma, 2001. Vol. II. P. 1002.




3


      ,             - : Schmitt J.-Cl. Corps et ?mes // Dictionnaire raisonn de lOccident mdival / Dir. J. Le Goff e J.-Cl. Schmitt. Paris, 1999 / Ed.; Id, Les revenants. Les vivants et les morts dans la socit mdivale. Paris, 1994; Id, Le corps des fant?mes // I discorsi dei corpi. Micrologus. Vol.1. 1993. P.1925; Le Goff J., Truong N. Une histoire du corps au Moyen ?ge. Paris, 2003.




4


Π , 2003       : M.L. Price, Consuming Passions. The Uses of Cannibalism in Late Medieval and Early Modern Europe, New York-London, Routledge, 2003.            ,   A. Pagden, Cannibalismo e conta-gio: sullimportanza dellantropofagia nellEuropa preindustriale, ⠫Quaderni storici, XVII, 1982, n. 50, . 533550.        ,   H. Blurton, Cannibalism in High Medieval English Literature, New York-Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2007; A.A. Montanari, Mangiare il nemico. Pratiche e discorsi di antropofagia nelle citt? italiane del tardo Medioevo, ⠫BISIME, 111, 2009, . 253274.   ,    ,    ,     .




5


Cfr. A.A. Montanari, il termine Antropofagia e il termine Corpo, Medioevo (Le Garzantine) / Ed. Cantarella G.M., Milano, Garzanti, 2007, .9798 e 428431.




6


         ,    ,      .  , ,                     (.: A. Favole, Resti di umanit?. Vita sociale del corpo dopo la morte, Roma-Bari, Laterza, 2003, . 53).




7


      :     ritus     (    ),        .              ,             communitas, ,   . Π .: J.-C. Schmitt, Rites, in Dictionnaire raisonn de lOccident mdival, it., . 9691003; P. Buc, The Dangers of Ritual. Between Early Medieval Texts and Social Scientific Theory, Princeton (N.J.)-Oxford, Princeton University Press, 2001, . 152322.




8


.: M. Montanari. La fame e labbondanza. Storia dellalimentazione in Europa. Roma-Bari, Laterza, 2003. P. 8. ,       : Camporesi P. Il pane selvaggio. Milano, 2004.




9


Curschmann F. Hungersn?te im Mittelalter. Leipzig, B.G. Teubner, 1900 (: CUR).     : Bonnassie P. Consommation daliments immondes et cannibalisme de survie dans lOccident du haut Moyen ?ge // Annales E.S.C. Vol. 44. 1989. P. 1043. Π   .: Wickham C. The Inheritance of Rome. A History of Europe from 400 to 1000. New York, Viking, 2009;   Id., Early Medieval Italy. Central Power and Local Society (4001000). London, Macmillan, 1981.




10


Eusebii Caesariensis Kirchengeschichte / Ed. E. Schwartz, Leipzig, Hinrichs, 1908.




11


The Chronicle of Hydatius and the Consularia Constantinopolitana. Two Contemporary Accounts of the Final Years of the Roman Empire / Ed. R.W. Burgess, Oxford, Clarendon Press, 1993, . 82; Isidori, Historia Wandalorum / Ed. T. Mommsen, M?nchen, Berolini, 1981 (MGH, AA, XI), . 295; Chronicarum quae dicuntur Fredegarii scholastici libri IV cum Continuationibus / Ed. B. Krusch, Hanoverae, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888 (MGH, SRM II), libro II, cap. L, . 71.




12


Hieronymi, Epistularum pars III, Epistulae CXXICLIV / Ed. I. Hilberg, Wien, Verlag der ?sterreichischen Akademie der Wissenschaften, 2013 (CSEL, LVI/1),  127, . 154.




13


Ibidem.




14


Ibidem; Questions dun pa?en ? un chrtien. Consultationes Zacchei christiani et Apollonii philosophi. Voll. 2 / Ed. Feiertag J.-L.,W. Steinmann, Paris, Les ditions du Cerf, 1994 (SC, 401), libro III, cap. VIII, 919, . 221; Sozomeni. Histoire Ecclsiastique. Livres VIIIX. Paris, Les ditions du Cerf, 2008, libro IX, cap. VIII, 8. PP. 418419; Zosimo. Storia nuova / Ed. F. Conca, Milano, BUR, 2007, libro V, cap. XL, 1. PP. 588589. Cfr. The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire, Eunapius, Olympiodorus, Priscus and Malchus, Voll. 2 / Ed. R.C. Blockley, Liverpool, F. Cairns, 1983, Vol. II, .159; Philostorgii. Histoire Ecclsiastique. Paris, Les ditions du Cerf, 2013 (SC, 564), libro XII, cap. III. PP. 536537.         ⠫Fames facta est ut homo hominem comederet: lOccident mdival face au cannibalisme de survie (V


XI


 si?cle // Revue Belge de Philologie et dHistoire, LXXXVI, 2008, n. 2. PP. 217272; . : U. Roberto. Il giudizio della storiografia orientale sul sacco di Roma e la crisi dOccidente: il caso di Olimpiodoro di Tebe // Roma e il sacco del 410. Realt?, interpretazione, mito / Ed. A. Di Berardino, G. Pilara e L. Spera, Atti della giornata di studio, Roma, 6 dicembre 2010, Roma, Institutum Patristicum Augustinianum, 2012. PP. 5979.




15


Procopii Caesariensis Opera omnia. Voll. 3 / Ed. J. Haury, Leipzig, B.G. Teubner, 19051913 (rist. / Ed. G. Wirth, 4 Voll., 19621964).




16


Ibidem. La guerra gotica. libro VI, cap. II, 20. PP. 495496.




17


Ibidem, libro VII, cap. III, 16. P. 575; Le Liber Pontificalis, 2 Voll. / Ed. Duchesne L. Paris, De Boccard E., 1955, Vol. I, LX (Silverius 536537. PP. 290296), . 291.      XV   (Liber de Temporibus [aa. 11448] / Ed. Scaramella G. Citt? di Castello, Coi tipi della casa editrice Lapi S., 19061915 [RIS XXVI], 1112, . 56).




18


The Annals of Ulster (to A.D. 1131) / Ed. S. Mac Airt e G. Mac Niocaill, Dublin, Dublin Institute for Advanced Studies, 1983. P. 158.




19


Annales Fuldenses / Ed. Kurze F. Hannover, 1891 (MGH, Script. rer. germ. in usum schol., VII). PP. 4041 (CUR, . 96); Annales Mosellani (703797) / Ed. Lappenberg J.M., Hanover, 1859 (MGH, SS, XVI. PP. 494499), . 498 (CUR, . 91).




20


Annales Sanctae Columbae Senonensis (7081218) / Ed. Pertz G.H., Hanover, 1826 (MGH, SS, 1), . 103 (CUR, . 98); Annales Engolismenses (815991) / Ed. Pertz G.H., Hannover, Hiersemann A., 1994 (MGH, SS, 16), . 486 (CUR, P. 98); Annales Xantenses / Ed. von Simson B., Hanoverae, 1909 (MGH, SS rer. Germ. 12), 1909, . 26 (CUR, . 99).




21


Annales Augienses (709954) / Ed. Pertz G.H. Hannover, 1826. S. 68 (MGH SS. Bd.I).     (896)    Gesta della Chiesa di Senones (,   , ),    ( . 12661267). Richeri. Gesta ecclesiae Senoniensis / Ed. Waitz G. Hannover, 1880. S. 273 (MGH, SS, 25).




22


Ademar d Chabannes. Chronique. III, 23 / Ed. J. Chavanon, Paris, 1897. P. 144;  .      (Ed. Y. Chauvin e G. Pon, Turnhout, Brepols, 2003, . 148); Id., Sermone XLVI, L. Delisle. Notice sur les manuscrits originaux dAdmar de Chabannes. Paris, C. Klincksieck, 1896, . 293; Rodolfo il Glabro. Cronache dellanno Mille (storie) / Ed. Cavallo G. Orlandi G. Milano, Mondadori, 1990, libro II, cap. IX, 17, . 95, e libro IV, cap. IV, 913, . 213221.      10321033       (Les miracles de saint Beno?t, crits par Adrevald Aimoin, Andr, Raoul Tortaire et Hugues de Sainte-Marie, moines de Fleury, runis et publis par E. de Certain. Paris, Veuve Jules Renouard, 1858, libro VI, cap. XI, . 234236).




23


Salimbene de Adam. Cronica. 2 Voll. / Ed. G. Scalia, Bari, Laterza & figli, 1966, Vol. I, . 42.

Ӡ    (. interspecifico),       ,  ,  ,       (. intraspecifico),        . . .




24


Martini Cromeri. De origine et rebus gestis polonorum []. Basilea, ex officina Oporiniana, 1568, 198b; Vita Edwardi secundi monachi cujusdam Malmesberiensis / Ed. Denholm-Young N. London, T. Nelson and sons, 1957. P. 90; Annales monastici. III: Annales monasterii de Bermundesia (A.D. 10421432) / Ed. Luard H.R., London, Longman, 1866 (Rolls Series, 36), . 470.    .: Marvin J. Cannibalism as an aspect of famine in two English chronicles // Food and Eating in Medieval Europe / Ed. Carlin M., Rosenthal J.T. London-Rio Grande (O.), The Hambledon Press, 1998. PP. 7386.




25


Eusebio di Cesarea. Storia ecclesiastica. Cit., Vol. II, libro IX, cap. VIII, 3. P. 196.




26


Questions dun pa?en ? un chrtien. Cit., libro III, cap. VIII, 89. P. 220; cfr. The Chronicle of Hydatius. Cit. P. 82.




27


Annales Mosellani. Cit. P. 498.




28


Ademaro di Chabannes, Chronique. Cit., libro III, cap. XXIII, . 144145.




29


Annales Sanctae Columbae Senonensis. Cit. P. 104.         910  (Consommation daliments immondes. Cit. P. 1055, nota 79).




30


Tanta inedia in omnium poene fuit provintiarum et exiguitas panis, ut pro inopia victus homines infinitae multitudinis fuere a conparibus interempti atque bestiarum more dentibus laniati. Annales Engolismenses (815991). Cit. P. 486.    : Tanta fames fuit, ut unus homo alium interficeret et bestiarum more dentibus laniaret. Annales Engolismenses (815993) / Ed. Pertz G.H., Hannover, Hiersemann A. 1981 (MGH, SS, 4), . 5 (CUR, . 9899).




31


.   : Ademaro di Chabannes. Chronique. Cit. P. 21, nota 84.




32


. Delisle. Notice sur les manuscrits originaux dAdmar de Chabannes. Cit. P. 293.




33


Rodolfo il Glabro. Cronache. Cit. Libro IV, cap. IV, 10, . 215, e libro IV, cap. IV, 13. P. 221.




34


Ibidem, libro IV, cap. IV, 10. PP. 215217.




35


Annales monasterii de Bermundesia. Cit. P. 470. La Vita Edwardi secundi   ,        (Vita Edwardi secundi. Cit. PP. 64 e 90).




36


[Quintiliano]. La citt? che si cib? dei suoi cadaveri (Declamazioni maggiori, 12) / Ed. Stramaglia A. Cassino, Edizioni dellUniversit? degli Studi di Cassino, 2002 (    .: . 5663 [13, 215,7] 8489 [25, 428,5];   .    p. 2728).




37


Canon Hibernensis. P. 13, W., . 137.       . . (Sesso e repressione: quando, perch? Una risposta della storia giuridica // Quaderni medievali, 4, 1977. P. 48, nota 5),     ,       (Norme di comportamento alimentare nei libri penitenziali // Quaderni medievali, 13, 1982, . 58, nota 34).    fait curieux ()  ,        (Les Libri Paenitentiales. Turnhout, Brepols, 1978. P. 111). Π  .: Una componente della mentalit? occidentale. I Penitenziali nellalto Medioevo / Ed. Muzzarelli M.G. Bologna, P?tron, 1980; Muzzarelli M.G. Penitenze nel Medioevo. Uomini e modelli a confronto. Bologna, P?tron, 1994; Laurioux B. Le li?vre lubrique et la b?te sanglante: rflexions sur quelques interdits alimentaires du Haut Moyen ?ge // Lanimal dans lalimentation humaine, les crit?res de choix,    Anthropozoologica, 2, 1988, . 127132.




38


Poenitentiale Casinense // Schmitz H.J. Die Bussb?cher und die Bussdisciplin der Kirche. 2 Voll. Graz, Verlagsanstalt, 1958, Vol. I. P. 45; Poenitentiale Theodori. Capitula Dacheriana. C. 23, W. P. 147 ( ,     ); Poenitentiale Theodori. Canones Gregorii. C. 138. W., P. 175; Poenitentiale Theodori. Libro II, IX, 8, W. P. 212; Poenitentiale PseudoTheodori. XVI, 20, W., . 603; Poenitentiale Cummeani. I, c. 27, W. P. 467; Poenitentiale Merseburgense, a., cc. CL e CLI, W. P. 406.         .: Ferri?res M. Histoire des peurs alimentaires du Moyen ?ge ? laube du XX


 si?cle. Paris, Seuil, 2002.




39


Poenitentiale Pseudo-Egberti. Libro VI, c. 57, W. P. 340; cfr. Poenitentiale Merseburgense, a., c. CLI, W. P. 406 (,  ,   cadabera mortuorum lacerantes).




40


Poenitentiale Theodori [] Discipulus Umbrensium universis anglorum [] salutem. Libro II, XI, cc. 7 e 8, W. P. 212; Poenitentiale Theodori, Capitula Dacheriana, c. 20, W., . 147; Poenitentiale Theodori, Canones Gregorii, c. 137, W. P. 175; Poenitentiale Merseburgense, a., c. CL, W., . 406; Poenitentiale Cummeani, I, c. 26, W. P. 467; Poenitentiale Remense, III, c. 23, W., . 502; Poenitentiale XXXV Capitulorum, c. 1, W. P. 519.   , ,     ,       ,    In un altro caso, invece, la commestibilit? di maiali o galline che abbiano mangiato sangue non si specifica se umano o meno       (Poenitentiale Pseudo-Theodori. XVI, 19, W. P. 603).




41


Poenitentiale Pseudo-Theodori XVI, 1920, W. P. 603.




42


Corrector Burchardi Canones Poenitentiales, W., . 624682; Poenitentiale Remense, III, c. 28, W., . 502. Cfr. Poenitentiale XXXV Capitulorum, c. 23, II, W., . 519; Poenitentiale Bigotianum (ca. 800), c. V, 1, e c. V, 2, W., . 446.     - (Pseudo-Beda) , ,     : Bibisti sanguine aut manducasti de ullo pecude vel homine? III annos poeniteas, Poenitentiale Pseudo-Bedae, 26, W. P. 254 (II. 4. b.). Π     c.: Gn 9,4 e Lv 17,14.




43


Tertulliano. Apologia del cristianesimo. Milano, BUR, 1996, cap. IX, 11, . 120121.




44


,  C ,   -  Naissance de la bestialit. Une anthropologie du raort hommeanimal dans les annes 1300. Th?se EHESS, directeur de th?se Schmitt J.-C. Paris, 2010. S. Boulch. Le statut de lanimal carnivore et la notion de puret dans les prescriptions alimentaires chrtiennes du haut Moyen ?ge occidental // Le statut thique de lanimal. Conceptions anciennes et nouvelles / Ed. Bodson L. Li?ge, Universit de Li?ge, 1996, . 4159.




45


    : Ferri?res. Storia delle paure alimentari. Cit. PP. 5455.




46


Procopio di Cesarea. La guerra gotica. Cit., libro VI, cap. II, 20. P. 496.




47


Annales Engolismenses (815991). Cit. P. 486; cfr. Annales Sanctae Columbae Senonensis. Cit., . 103.




48


The Annals of Ulster. Cit. P. 158.




49


Annales Sanctae Columbae Senonensis. Cit. P. 103 (CUR, . 98).




50


Rodolfo il Glabr. Cronache. Cit., libro IV, cap. IV, 10, . 215217.




51


     ibidem. PP. 215219.




52


Questions dun pa?en ? un chrtien. Cit., libro III, cap. VIII, 89. P. 220.




53


Hieronymi, Epistularum pars III. Cit., lettera 127. P. 154; The Chronicle of Hydatius. Cit. P. 82; Isidori, Historia Wandalorum. Cit. P. 295; Philostorgii, Histoire Ecclsiastique. Cit., libro XII, cap. III, . 536537.




54


Le Liber Pontificalis. Cit., LX (Silverius 536537). P. 291.




55


Annales Mosellani. Cit. P. 498.




56


Annales Fuldenses. Cit. PP. 4041.   (  ) Guillaume dAngleterre di Chrtien de Troyes.




57


Rodolfo il Glabro. Cronache. Cit., libro II, cap. IX, 17. P. 95.




58


Salimbene de Adam, Cronica, Cit., . 42.




59


.: Ari?s P. Lenfant et la vie familiale sous lAncien rgime. Paris, Plon, 1960.




60


Lett D. Lenfant des miracles. Enfance et socit au Moyen ?ge (XII


XIII


 si?cle). Paris, Aubier, 1997. P. 301. Cfr. Id. La m?re et lenfant au Moyen ?ge // LHistoire, 152, 1992, . 8589; Id., Les p?res du Moyen ?ge aimaient-ils leurs enfants? // LHistoire, 187, 1995, . 4649.




61


Boswell J. The Kindness of Strangers. The Abandonment of Children in Western Europe from Late Antiquity to the Renaissance. New York, Pantheon Books, 1988.




62


Alfonso X el Sabio. Las Siete Partidas (el Libro del Fuero de las Leyes)/ Ed. Snchez-Arcilla Bernal J., Quarta partida, T?tulo XVII, Ley XVIII (Por que razones pueda el padre vender, o empe?ar a su hijo). Madrid, Reus, 2004. P. 659. Π,    Siete Partidas, ,     c.: Vanoli A. La Spagna delle tre culture. Ebrei, cristiani e musulmani tra storia e mito. Roma, Viella, 2006. PP. 138142; Id. La reconquista. Bologna, Il Mulino, 2009. PP. 171173.




63


Rodolfo il Glabro. Cronache. Cit., libro IV, cap. IV, 10. P. 215 (         1033 ).




64


Vita Edwardi secundi. Cit. P. 470.  Annales monasterii de Bermundesia      (Annales monasterii de Bermundesia, Cit. P. 470).         XIV     (Martini Cromeri. De origine. Cit. 198b).




65


       ,        ,  . . .




66


S.Hieronymi Presbyteri Opera, pars I, 4, Commentariorum in Hiezechielem libri XIV / Ed. Glorie F. Turnhout, Brepols, 1964 (CCSL, 75), libro II, V, 10, . 58 (. . 5759).




67


S. Hieronymi Presbyteri Opera, pars I, 3, In Hieremiam libri IV, / Ed. Reiter S. Turnhout, Brepols, 1960 (CCSL, 74), XIV. P. 185.




68


Glossa ordinara  ,    . . .




69


Sancti Aurelii Augustini Enarrationes in Psalmos IL / Ed. E. Dekkers e J. Fraipont, Turnhout, Brepols, 1956 (CCSL, 38). PP. 293; Rabani Mauri Expositionum in Leviticum Libri Septem (PL, 108, 1864), libro VII, coll. 562564; Id., Commentariorum in Ezechielem Libri Viginti (PL, 110, 1864), libro IV, coll. 600601; Id., Expositionis Super Jeremiam Prophetam Libri Viginti (PL, 111, 1864), libro VIII, col. 961, libro XX, col. 1254; Andrea de Sancto Victore Opera. VI: Expositionem in Ezechielem / Ed. Signer M.A. Turnhout, Brepols, 1991 (CCM, 53E). P. 30; [Walafridi Strabi] Glossa ordinaria, 2 Voll. (PL, 113, 1879), col. 374; (PL, 114, 1879), coll. 615616.




70


Giuseppe Flavio. La guerra giudaica. 2 Voll. / Ed. Vitucci G. Milano, Mondadori, 2009. Vol. II, libro VI, III, 4, . 356359.




71


Ibidem, VIII, 5, . 405.




72


Ibidem, IX, 4, p. 409411.




73


Ibidem, III, 4, . 357.




74


Ibidem (            . 357361).


