Maria. Powieść ukraińska
Malczewski Antoni


Maria autorstwa Antoniego Malczewskiego to pierwsza polska realizacja gatunku (została napisana w 1824 roku, a opublikowana w 1825), jakim jest powieść poetycka.Malczewskiego do napisania tego utworu zainspirowała historia o zbrodni dokonanej na Gertrudzie Komorowskiej, pierwszej żonie Szczęsnego Potockiego, na polecenie teścia, Franciszka Salezego Potockiego. Autor nie odtworzył jednak historii dokładnie, zmienione zostały także czas i miejsce wydarzeń – w powieści odbywają się one w XVII wieku na Ukrainie. Utwór charakteryzuje specyficzny byronowski pesymizm (Malczewski silnie inspiorwał się Byronem) – mówi się, że to „poemat skrajnego pesymizmu” – a także nastrój grozy, konfrontacja z tajemnicą istnienia i śmierci.





Antoni Malczewski

Maria. Powieść ukraińska



Do Jaśnie Wielmożnego Juliana Niemcewicza


Dawno już niedoznana pociecha ożywia serce moje w chwili, w której mi wolno, przypisując JWWPanu tę powieść, publicznie wyrazić uwielbienie dla Jego charakteru i tej niezmordowanej życiem, świetnej wyobraźni a pełnej wdzięków erudycji, jakich nie przestajecie używać na wzbogacanie literatury polskiej w coraz nowe i tak szacowne dzieła. Nie dziw, że mnie to bardzo podchlebia, iż mi pozwalacie ozdobić karty moje Waszym imieniem; kiedy dusza każdego rodaka lubi się karmić słodyczą Waszego pióra i nie tylko mój umysł rad się przegląda w biegu czystym i użytecznym Waszego życia: więcej powiem – i nikt mnie o przesadę nie oskarży – imię Wasze jest dla młodych Polaków noszonym przy sercu zabytkiem, bośmy się o Waszej sławie jeszcze od naszych ojców dowiedzieli, a Wy czarownym sposobem przypominacie się ciągle naszej wdzięczności[1 - Nie dziw, że mnie to bardzo podchlebia, iż mi pozwalacie ozdobić karty moje Waszym imieniem – Wynika z tych słów, że Malczewski Niemcewicza o to pozwolenie prosił. Bardzo prawdopodobne, że jako dawnego znajomego. Nie ma jednak żadnych śladów zainteresowania się Marią i jej autorem ze strony Niemcewicza. K. W. Woycicki we wstępie do swego wydania pism Malczewskiego (Warszawa 1857, str. 27) zapewnia, że Niemcewicz poznał się na wysokiej wartości Marii, ale wówczas dopiero, kiedy ta wartość została już ustaloną przez Mochnackiego. Skąd Woycicki czerpie tę wiadomość, nie podaje. [przypis redakcyjny]]. Nie znajdziecie w moich wierszach tego powabu, który swoim nadawać umiecie; tęskne i jednostajne jak nasze pola i jak mój umysł, ciemną tylko farbą zakryślą Wam niewykończone obrazy: ale jeśli ten hołd słaby, oddany Waszej zasłudze, wznieci w Was jakie miłe uczucie, już ja wtedy hojnie zapłacony będę za moje posępne malowidło, kiedy się choć chwilę zastanowicie, jak to ziomkowie wysoko cenić umieją Wasze przymioty i prace.

    Jaśnie Wielmożnego WPana
    Najniższy sługa
    Malczeski[2 - Malczeski – tak podpisuje się poeta i tutaj, i na różnych dokumentach z ostatniego okresu życia. Ale jeszcze na podaniu o dymisję z wojska (12 grudnia 1815) widnieje czytelny podpis: Antoni Malczewski; tak też pisane jest jego nazwisko na wszystkich aktach krzemienieckiego liceum, i taka właśnie pisownia jest prawidłowa. Dlatego wprowadziliśmy ją u nas, mimo tego podpisu pod listem do Niemcewicza, i mimo że na karcie tytułowej I wydania z r. 1825 czytamy również: Malczeski. [przypis redakcyjny]]






Pieśń I


Wszystko się dziwnie plecie/ Na tym tu biednym świecie:/ A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,/ I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.

    Jan Kochanowski




I


		Ej! ty na szybkim koniu, gdzie pędzisz, kozacze[3 - Ej! ty na szybkim konia, gdzie pędzisz… – podobnie jak w Giaurze Byrona początek opowiadania: «Who thundering comes on blackest steed with slackened bit and hoof of speed». [przypis redakcyjny]]?
		Czy zaoczył[4 - Czy zaoczył – czy a nie czyś [!] jest zarówno w autografie, jak w wydaniu z r. 1825; zaoczył zam. zoczył prawdopodobnie dla rytmu, gdyż gdzie indziej, np. w. 1074 używa poeta zwykłej formy: zoczyć. [przypis redakcyjny]] zająca, co na stepie skacze?
		Czy rozigrawszy myśli, chcesz użyć swobody
		I z wiatrem ukraińskim puścić się w zawody?
		Lub może do swej lubej, co czeka wśrzód[5 - wśrzód – dziś popr.: wśród; pisownia charakterystyczna dla Malczewskiego. [przypis edytorski]] niwy,
		Nucąc żałosną dumkę, lecisz niecierpliwy?
		Bo i czapkęś nasunął, i rozpuścił wodze,
		A długi tuman kurzu ciągnie się na drodze.
		Zapał jakiś rozżarza twojej twarzy śniadość,
		I jak światełko w polu błyszczy na niej radość,
		Gdy koń, co jak ty, dziki, lecz posłuszny żyje,
		Porze[6 - porze – pruje, rozpiera. [przypis edytorski]] szumiący wicher wyciągnąwszy szyję.
		Umykaj, Czarnomorcu[7 - Czarnomorcu – poprawny wołacz od Czarnomorzec: Czarnomorcze. (Słowacki w wierszu Poeta i natchnienie woła: Mój Ukraińcu!); [Czarnomorzec to zwyczajowa nazwa chłopów zamieszkujących okolice Morza Czarnego; transportowali oni towary rolnicze (gł. zboże) do portów, przywożąc stamtąd np. sól; Red. WL]. [przypis redakcyjny]], z swą mażą[8 - maża – gatunek wozu używany przez Kozaków. Linde przytacza z Sielanek Zimorowicza: «W mażach łubianych» wozili Kozacy połcie do Lwowa; [Do maży zwykle zaprzęgano woły, były więc to pojazdy powolne; Red. WL]. [przypis redakcyjny]] skrzypiącą,
		Bo ci synowie stepu[9 - synowie stepu… – tzn. kozak i koń. Toż samo w. 18: „oni ujść gotowi”. [przypis redakcyjny]] twoją sól roztrącą.
		A ty, czarna ptaszyno, co każdego witasz,
		I krążysz, i zaglądasz, i o coś się pytasz,
		Spiesz się swą tajemnicę odkryć kozakowi —
		Nim skończysz twoje koło, oni ujść gotowi.




II


		Pędzą – a wśrzód promieni zniżonego słońca,
		Podobni do jakiego od Niebianów gońca —
		I długo, i daleko, słychać kopyt brzmienie:
		Bo na obszernych polach rozległe milczenie;
		Ani wesołej szlachty, ni rycerstwa głosy[10 - Ani wesołej szlachty, ni rycerstwa głosy – domyślne: „nie dają się słyszeć”. [przypis redakcyjny]],
		Tylko wiatr szumi smutnie uginając kłosy[11 - Tylko wiatr szumi smutnie, uginając kłosy – ten wiersz znajduje się także w utworze Malczewskiego zaczynającym się od słów: O jak przykro do swoich wracać bez nadziei! a ogłoszonym po raz pierwszy w Ateneum 1876, IV, 204. [przypis redakcyjny]];
		Tylko z mogił westchnienia i tych jęk spod trawy,
		Co śpią na zwiędłych wieńcach swojej starej sławy.
		Dzika muzyka – dziksze jeszcze do niej słowa,
		Które Duch dawnej Polski potomności chowa —
		A gdy cały ich zaszczyt[12 - zaszczyt (daw.) – osłona, obrona. [przypis edytorski]], krzaczek polnej róży,
		Ah[13 - ah – dziś: ach; pisownia charakterystyczna dla Malczewskiego. [przypis edytorski]]! czyjeż serce, czyje, w żalu się nie nuży?




III


		Minął już kozak bezdnię[14 - Minął już Kozak bezdnię i głębokie jary… – Na Rusi, ledwo nie w każdej wiosce, znajdują się źrzódła lub studnie, osądzone przez pospólstwo za tak głębokie, że im dna brakuje; ale za to każda z tych otchłani wsławiona jaką nadzwyczajną powieścią, a czasem od Duchów strzeżona [Od Duchów strzeżona: por. przyp. do w. 1349; J. U. – w ten sposób oznaczono komentarze redaktora wydania krytycznego, Józefa Ujejskiego, do objaśnień autora.]. [przypis autorski]] i głębokie jary,
		Gdzie się lubią ukrywać wilki i Tatary;
		Przyleciał do figury (co jej wzgorek znany,
		Bo pod nią już od dawna upior pochowany),
		Uchylił przed nią czapki, żegnał się trzy razy
		I jak wiatr świsnął stepem z pilnymi rozkazy.
		I koń rzeski[15 - rzeski – dziś: rześki (u Lindego tylko: rześki). [przypis redakcyjny]], żadnym się urokiem nie miesza,
		Tylko parschnął[16 - parschnął – dziś: parsknął. [przypis redakcyjny]], i wierzgnął, i dalej pospiesza.
		Ciemny Boh[17 - Boh – duża rzeka płynąca przez zachodnią i środkową Ukrainę i wpadająca do Morza Czarnego pomiędzy Dniestrem a Dnieprem. [przypis edytorski]] po granitach srebrne szarfy snuje,
		A śmiały, wierny kozak myśl pana zgaduje —
		Szumi młyn na odnodze, i wróg w łozie szumi,
		A żwawy wierny konik kozaka rozumi[18 - A żwawy, wierny konik kozaka rozumi – Czterowiersz kończący się tymi słowami brzmi jak zwrotka ludowej piosenki. [przypis redakcyjny]] —
		I przez kwieciste łąki, przez ostre bodiaki[19 - bodiak (z ukr.) – roślina kolczasta [rodzaj wielkich krzaków ostu]. [przypis redakcyjny]]
		Lżej się nie przesuwają pierszchliwe sumaki[20 - sumak a. suhak – rodzaj antylopy [nazwa łac. Saiga tatarica, dziś żyje tylko w Azji Środkowej, w XVII w. można go było spotkać na terenie całej dzisiejszej Ukrainy – Red. WL]. [przypis redakcyjny]];
		I jak strzała schylony na wysokiej kuli[21 - jak strzała schylony na wysokiej kuli – trzeba się domyśleć: jak strzała położona na cięciwie łuku; kula: przód siodła. [przypis redakcyjny]],
		Czai się zwinny kozak, do konia się tuli;
		I przez puste bezdroża król pustyni rusza —
		A step – koń – kozak – ciemność – jedna dzika dusza.
		O! któż mu tam przynajmniej pohulać zabroni?
		Zginął – w rodzinnym stepie nicht[22 - nicht – tak stale pisze Malczewski [wpływ ukr.; Red. WL]. [przypis redakcyjny]] go nie dogoni.




IV


		Ruszaj, ruszaj, kozacze – pośpiech nakazany;
		W starym, wyniosłym zamku niemałe odmiany:
		Pan Wojewoda, z synem od dawna w rozprawie[23 - w rozprawie – tu: w sporze, w niezgodzie. [przypis redakcyjny]],
		Długo teraz rozmawiał – i bardzo łaskawie;
		A jednak – żywe były urazy i zwady,
		Zatruta serc pociecha, zniszczone układy[24 - zniszczone układy – może majątkowe. [przypis redakcyjny]],
		I łzy czułej rozpaczy i pychy zapału
		Płynęły – często – gorsko[25 - gorsko – a. gorszko: gorzko; podobnie gorsknąć: gorzknąć. [przypis edytorski]] – ale bez podziału[26 - bez podziału – tzn. Wojewoda nie dzielił rozpaczy syna, a Wacław zapału pychy ojca. [przypis redakcyjny]].
		Już inaczej w tym zamku – znikły niesmak, żałość,
		Jaśnieje przepych pański, naddziadów wspaniałość;
		Już wśrzód licznego dworzan i służby orszaku,
		Grona paziów, rycerzy domowego znaku[27 - rycerzy domowego znaku – tzn. stanowiących prywatne wojsko domu wojewody (znak: sztandar). [przypis redakcyjny]],
		W okazałe komnaty (długo niewidziany)
		Zeszedł pan Wojewoda, bogato przybrany;
		A gdy każdy to szczęście usiłował głosić[28 - A gdy każdy to szczęście usiłował głosić – każdy z obecnych [usiłował głosić; Red. WL] szczęście oglądania znowu Wojewody. [przypis redakcyjny]] —
		Zdawał się więcej synem niż chlubą unosić.
		W spokojnych jego rysach[29 - W spokojnych jego rysach – podobnie w Korsarzu Byrona (I. 10): „the lightest palenes thrown a long the govern’d aspect, speak alone of deeper passions”. [przypis redakcyjny]] trudno poznać znamię
		Głębokich wewnątrz uczuć; tylko dzielne ramię —
		Świetna mowa[30 - tylko dzielne ramię, świetna mowa – charakterystyczne dla stylu Malczewskiego skróty myśli; domyślnie: na zewnątrz widoczne tylko dzielne ramię itd., wszystko to bije w oczy z samej postawy Wojewody. [przypis redakcyjny]], dla ludzi – imię znakomite —
		Co w sobie, to na zawsze dla wszystkich ukryte;
		Lecz teraz, czy z potrzeby, czy w nagłym wzruszeniu,
		W pieszczotach dawał ulgę długiemu cierpieniu;
		I gdy w cichości z synem jakąś sprawę waży,
		Widocznie – uśmiech igrał na poważnej twarzy;
		A w oczach się mignęła szybka, dzika radość,
		Jak kiedy długim chęciom już się staje zadość,
		Jak gdy w trudzącym biegu i myśli ucisku
		Spocznie kto już na chwilę – choćby na mrowisku.
		Spocznie? – oh! może tylko czoło pałające
		Położy, gdzie go żądeł czekają tysiące.




V


		Do późnej nocy w zamku zgiełk i tętent trwały;
		Do późnej nocy trąby i wiwaty grzmiały:
		Dawny wrócił obyczaj, wspaniała ochota,
		Długie się stoły śklniły[31 - śklnić się – dziś: lśnić się. [przypis edytorski]] od srebra i złota;
		I loch pański jak serce zdawał się otwarty —
		A stary węgrzyn[32 - węgrzyn (daw.) – wino pochodząc z Węgier. [przypis edytorski]] płodził nie bez duszy żarty;
		I godząc huczne tony z wesołym hałasem,
		Muzyka z swą melodią przebiła się czasem[33 - muzyka z swą melodią przebiła się czasem – poprzez wesoły hałas uczty, z którym zresztą tony jej („huczne”) były w zupełnej zgodzie. [przypis redakcyjny]].
		Do późnej nocy twarze – ostre – malowane —
		Przodków w długim szeregu zebranych na ścianę,
		Zdały się iskrzyć nieraz martwymi oczami
		I śmiać się do pijących, i ruszać wąsami.




VI


		W ustach mieszka wesołość – w oczach myśl zgadnienia[34 - w oczach myśl zgadnienia – [dziś popr.: zgadnięcia; Red.WL] tego co się wewnątrz drugich kryje? Taki domysł mógłby nasuwać wiersz następny, ale tylko domysł. [przypis redakcyjny]]
		W głębi to, w głębi serca[35 - W głębi to, głębi serca – podobnie w Korsarzu (I. 10) [Byrona; Red. WL] „Within, within – ’twastherethe spirit wrought!” Cała pierwsza część tego ustępu przypomina nadto początek II. pieśni Pana wysp Waltera Scotta, gdzie z powodu podobnych okoliczności (uczta) znajdują się podobne refleksje i gdzie również widzimy możnego pana dręczonego tajemną zgryzotą, a udającego wesołość. [przypis redakcyjny]] robak przewinienia;
		A gdy jaka uciecha razem ludzi zbierze,
		I Pycha, i Pochlebstwo śmieją się – nieszczerze.
		Może tak w dawnym zamku – bo w rznięte podwoje[36 - rznięte podwoje – rzeźbione drzwi. [przypis edytorski]]
		Już Noc zaprowadziła ciemne rządy swoje;
		Już ucichli surmacze[37 - surmacz – trębacz; osoba grająca na surmie. [przypis redakcyjny]]; Sen Szczęście osłania;
		I puszczyk z wieży zaczął grobowe wołania;
		A jeszcze – w bocznym skrzydle obszernej budowy,
		Gdzie dzielny Wojewoda wzrok orli, surowy,
		Pomarszczoną powieką w ustroniu przyciska,
		Jak w jaszczur[38 - jaszczur – skóra wyprawna z zachowaniem łuskowatej, a przynajmniej chropawej powierzchni. Tu mowa niewątpliwie o rękojeściach szabel oprawnych w „jaszczur”, a wysadzanych drogimi kamieniami. [przypis redakcyjny]] kryją kamień, którym duma błyska —
		Jeszcze stuk chodu słychać – lub ciężkie westchnienia,
		W przerwanym tępotaniu[39 - tępotanie (neol.) – tupot. [przypis redakcyjny]], wracają sklepienia.
		Nicht tam niezawołany wnijść się nie poważy —
		Tam jego myśl ukryta samotnie się żarzy —
		Tam może brnąć już w rozpacz, w niezwykłej niemocy,
		Depce burzliwym krokiem po ciemnościach nocy,
		Jakby w jej czarnym tchnieniu chciał gdzieś znaleźć rękę
		Krwawej, zgubnej przyjaźni – lub zgasić swą mękę!
		I gdy z gorących oczów[40 - gdy z gorących oczów – Stan psychiczny Wojewody objawia się fizycznie gorączką: myśl się żarzy, mękę chciałby zgasić, duszno mu, otwiera okno. [przypis redakcyjny]] sen trwożny odlata,
		I gdy mu duszną była wysoka komnata,
		Otworzył wąskie okno – patrzał czas niejaki
		Na swoje liczne hufce, rozwinięte znaki,
		Co się do nakazanej zbierały wyprawy;
		Słuchał budzącej trąby i wojennej wrzawy:
		Prychają rącze konie, brzęczą w ruchu zbroje,
		Szumią skrzydła husarzy, chcą lecieć na boje.
		Dla nich wstające słońce w różowej pościeli
		Blaskiem złotych warkoczy widokres weseli[41 - widokres – widnokrąg; rzadko używana forma, odnotowana w słowniku Lindego. [przypis edytorski]],
		I wznosząc świetne czoło, najpierwszym spojrzeniem
		W ślniącej stali swe wdzięki postrzega z zdziwieniem;
		Dla nich pachnący wietrzyk, co swój oddech świeży
		Dmucha na włosy dziewic i pióra rycerzy;
		Dla nich gwar małych ptasząt, w żywej słodkiej nucie,
		Co z mokrych rosą dziobków wyrywa uczucie:
		Nie dla niego[42 - nie dla niego – Podobnie jak Wojewoda nie może znieść blasku czystego poranka, tak Lara Byrona cofa się przed widokiem cichej, pogodnej nocy: „It was a moment only for the good… Such scene his soul no more could contemplate, a night of beauty mock’d such breast as his” (I. 10). [przypis redakcyjny]] – on nie chciał na widoku zostać —
		W niknących cieniach zamku zanurzył swą postać,
		Jak te straszące mary[43 - Jak te straszące mary… – Podobnie też i Lary „bristling loeks of sable, brow of gloom… glanced like a spectre’s attributes and gave his aspect all that terror gives the grave”. [przypis redakcyjny]], które bojaźń nasza
		Widzi w bezsennej nocy – poranek rozprasza.




VII


		Dano znak – wrzasły trąby – szczęknęły podkowy —
		Mężnego towarzysza wierny szeregowy[44 - mężnego towarzysza wierny szeregowy – towarzysz: szlachcic, właściciel konia i pachołka, tutaj „szeregowego”. [przypis redakcyjny]]
		Jak cień nie odstępuje; i szybkim obrotem,
		W ciasną gotycką bramę suną się z łoskotem.
		Zagrzmiała długim echem do sklepienia drząca —
		Aż łagodniejszą ziemię[45 - łagodniejsza ziemia – mniej ubita, niebrukowana, mniej twarda. [przypis redakcyjny]] lżej kopyto trąca;
		I ciszej, ciszej brzęcząc – już słabo – z daleka —
		Głuchy dochodzi odgłos i coraz ucieka.
		Dopiero to na polu – gdzie ogromne koło
		Wytoczyło już słońce – bujają wesoło;
		I pstrym swoim proporcem nim sławy dostąpią[46 - I pstrym swoim proporcem nim sławy dostąpią (…) jak orły się kąpią – kąpią się w świetle, zanim przy pomocy swych lanc z pstrymi proporcami (chorągiewkami) zaczną się kąpać w sławie. [przypis redakcyjny]],
		W żywych strumieniach światła jak orły się kąpią:
		Tysiące piór, kamieni, w blask, w farby się stroi;
		Tysiące drobnych tęczy odbija się w zbroi;
		A na ich bystrych oczach siedziało Zwycięstwo,
		A na ich serc opoce kwitły wierność, męstwo,
		A na czele tych szyków wyniosły młodzieniec.
		Lecz któż on? Jakiż chwały czy szczęścia rumieniec
		Lniane chcą cienić włosy? Oh! milszy sto razy
		Niż różowe porankiem natury obrazy,
		I słodszy, i jaśniejszy od chwały połysku
		Ten blask – co w jego serca żywi się ognisku,
		Ten uśmiech – w którym może choć część zachwycenia,
		Z jakim wybrani słyszą Cherubinów pienia[47 - Ten uśmiech – w którym może choć część zachwycenia, Z jakim wybrani słyszą Cherubinów pienia – Wyraz zachwycenia, który dlatego może tak jest ujmującym w pięknej twarzy, że jeszcze coś piękniejszego zwiastuje, nie pozwala utrwalić żadnym opisem swego ślicznego zapomnienia się; a tylko pędzel Rafaela, w obrazie Ś-tej Cecylii, zatrzymać go potrafił w całym uroku, jakiemu się nikt, prócz wyobraźni nie wpatrywał. Ś-ta Cecylia, lubownica muzyki, wystawioną jest w tym malowidle wśrzód narzędzi muzycznych, w chwili, gdy ją dochodzi odgłos Anielskiej harmonii; i nie masz słów, które by opowiedzieć umiały uczucie, jakim uderzona jej postać: zdaje się, że jej dusza rozpierzcha się i żeni z każdym z tych słodkich dźwięków, kiedy wdzięczna skromność hamuje ją zamyśleniem, że nie warta tak niepojętego szczęścia, a wśrzód rozkoszy nieznanych jej sercu wkrada się smutek, że już muzyka ziemska bawić ją przestanie. Największa prostota panuje w całym układzie tego obrazu, twarz nawet Ś-tej Cecylii mniej ładna niż twarze niewiast w innych obrazach tego malarza, sama jedynie myśl geniuszu świeci od wieków w tym szacownym płótnie i nieopisanym wdziękiem do siebie pociąga. Obraz ten znajduje się w Bolonii i jest policzony przez znawców w rzędzie najsławniejszych Rafaela, a co do swego poetycznego wrażenia i mego widzi mi się, najpiękniejszy, jaki wydało malarstwo [Smutek, że już muzyka ziemska bawić ją przestanie: por. słowa Marii (w w. 552–5); w ogóle z tego przypisu widoczne, że portret Marii „pod jasności wrota wzbijającej ducha wiary” kształtował się w wyobraźni Malczewskiego pod wpływem św. Cecylii Rafaela; J. U.]. [przypis autorski]].
		Na lotnym jechał koniu – i nad jarów brzegi
		Poprowadził w porządku milczące szeregi;
		Znikli[48 - znikli (…) w przepaść – zapadli się. [przypis edytorski]] w zarosłą przepaść – aż krążąc parowy[49 - krążąc parowy – dziś popr. N. lm: parowami; parów: dolina o płaskim dnie i stromych zboczach. [przypis edytorski]],
		Jeszcze raz świetne z krzaków ukazali głowy;
		Jakiś na wzgórku rozkaz młodzieniec dał znakiem —
		I poszli, poszli drogą za żwawym kozakiem,
		Którego lekkie ślady od kopyt bez stali[50 - kopyta bez stali – niepodkute. [przypis edytorski]],
		Wietrzyk z Rosą, jak dzieci, piaskiem przysypali.




VIII


		I ciche, puste pola – znikli już rycerze,
		A jakby sercu brakli, żal za nimi bierze:
		Włóczy się wzrok w przestrzeni, lecz gdzie tylko zajdzie,
		Ni ruchu nie napotka, ni spocząć nie znajdzie[51 - ni spocząć nie znajdzie – wzrok nie znajdzie niczego, na czym mógłby spocząć. [przypis edytorski]]:
		Na rozciągnięte niwy słońce z kosa świeci
		Czasem kracząc, i wrona i cień jej przeleci,
		Czasem w bliskich burianach[52 - buriany (ukr. a. ros.) – a. burzany (w formie spolszczonej): skupiska roślinności, wysokich traw, ale też pokrzyw, łopuchów czy ostów, porastających nie tylko step, ale również obejścia wiejskie. [przypis edytorski]] świerszcz polny zacwierka[53 - zacwierka – dziś: zaćwierka; forma właściwa autorowi pochodzącemu z Wołynia. [przypis edytorski]],
		I głucho – tylko jakaś w powietrzu rozterka.
		To jakże? Myśl przeszłości w tej całej krainie
		Na żaden pomnik ojców łagodnie nie spłynie;
		Gdzie by tęsknych uniesień złożyć mogła brzemię?
		Nie – chyba lot zwinąwszy, zanurzy się w ziemię:
		Tam znajdzie zbroje dawne, co zardzałe[54 - zardzały – dziś: zardzewiały. [przypis edytorski]] leżą,
		I koście[55 - koście – dziś popr. forma M. lm: kości. [przypis edytorski]], co nie wiedzieć do kogo należą;
		Tam znajdzie pełne ziarno[56 - Tam znajdzie pełne ziarno… – może to przeciwstawienie robactwa, rozległego w epoce dopiero co minionej, pełnemu ziarnu w rodzajnym popiele epok dawniejszych należy rozumieć symbolicznie. W takim zaś razie powierzchnia pól, po której błądzi Rozpacz, oznaczałaby teraźniejszość. [przypis redakcyjny]] w rodzajnym popiele,
		Lub robactwo rozległe w świeżym jeszcze ciele;
		Ale po polach błądzi nie sparłszy się na nic,
		Jak Rozpacz[57 - Jak Rozpacz bez przytułku – [podobnie; Red. WL] w Giaurze [Byrona; Red. WL]: «Woe without name, or hope, or end». [przypis redakcyjny]] – bez przytułku – bez celu – bez granic.




IX


		Pod starymi lipami Miecznik dumał stary;
		I dźwigał w zwiędłej głowie utrapień ciężary:
		Chociaż ten czarny żupan[58 - Chociaż ten czarny żupan… – Zdanie przyzwolone [okolicznikowe przyzwolenia, ze spójnikiem: chociaż, pomimo że; Red. WL] nie jest tu jasno uzasadnione. Oczywiście też nie ten żupan nosił niegdyś jasne barwy, tylko Miecznik. Prof. Brückner uważa czarny żupan za metonimię znaczącą tyle co „Miecznik” („Przegląd Warszawski” 1923, str. 46). [przypis redakcyjny]] smutny przy siwiźnie,
		Nosił i jasne barwy, gdy służył ojczyźnie.
		Ojczyźnie! której imię wśrzód boju i rady,
		I spornego wyboru, i hucznej biesiady,
		Czystym gorzało ogniem – a serce, jak w wiośnie
		Ptak do słońca, do niego skakało radośnie!
		Ale czas świetnych uczuć już sciemniał – ej! minął,
		I boli tylko życie, a kwiat jego zginął.
		Dumał – i przeszłe żale, obecne zgryzoty,
		Pokrył kir[59 - kir – czarna materia, oznaka żałoby. [przypis edytorski]] nieprzebity grożącej sromoty[60 - i przeszłe żale, obecne zgryzoty pokrył kir (…) sromoty – To znaczy, że myśl w grożącej teraz sromocie czarniejszą chmurą okrywała czoło Miecznika niż wszystkie inne dawniejsze i obecne troski i zgryzoty; [sromota: wstyd, hańba; Red. WL]. [przypis redakcyjny]];
		O! póki tchu przynajmniej, tak łatwo i marnie
		Płomień zawziętej pychy gniazda nie ogarnie!
		O! póki czarny żupan żywe członki ciśnie,
		Wyschła ręka w potrzebie starą szablą błyśnie!
		Lecz potem? – dumał Miecznik i wzrok wodził hardy,
		Pełen niechęci – gniewu – a może i wzgardy.




X


		Przy nim młoda niewiasta – czemuż kiedy młoda,
		Tak zamglonym promieniem świeci jej uroda?
		Ni ją ubiór udatny, ni ją stroją kwiaty;
		Czarne oczy spuszczone i żałobne szaty;
		A w twarzy smutek, czoło co schyla w cichości[61 - A w twarzy smutek, czoło co schyla w cichości – Smutek, który czoło schyla w cichości. [przypis redakcyjny]],
		Którego całym blaskiem – uśmiech Cierpliwości!
		Lub jeśli kiedy nagle, wpośrzód gęstych cieni,
		Jaka myśl czy pamiątka, jej lica zrumieni,
		To tak mdłym, bladym światłem – jak gdy księżyc w pełni
		Niezwykłym życiem rysy posągu napełni.
		Piękna, szlachetna postać – do Aniołów grona
		Dążyła, ich czystości czarem otoczona;
		Ale trawiący oddech światowych uniesień
		Owiał pąk młodych uczuć i zwarzył jak jesień:
		To jeszcze jest na drodze, gdzie nią wicher miota,
		W ciężkich kajdanach ziemi dla nieba istota;
		Serce nosi uschnięte, a świeci jak zorza.
		Podobna do owoców umarłego morza[62 - Podobna do owoców umarłego morza – Wiele pięknych przyrównań czytać można w angielskich poetach do tych szczególnych owoców, które rosnąć mają nad brzegami jeziora Asphaltes, znanego pod imieniem Martwego Morza. »Like to the apples on the Dead Sea’s shore, All ashes to the taste«. Byron. Harold’s pilgrimage. Canto III. »Like Dead Sea fruits, that tempt the eye, But turn to ashes on the lips«. T. Moore. Lalla Rookh, I. 222 [Like to the apples (…) taste: „Podobne do jabłek na wybrzeżu Martwego Morza, w dotknięciu [smaku; Red. WL] czysty popiół”. (Byron: Wędrówki Childe Harolda. Pieśń III). Like Dead Sea fruits (…) lips: „Podobne do owoców Martwego Morza, które kuszą oko, lecz na wargach zmieniają się w popiół.” (Lalla Rookh, najsławniejszy poemat Thomasa Moora); J. U.]. [przypis autorski]],
		Pod których śliczną farbą, wśrzód trudu, mozoły[63 - mozoła – forma żeńska zam. męskiej [mozół; Red. WL] w owym czasie [w XVIII, XIX wieku; Red. WL] pospolita. Por. Karpińskiego Laura i Filon: „Czy w każdym roku taka z kochania jak w osiemnastym mozoła?”. [przypis redakcyjny]],
		Podróżny widzi[64 - widzi – tu w znaczeniu: spodziewa się. [przypis edytorski]] nektar, znajduje – popioły.
		Jakaś posępna słodycz w jej każdym ruszeniu;
		Ani łzy, ani żalu w jej mglistym spojrzeniu;
		O! nie – przeszłych już zgryzot nie widać tam wojny,
		Tylko znikłej nadziei grobowiec spokojny,
		Tylko się lampa szczęścia w jej oczach paliła,
		I zgasła, i swym dymem całą twarz zaćmiła.




XI


		Przy nim młoda niewiasta nad Księgą Żywota[65 - Księga Żywota – Pismo Święte, Biblia. [przypis redakcyjny]],
		Jak trwożna gołębica, pod jasności wrota
		Wzbijała ducha wiary; i skrzydły drżącemi
		Szukała swego gniazda daleko od ziemi.
		A że nad przepych świata i blasków pozory[66 - nad przepych świata (…) widniejsze – oczywiście widniejsze [bardziej widoczne lub: bardziej jaśniejące; Red. WL] niebu czy Bogu; do nieba związane zam. przywiązane, lub też związane z niebem; drży nić: drga głębokie uczucie religijne. [przypis redakcyjny]]
		Widniejsze pióra białe zniżonej Pokory[67 - A że nad przepych świata (…) zniżonej Pokory – Wyrażenie to, stosowne do ducha religii chrześcijańskiej, nie jest może niewłaściwym i co do sposobu, pod jakim się przedstawiają oku w znacznej wysokości utwory dumy lub dowcipu człeka, sama nawet piękność natury, którą mu dojrzeć pozwolono. W podróży mojej na szczyt góry Mont-Blanc, gdzie przez dwie godziny pobytu doznałem uczuć, jakich już zapewne w życiu moim nie doświadczę, w podróży tej straciłem żywy z oczów i z myśli dziedzinę, na której panuje człowiek, i tylko z jego siedziby przedmioty białej farby, a te właśnie, których swą władzą odmienić nie zdołał, rozróżnić się dawały: i tak, widoczne były jeziora: Genewskie, Neuchatel, Morat, Bienne itd., jakby rozciągnięte na mroku żagle, kiedy domy, miasta nad ich brzegami stojące, barwy, blaski, ciemną mgłę tworzyły; podobnie rozpoznać było można lodozwały (glaciers), kiedy łąki, lasy, góry nawet znacznej wyniosłości, lecz niższego rzędu, w szary koło nich mieszały się tuman. Nic jednak wspanialszego i dzikszego, jak widok z góry Mont-Blanc; ale gdy różny zupełnie od znajomych widoków, inaczej go sobie wyobrazić niepodobna, jak wystawując się uniesionym przez jakiego dobrego czy złego ducha w chwili, gdy Bóg Chaos utwarzał. Wszystko, co dziełem człeka, znika przez swoją małość; tysiące gór olbrzymich z granitowymi szczytami lub śnieżnymi tarczami, niebo prawie czarnego koloru, słońce przyćmione, blask rażący od śniegu, rzadkie powietrze, a stąd krótki oddech i szybkie bicie pulsu, nadludzkim jakimś czuciem i uczuciem przejmują śmiertelnika: i pewny jestem, iż oprócz innych przyczyn, nawet dla niezmiernej różnicy tego dziwnie górnego widoku a słabości naszych zmysłów, nikt by go długo znieść nie potrafił. Niech to wspomnienie nadzwyczajnego zajęcia, jakiego doświadczyłem na tej ogromnej i odosobnionej górze, nie będzie powodem żadnemu z naszych młodych wędrowników do przedsięwzięcia tej podróży; oprócz wielkiego bardzo trudu i niebezpieczeństw, koniecznie do tego zamiaru przywiązanych, jeszcze jego pomyślny skutek od wielu obcych nam okoliczności zależy. Trzy dni pogody bez najmniejszej chmury i niezbyt rozmiękłe śniegi prawie potrzebniejszą pomocą niż najcierpliwsza wytrwałość i najmocniejsze piersi; bez tych jednak warunków tylko na zgubę narazić się można i byłoby najszkodliwszym uporem nie słuchać ostrzeżeń przewodników, którzy wszędzie w Szwajcarii a szczególniej w Chamouni pełni są odwagi i rozsądku [prawie potrzebniejszą pomocą – domyślnie: potrzebniejszą są tu pomocą; J. U.]. [przypis autorski]],
		I drży nić, którą serce do nieba związane:
		To kropla słodkiej rosy upadła w jej ranę.
		I wznosząc w górę oczy, z tym tkliwym wyrazem,
		W którego jednym rzucie wszystkie czucia razem,
		Gdzie Przyszłość do Przeszłości po jasnym promieniu
		Biegnie jak czuła siostra łączyć się w spojrzeniu[68 - Gdzie Przyszłość do Przeszłości (…) biegnie (…) łączyć się w spojrzeniu – Przyszłość szczęśliwa zlewa się z szczęśliwą przeszłością, co się odbija w zachwyconym spojrzeniu. [przypis redakcyjny]] —
		I wznosząc w górę oczy – doznała – jak lubo,
		Rozbłąkanej[69 - rozbłąkana – od: rozbłąkać się, według Lindego: ze wszystkim się zabłąkać zawikłać. Kniaźnin mówi o „rozbłąkanych włosach”. [przypis redakcyjny]] w swym żalu swego szczęścia zgubą,
		Gdy już z ziemskich i chęci, i strachu ochłódła,
		Tęsknić szlachetnej duszy do swojego źrzódła!
		Jak miło, by nie wadzić w światowym zamęcie,
		Zniknąć – na zawsze zniknąć pod Śmierci objęcie!
		A kto by widział wtedy jej twarz promienistą,
		I smutnego Miecznika duszę przejrzał czystą,
		Te lipy rosochate – starodawne stroje,
		Których dla wyobraźni tak przystają kroje;
		A kto by widział jeszcze jak jasność i wonie
		Męczeńskim wieńcem nagle oblekły im skronie
		Oh! może się przenosząc w odleglejsze wieki,
		Świetniejsze okolice, kraj sławny, daleki,
		Nad brzegami Jordanu, pod palmy drzewiną,
		Usiadłby zamyślony z Hebrajską rodziną,
		I w spólnictwie niedoli, czując trwogę świętą[70 - w spólnictwie niedoli, czując trwogę świętą – tj. w poczuciu, że spod owego prawa, które byt utożsamiło z cierpieniem, nie była wyjęta nawet Rodzina Najświętsza. [przypis redakcyjny]],
		Poznał – tęż samą rękę, wieczną, niepojętą,
		Co swe łaski i kary zsyła lub odwleka;
		Też same zawsze troski wygnańca – człowieka,
		Któremu nawet w szczęściu jeszcze czegoś trzeba,
		tylko wtenczas błogo – gdy westchnie do nieba!




XII


		«Ojcze! ja nazbyt długo w miłych myśli kole
		Obłąkałam się dzisiaj – a na twoim czole
		Ciemne następstwo zgryzot zawsze się przebija;
		A kiedy radość mignie, to zaraz i mija,
		Jak promyk, co z obłoków[71 - Jak promyk, co z obłoków (…) – te dwa wiersze znajdują się także w wierszu: O jak przykro (por. obj. do w. 24). [przypis redakcyjny]] na wyniosłe góry
		Błyśnie – i znów go skryją wiatrem gnane chmury.
		Oh! czemuż już nie spocznie twoja głowa siwa?
		Tu – na łonie; nie bój się – teraz żal nie spływa,
		Jak wtedy, coś w mych rękach usnął zmordowany
		I wstał, schylonej córki łzami zapłakany!
		Sroga nieszczęść igraszka: – i tak zżółkły parość[72 - parość – gałąź wyrastająca u nasady pnia. [przypis redakcyjny]]
		Popsutym karmił sokiem swego dębu starość;
		I tak zaparte czucia długim uciśnieniem,
		Rwąc tamę mej rozwagi, lały się strumieniem.
		Ah! jakże to boleśnie nazad się obrócić,
		Widzieć Rozpacz grożącą i nie móc się wrócić[73 - Ah! jakże to boleśnie (…) wrócić – znaczy: jakże boleśnie jest cofać się myślą do chwili, w której nieszczęście będące teraz już za nami było przed nami i było do odwrócenia, jakże boleśnie cofać się do tej chwili myślą tylko, w poczuciu, że w rzeczywistości wrócić już do niej nie można. [przypis redakcyjny]]!
		Ah, jakże to okropnie w przymusie zostawać,
		Ręką, co chce lekarstwo, truciznę podawać!
		Ojcze! drogi mój ojcze! czyż już żadnej chwili,
		Nigdy ci twoja córka, nigdy nie umili?
		Gorszka[74 - gorszki – dziś: gorzki. [przypis edytorski]] jej była dola – ale to już przeszło:
		Patrz, jakie słodkie światło we mnie się rozeszło;
		I uśmiech biega w twarzy niż kiedy zabawniej,
		I twój pragnie obudzić – jak w szczęściu – jak dawniej.
		Nieraz ja sobie wspomnę te dziecinne lata,
		Tak lube! tak ulotne![75 - ulotne – przemijające. [przypis edytorski]] i mojego tata
		Jak czasem zasępiony po trudach spoczywa;
		Aż raptem u dziewczynki wesołość się zrywa
		I wciska mu się w serce – powoli – nieznacznie —
		Póki się nie rozjaśni i śmiać się nie zacznie.
		I gdzież to się podziała[76 - gdzież to się podziała (…) nie wraca – Te trzy pytania i odpowiedzi mają rytm piosenki. [przypis redakcyjny]] tej dziewczynki władza?
		Pierwej zganiała chmury, a teraz sprowadza;
		I gdzież to żywy, czysty strumyczek upłynął?
		Mruczał na swą nikczemność[77 - mruczał na swą nikczemność – narzekał, że [jest; Red. WL] maleńki. [przypis redakcyjny]], a w jeziorze zginął;
		A nasz śliczny kanarek, gdzież to się obraca?
		Chciał w ogniu piórka złocić i więcej nie wraca.
		O! póki ten, co w moim na zawsze był sercu,
		Nim go moim nazwałam na szlubnym[78 - szlubny – tak zawsze pisze Malczewski; dziś: ślubny. [przypis redakcyjny]] kobiercu —
		O! póki ten, co jemu w uczucia się wplatać,
		Brzmić[79 - brzmić – dziś: brzmieć. [przypis redakcyjny]] w szlachetnych pomysłach, w westchnieniach ulatać,
		W spojrzeniach czuć się światłem i życia potrzebą,
		Było więcej niż szczęście, było dla mnie niebo —
		Ten, co pączek tkliwego, lubego marzenia
		Rozwinął swoim wdziękiem, ocucił z uśpienia,
		Pił jego świeżą rosę, a na jego kwiecie
		Zostawał łzę wdzięczności, której czas nie zmiecie —
		O! póki ten mój miły, ten świat mojej duszy,
		Łańcucha naszych węzłów swą wzgardą nie skruszy;
		Wierny zostanie cnocie, miłości, pamiątkom,
		A gdy znikł pałac szczęścia, wierny jego szczątkom;
		Jeszcze się dla mnie życia nie zamknęło wieko:
		Jeszcze myśl jego o mnie, chociaż on daleko,
		Płynąć będzie tajemnie w umarłe uczucia[80 - Płynąć będzie tajemnie w umarłe uczucia – telepatyczny niejako wpływ duchowy na uczucia „umarłe” zresztą tylko w tym sensie, że bezpłodne, nieczynne, skoro im wyrwano ich przedmiot. [przypis redakcyjny]],
		I jak cudowny balsam bronić od zepsucia.
		I tę straszną ofiarę – i to rozdzielenie —
		Zniosę – cierpliwie zniosę – póki nasze cienie
		W słodkich, czystych krainach złączone na zawsze,
		Ludzi już nie zobaczą – lecz niebo łaskawsze!»
		Rzekła – i jak w stojącej a popsutej wodzie,
		Wzruszone nagle męty osiadłe na spodzie,
		Z serca jej wyszły czucia, co w łzach długo mokły, —
		I zielonym odcieniem jej bladość powlokły.
		«Wolałbym dźwigać więzy[81 - dźwigać więzy – być w niewoli. [przypis edytorski]] u brodacza Turka,
		Niż żeby mi tak marnie więdnieć miała córka;
		Wolałbym w ciemnej turmie pewnej czekać zguby,
		Niźli patrzeć spokojnie na te smutne szluby;
		Alboż to naszej Polsce braknie na młodzieńcach,
		Co to pannom umieją[82 - pannom umieją wyskoczyć – zam. do panien. [przypis redakcyjny]] wyskoczyć w rumieńcach,
		I tak jak dawniej było – rycerskie kolano
		Raz w życiu tylko ugiąć – po wianek za wiano!
		Nie, Mario! nie trza wzdychać – twego[83 - twego – domyślnie: męża. [przypis edytorski]] nie obrażam;
		Mężny jest i cnotliwy – wiesz, że go poważam;
		Lecz mnie jego rodzica pycha niecierpliwi —
		A kiedy łzami Marii swoje serce żywi,
		Ha – toć i u mnie szabla nie czczym tylko blaskiem,
		I mignie mu pod oczy święconym obrazkiem[84 - I mignie mu pod oczy święconym obrazkiem – Zdarzyło mi się widzieć szczególną w tym rodzaju pamiątkę. Na szabli Tureckiej, gdzie wzdłuż klingi wypisane były zdania z Alkoranu, znajdował się wyryty przy rękojeści wizerunek N. S. Panny z napisem polskim gockimi literami. Szabla ta należała do jednego Anglika, który ją we Włoszech nabył; dalekie więc, a zapewne nieraz i krwawe, odbywała podróże. Szkoda tylko, iż w napisie nie było ani roku, ani przez kogo zdobyta. [przypis autorski]]:
		Taż to u naszej szlachty dawne przywileje,
		Skrzesać ognia w pałasze, gdy Przyjaźń sciemnieje
		Przyjaźń? a nasze hufy nie z sobą na sejmie[85 - Przyjaźń? a nasze hufy nie z sobą na sejmie – Możni panowie polscy nieraz przyprowadzali z sobą na sejmy hufce nadwornego wojska. Miecznik oczywiście swoją własną siłą zbrojną nie rozporządzał i mówiąc „nasze hufy” ma zapewne na myśli z jednej strony hufy wojewody, z drugiej zaś hufy jakiegoś możnego przeciwnika wojewody, którego sam był adherentem [adherent: zwolennik, stronnik; Red. WL]. [przypis redakcyjny]];
		A nasze veto krzyczy jeszcze i w rozejmie[86 - A nasze veto krzyczy jeszcze i w rozejmie – Veto założone przeciwko jakiejś uchwale forsowanej przez stronnictwo wojewody trwa w mocy mimo chwilowego zawieszenia broni między nim a partią, do której należał miecznik. [przypis redakcyjny]]!
		I gdyby kraju napaść, z Hetmanem umowy,
		Nie rzuciły mnie wówczas Szwedowi na głowy;
		I gdyby twoja matka (daj jej niebo Panie!)
		W swe rańtuchy[87 - rańtuch – długa chusta. [przypis redakcyjny]] nie skryła młodych serc kochanie;
		A niewieścim w błyskotkach, tajemnicach smakiem
		Nie zawarła tych związków z swych matron orszakiem
		Nigdy by w moje kopce wróg się nie mógł schować[88 - Nigdy by w moje kopce wróg się nie mógł schować – Nigdy by ktoś z wrogiego stronnictwa (w tym wypadku Wacław) nie mógł potajemnie przebywać w granicach (kopce graniczne) mego majątku. [przypis redakcyjny]];
		Anibym jego złości dozwolił grasować.
		Bo cóż to ja zastałem? Żonę zmiotła kosa[89 - Żonę zmiotła kosa – oczywiście kosa śmierci. [przypis redakcyjny]]
		A córę – szczep jedyny – z łez polewa rosa!
		Dla starej karabeli[90 - karabela – rodzaj szabli o rękojeści uformowanej na kształt głowy orła, noszonej na co dzień przez szlachtę polską; rodzaj broni szczególnie charakterystyczny dla sarmatyzmu. [przypis edytorski]] zbyt to wielkie dziwy,
		Znosić tak ciężkie razy, los tak obelżywy.
		Alboż choć raz do serca me dziecię przytulił[91 - Alboż choć raz do serca me dziecię przytulił? – naturalnie wojewoda. [przypis redakcyjny]]?
		Alboż młodością – wdziękiem – choć raz się rozczulił?
		Nie – od domu, imienia, ze wzgardą odgania;
		I teraz w Rzymie szuka szlubów rozwiązania!
		O! co tak, to najlepiej[92 - O! co tak, to najlepiej – Poeta stara się w sposobie mówienia Miecznika odtworzyć jak najwierniej język potoczny, codzienny. Więc: trza (w. 331), taż to (w. 373) i podobnie też tutaj. [przypis redakcyjny]]! I mnie to rozwiąże
		Wysunie raźna młodzież[93 - wysunie raźna młodzież – należąca do przeciwnej wojewodzie partii; Miecznik grozi tu Wojewodzie tzw. zajazdem. [przypis redakcyjny]], i ja za nią zdążę;
		Choć może mniejsi w liczbie, Boga w pomoc wezwą:
		To w końcu tej tam waśni – dzwony się odezwą[94 - dzwony się odezwą – na trwogę lub też pogrzebowe. [przypis redakcyjny]]!»
		Otarł znużone czoło, czapkę głębiej wmiesił[95 - czapkę głębiej wmiesił – wtłoczył [wcisnął; Red. WL]. [przypis redakcyjny]],
		Kiwnął ręką, i głowę czarnym myślom zwiesił.




XIII


		Za wrotami koń grzebie, a we wsi psów wrzawa,
		Skąd to kozak przypędził, że taka kurzawa?
		I zsiada – i na płocie cugle zarzuciwszy,
		Wchodzi w duży dziedziniec, wąsa poprawiwszy.
		Na ogorzałej twarzy ostrych chwil wspomnienie;
		Prosty jego był ukłon, krótkie pozdrowienie;
		Jednak różnym się zdaje od służalców grona,
		Poddany – lecz swobodę z ojca powziął łona[96 - swobodę z ojca powziął łona – w A[autografie; Red. WL]. przekreślone: z matki wyssał łona. [przypis redakcyjny]].
		I gdy dumnie pojrzawszy do pana iść żąda,
		Wśrzód wiodącej go zgrai jak władca wygląda;
		Zwinne jego obroty, kroki jego letsze[97 - letszy – formy stopnia wyższ. letszy obok lżejszy używano wówczas i w literackim języku, np. Trembecki w Zofiówce. [przypis redakcyjny]],
		Bo swoje członki wędził na stepowym wietrze,
		A barania mu czapka, za każdym ruszeniem,
		Miga gdyby chorągiew, czerwonym płomieniem[98 - barania (…) czapka (…) miga (…) czerwonym płomieniem – czapki kozackie miały zwisające dno z czerwonego sukna. [przypis redakcyjny]] —
		Pomiędzy chwast, zarośle – gdzie lipy z okopu
		Są i cieniem, i trwogą poziomemu chłopu —
		Aż przed pana Miecznika stawi się z orszakiem.
		A koń rży, jak za matką tęskni za kozakiem!
		«Czy masz pismo? » – «Jest, Panie – i jeszcze list wczora
		Oddałby, nim kur zapiał, bo świsnął z wieczora[99 - Oddałby, nim kur zapiał, bo świsnął z wieczora – świsnął: poleciał, wyruszył galopem (por. w. 36: „I jak wiatr świsnął stepem z pilnymi rozkazy”). oddałby, świsnął, jako 1 os., zam. oddałbym, świsnąłem, charakterystyczny prowincjonalizm kresów ruskich, wprowadzony rozmyślnie. [przypis redakcyjny]],
		Ale że czart na stepie tumany wyprawiał[100 - Ale że czart na stepie tumany wyprawiał – lud ukraiński „wichry nocne”, które stają się przyczyną zmylenia drogi, przypisuje złośliwemu działaniu czarta; por. Goszczyński Zamek Kaniowski; tuman tu w podwójnym znaczeniu: mgła i omamienie (por. otumanić kogoś). [przypis redakcyjny]],
		To żeby was z Jejmością Bóg od złego zbawiał»[101 - To żeby was z Jejmością Bóg od złego zbawiał – Poprzedniego zdania, ekskuzy swojej kozak już nie kończy. Wymówiwszy słowo „czart”, przerywa ją, żeby od razu odpędzić zły urok. Poeta sposób mówienia kozaka odtwarza z całym realizmem. [przypis redakcyjny]]. —
		«Że wasze mi z listami spóźnił się – to gorzéj:
		Czyj kozak, co się diabłów, abo ludzi trwoży?»
		«Alboż wam nie świadoma krasnych czapek sława[102 - krasnych czapek sława – krasnych: czerwonych (z czarnym barankiem) [właśc. sława noszących takie czapki kozaków; Red. WL]. [przypis redakcyjny]],
		Co z rodu panom wierna? – czyj? – grafa Wacława!»
		Czyta Miecznik: gdy w Marii ocknionym wejrzeniu
		Nie czcza tylko ciekawość – życie w przesileniu;
		Jej łono podniesione w lekkiej pływa fali,
		Co ją do szczęścia niesie lub szturmem obali;
		Jej lica płomień zajął spod serca zapory[103 - Nie czcza tylko ciekawość (…) zapory – cały ten opis objawów zewnętrznych tego, co się w tej chwili dzieje w Marii przypomina mocno następujący ustęp w Pani jeziora (II. 32) Waltera Scotta: «In Ellens quivering lip and eye (w ocknionym wejrzeniu) had Douglas mark’d the hectic strife, where death seem’d combatting with life (życie w przesileniu) for to her cheek, in feverish flood one instant rush’d the throbbing blood». (Jej lica płomień zajął spod serca zapory). I tutaj też jest scena między ojcem i córką. [przypis redakcyjny]],
		Pięknym, lecz przykrym blaskiem – jak suchot kolory.
		«O kozaku i koniu niech mają staranie!
		Ja wraz listy odpiszę – Waszeć czekaj na nie».
		Na głośno grzmiące słowa słuch miał przytępiony[104 - Na głośno grzmiące słowa słuch miał przytępiony – tzn. przez wrodzoną hardość udawał małą wrażliwość na łajanie (miecznika). W A.[autografie; Red. WL] grzmiące na miejscu przekreślonego: brzmiące. [przypis redakcyjny]];
		Na śliczne, czarne oczy spojrzał rozczulony;
		Skłonił nisko Ichmościom, i co bądź się zdarzy,
		Kozak z służbą odchodząc – wesoło im gwarzy.




XIV


		«Niechaj kto ludzi zgadnie! – Jeśli to nie zdrada,
		To mojej biednej Marii radość zapowiada.
		Pisze mi Wojewoda w cukrowych wyrazach,
		Że mamy już zapomnieć o naszych urazach;
		Że żałuje za grzechy – nie tylko ogłasza
		Swój afekt dla synowej, ale w dom zaprasza:
		Więcej jeszcze – takiego, jak mówi, zamęścia[105 - zamęścia – zam. ożenienia. Błąd pospolity w potocznej mowie i dlatego w ustach Miecznika nie rażący. [przypis redakcyjny]]
		Syn nie wart, bo zasługą trza się dobić szczęścia;
		Pragnie więc, żeby wprzódy w wojennej potrzebie
		Jakim rycerskim czynem stał się godnym ciebie:
		I gdy właśnie Tatarzy grasują w tej stronie,
		Jemu stawić się kazał w twych wdzięków obronie;
		A tak z laurem u czapki światu się pochwalić,
		Że tę, co umie kochać[106 - tę, co umie kochać – zam.: tę którą umie kochać. Poeta nie zauważył widocznie dwuznaczności. [przypis redakcyjny]] – potrafi ocalić!
		Dziś ma tu z wojskiem ciągnąć».
		«Dziś? ja go zobaczę?
		O! Boże, jaka radość! jakże serce skacze!
		Ale na cóż te bitwy? Czyż z twarzy wyrazu,
		Że śmiały i szlachetny, nie widać od razu?
		Jednak to rzadko ludzi jak pan Wojewoda[107 - Jednak to rzadko ludzi jak pan Wojewoda – „rzadko ludzi” zam. „mało ludzi” albo raczej skrót zam.: „rzadko się spotyka ludzi”. Zachodzi wątpliwość, komu te dwa wiersze przypisać. W autografie rozmieszczenie cudzysłowów i prócz tego jeszcze odstępy na szerokość jednego wiersza między tym, co mówi Miecznik a tym, co mówi jego córka – wskazują, że poeta wkłada te słowa w usta Marii. Atoli w I wyd. cudzysłowy przydzielają je Miecznikowi. Czy zatem poeta rozmyślił się przy korekcie, czy też tylko nie zauważył omyłki składacza? Wszak nie zauważył też braku cudzysłowu zamykającego o cztery wiersze niżej. Skłaniamy się do tej drugiej alternatywy i przywracamy omawiany dwuwiersz Marii. W ustach Miecznika jako ironia nie licowałby z jego usposobieniem, bez ironii byłby już nadto naiwny i zresztą wówczas słowa: lecz mnie ciebie szkoda byłyby już stanowczo niezrozumiałe. Jeżeli te słowa wypowiada Maria, w takim razie odnoszą się one oczywiście do Wacława, z myślą o niebezpieczeństwie, na jakie go ojciec naraża. [przypis redakcyjny]],
		Sam wyznaje się winnym – lecz mnie ciebie szkoda!
		Ojcze! ja taka blada – on mnie się przerazi;
		Może się dużo zmartwi – może się obrazi
		Trza by się trochę przywdziać – jakże znajdujecie?
		Ja bym chciała być jemu najpiękniejszą w świecie!»
		«Czekaj! czekaj – przed siecią nie złapiesz szczupaka[108 - przed siecią nie złapiesz szczupaka – wariant przysłowia: nie łap ryb przed niewodem. [przypis redakcyjny]];
		Może tu jeszcze przyjdzie zagrać nam w straszaka[109 - zagrać w straszaka – gra w karty, pospolita i teraz jeszcze w Małopolsce pod mianem ferbla. [przypis redakcyjny]]
		Wszakże i ja Tatarów wypłoszyć stąd żądam,
		A dlaczego wżdy[110 - wżdy (starop.) – przecie, oto. [przypis redakcyjny]] siedzę? bo się wzad oglądam[111 - wzad – poza siebie; [wzad się oglądam; Red. WL] tj. na niebezpieczeństwo grożące ze strony Wojewody. [przypis redakcyjny]];
		Zobaczym tych rycerzy – mnie się wszystko roi,
		Że jakieś mataczyny[112 - mataczyny – wyraz używany w starszej polszczyźnie (por. Linde); dziś: matactwa (krętactwa). [przypis redakcyjny]] Wojewoda stroi».
		Ale już trąb w powietrzu rozlega się brzmienie;
		Słychać z dala chrzęst zbrojnych, a ziemi jęczenie:
		Już wyprzedziwszy hufce, co w wolnej szły mierze,
		Stanęli jacyś u wrót skwapliwsi rycerze.
		«Wacław»! – krzyknęła Maria – i prędzej niż strzała,
		Kirem okryta postać do niego leciała.




XV


		O! jakże szczęście ładnie, jak żywo oświéca
		Młode szlachetne czoła a nadobne lica!
		Jak w pogodnym spojrzeniu jaśniało wspaniale
		Wdzięczne serce młodzieńca w całej swojej chwale!
		I na tle przezroczystym pociechy rozlanej
		Słodkie sny przez nadzieję duszy kołysanej[113 - na tle przezroczystym (…) kołysanej – Tu pierwszą część zdania należy rozwinąć, w drugiej przestawić szyk: „I na tle przezroczystym rozlanej na twarzy pociechy jaśniały słodkie sny duszy kołysanej przez nadzieję”. [przypis redakcyjny]]:
		Mężny – wyniosły – miły – po niszczącej burzy
		Różowy blaskiem tęczy, co mu przyszłość wróży —
		Z jakąż lubą rozkoszą[114 - Z jakąż lubą rozkoszą… – w A.[autografie; Red. WL] lubą zam. przekreślonego: żywą. [przypis redakcyjny]] w każdej żyły biciu
		Ujął w spragnione ręce swój wdzięk cały w życiu!
		Z jakże pyszną opieką, tkliwe drzące[115 - drzący – forma charakterystyczna dla języka Malczewskiego; dziś: drżący. [przypis edytorski]] łono
		Skrytej cichej pieszczoty utulił obroną[116 - Z jakże pyszną opieką (…) obroną – Tutaj wyrazy „opieka” i „obrona” służą do odmalowania gestu, w którym „utulenie” przybierało równocześnie jakby kształt osłonienia. [przypis redakcyjny]]!
		Precz, złocisty luzaku[117 - luzak – służący, pacholik pancernego towarzysza. [przypis redakcyjny]] – weź tego rumaka —
		By nie spłoszyć miłości pierszchliwego ptaka.
		A ty panie Mieczniku spocznij – moja rada;
		Kręci się łza w twym oku i na wąsy spada,
		To może już i w boju robi ci się ckliwo?
		A Maria? – ah! i Maria czuła się szczęśliwą!
		Szczęściem niewiast[118 - Szczęściem niewiast – Jest to jakby inaczej trochę wyrażona myśl W. Scotta: «When lovers meet in adverse hour, ’tis like a sun-glimps through a shower; a watery ray, an instant seen the darkly closing clouds between» (Rokeby IV. 27). [przypis redakcyjny]] – dla których słodkie w życiu chwile
		Są jak pogodne niebo – gdy piorun grzmi w tyle!




XVI


		«No, panie zięciu!» – Miecznik z mokrymi oczami,
		Błyszcząc radością serca, mówił pod lipami:
		«W tym, widzę, dzikim świecie wiatr pociechę wodzi[119 - W (…) dzikim świecie wiatr pociechę wodzi – tzn. żadna pociecha nie jest stałą. [przypis redakcyjny]];
		A ledwo witać zdążysz – żegnać się przychodzi!
		Tą razą[120 - tą razą – zam. tym razem, prowincjonalizm pospolity do dziś dnia, napotykany zresztą i u pisarzy na ogół poprawnych, np. u Koźmiana w Pamiętnikach. [przypis redakcyjny]] nie na długo – mężnie się postawim,
		Ja moich także zbiorę, to się nie zabawim[121 - to się nie zabawim – to nie zabawimy zbyt długo. [przypis redakcyjny]].
		Dobrze mówią, że twarda powinność rycerza —
		Kiedy mu zwłaszcza Miłość wygląda z pancerza —
		Ależ po krótkim znoju spokojnej swobody
		Użyć bezpieczniej można na wesołe gody,
		Skoro dom mój uczciło takie lube goście[122 - Skoro dom mój uczciło takie lube goście – to goście (gościę?), niby archaizm, dowolnie jednak wymyślony przez poetę. [przypis redakcyjny]];
		I w kielich się uderzy – i nie będziem w poście.
		Maria niech się tymczasem w krzątaniu nie leni:
		Suto stoły zastawić – nie szczędzić korzeni[123 - Suto stoły zastawić – nie szczędzić korzeni – O guście przodków naszych w korzennych zaprawach wiele ciekawych opisów czytać można w szacownym i zajmującym zbiorze: Pamiętniki o dawnej Polsce, przez Juliana Niemcewicza [Pamiętniki o dawnej Polsce – ściśle: Zbiór pamiętników o dawnej Polsce wydawany przez J. U. Niemcewicza w 5 tomach, w latach od r. 1822–1833. Malczewski przed wydaniem Marii mógł znać tomy I-III; J. U.]. [przypis autorski]]
		Pieprze, bobki, imbiry, cykaty, szafrany;
		Bo to ten piękny rycerz w bakaliach chowany.
		O winie ja pomyślę – i gdy w onym stawie
		Słońce już błogi żywot zatopi jaskrawie,
		Jeśli mnie nie zawiodą moje przedsięwzięcia,
		Tatar rosę pić będzie – ja za zdrowie zięcia!
		Co teraz, to was żegnam; po ciężkim frasunku
		Milsza jeszcze pomyślność – na cnoty kierunku.
		Ja ludziom oręż rozdam, siebie też przysłonię,
		Ale jak w trąby wrzasną – to zaraz na konie».




XVII


		Poszedł. – Na świetnym, zimnym rycerza ramieniu[124 - Na (…) zimnym rycerza ramieniu – zimnym, bo okrytym stalą. [przypis redakcyjny]]
		Sparta śliczna twarz blada w piór łagodnym cieniu;
		Czarne warkocze dźwięczą, bo w łusce pierś harda;
		Giętką kibić nie ciśnie[125 - Giętką kibić nie ciśnie… – zdarzający się u Malczewskiego nie ten raz tylko błąd: przeczenie z biernikiem [wpływ jęz. ukr. a. ros.; Red WL]. [przypis redakcyjny]], choć ściska dłoń twarda;
		Stalowa odzież – w świecie i Przyjaźń złośliwa,
		Wdzięczne serce – to Miłość na zbroi spoczywa.
		O! jak z spłonionych liców[126 - O! jak z spłonionych liców patrzał – Mowa oczywiście o licach Wacława, spłonionych radością, w przeciwieństwie do bladości Marii. Znaczy to: „okiem jakby wybiegającym ze spłonionych liców”; liców zam. lic: forma w XVIII w. i na początku XIX w. prawie powszechna. Podobnie nawet: uczuciów, pojęciów itp. [przypis redakcyjny]], czułym chciwym okiem
		Patrzał w tę piękną postać pod smutku obłokiem!
		Jakby powaby liczył? i znowu nie wierzy,
		Czy mu czas w jego skarbie nie zrobił kradzieży.
		Nie, ten uroczny połysk, co jej oczy krasi,
		Nie znikomy – bo z duszy – chyba go Śmierć zgasi.
		Lecz gdy kir rycerz dostrzegł i posępną radość,
		Co przy żałobnej szacie aż ćmi przez swą bladość,
		I słodki w górę uśmiech[127 - I słodki w górę uśmiech – Maria, niższa zapewne dużo od Wacława, miała wzrok i twarz całą wzniesioną ku niemu w górę. [przypis redakcyjny]] – boleści wdzięk cały,
		I na tle czystym – plamy – co łzy wymaczały;
		Szczęście się jego prędko owlokło jej chmurą:
		To słabszy, wietszy, bielszy[128 - To słabszy, wietszy, bielszy – domyślne: i stał się [słabszy itd.; Red. WL]; wietszy stopniowanie od wiotki. [przypis redakcyjny]] – niż u czapki pióro.
		«Gdym w stepowej[129 - Gdym w stepowej (…) pustyni – Podobnie mówi o sobie Manfred (Byrona): «My joy was in the Wilderness to breath». [przypis redakcyjny]] i w dzikszej umysłu pustyni
		Lubił błądzić, aż pomrok przedmioty zasini;
		Nigdy mi żadna gwiazda nie błyszczała w ślady:
		A koń bił się[130 - koń bił się – w znaczeniu: przebijał się. [przypis redakcyjny]] do domu przez wicher i grady.
		Tyś dla mnie zeszła Mario! i w brzasku mych myśli
		Świetną drogę twe światło ku niebiosom kryśli;
		O! szczęśliw – pyszny – wdzięczny – że w zaletnym gronie[131 - zaletny – pełen zalet; także: zalotny (Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]]
		Czułość na mnie z ufnością śliczne sparła dłonie!
		O! błogi, że w twym sercu, przez mokre zrzenice[132 - zrzenice – dziś: źrenice. [przypis edytorski]],
		Życia – czucia – Aniołów – czytał tajemnice[133 - czytał tajemnice – zam. czytałem, tak samo jak w w. 510: ja oddychał i w. 514: ja się błąkał. Mówi zatem Wacław podobnie jak kozak (w. 382). [przypis redakcyjny]]!
		Lecz czemuż ta mgła smutku, której ciężkim tchnieniem
		Ja oddychał – i ciebie okryła swym cieniem?
		Czemuż we mnie tarń[134 - tarń – według prof. Brücknera Malczewski „chyba tarń mylnie napisał zamiast pospolitego cierń albo dawnego tarn”. Linde jednak przytacza przykłady używania w starszej polszczyźnie tarń i tarnie (to) obok cierń i (to) ciernie. [przypis redakcyjny]] życia kolcami nie wrośnie,
		Tobie mdłym pachnąć kwiatem[135 - Tobie mdłym pachnąć kwiatem – zdanie zdefektowane; znaczy zapewne: „żeby mnie ranić, a tobie już tylko pachnąć”. Chyba że pachnąć [to; Red. WL] błąd zam. pachnąc. [przypis redakcyjny]] w krótkiej swojej wiośnie?
		I mnie wydarli wszystko – i więcej niż tobie[136 - i więcej niż tobie – bo ty masz przynajmniej ostoję w twojej religijności. [przypis redakcyjny]] —
		Ty do nieba należysz, ja się błąkał w grobie;
		A czarnym pędzon widmem, gdym jasność postradał,
		Byłbym świętym przedmiotom srogie ciosy zadał.
		Bo z panem Wojewodą nie służy żartować[137 - nie służy żartować – nie służy: nie wychodzi na dobre. [przypis redakcyjny]],
		I raz dobywszy miecza, już go nie trza chować:
		Toby się ojców zamek[138 - Toby się ojców zamek – Poeta, starając się odtworzyć język potoczny, często wprowadza to w znaczeniu: przeto, więc; por. w. 521, 527, 529. [przypis redakcyjny]] był kurzył szeroko,
		I niejeden pokrewny oblewał posoką[139 - posoka – krew. [przypis edytorski]];
		Toby w sercu osiadły ten dym i ich Cienie[140 - Toby w sercu osiadły ten dym i ich Cienie – ich tj. tych popalonych zamków i pozabijanych ludzi; w sercu osiadły: tj. zaciążyły na sumieniu. [przypis redakcyjny]]
		Alebym Marii dopadł przez krew i płomienie!
		Nie drzyj – wszystko minęło, gdym ciebie zobaczył;
		Jeszcze pierwej – jak tylko, żeś moją, oświadczył[141 - jak tylko, żeś moją, oświadczył – Wojewoda. [przypis redakcyjny]],
		Tak mi tym jednym słowem serce usposobił,
		Jak gdyby mi – nicht – nigdy – nic złego nie zrobił.
		To wziąwszy moją szablę, której blask odsłonię
		Nie prywacie[142 - prywata – prywatny interes, prywatne sprawy, korzyści. [przypis edytorski]], lecz twojej i kraju obronie;
		To wziąwszy mego konia, co nieraz w te niwy
		Tak szybko mnie unosił – jechałem szczęśliwy.
		Oh! z jakąż ja radością te lipy ujrzałem!
		Jakże ich chłodu dusza pragnęła z zapałem!
		Ty nie wiesz – ty co umiesz bez chluby łzy koić[143 - bez chluby – nie chwaląc się tym. [przypis redakcyjny]] —
		Co to jest dzikie serce do siebie przyswoić,
		Co tęsknić za dobrocią, a wdzięków żałować,
		W których wspomnieniu umysł chciałby istność[144 - istność – tutaj: rzeczywistość albo też może: „w których wspomnieniu umysł chciałby całe jestestwo zanurzyć (pogrążyć)”. [przypis redakcyjny]] schować.
		Mario! czyś ty nie chora? bo masz taką postać,
		Jakbyś się do Aniołów myślała już dostać;
		I w nowym udręczeniu, choć się tobą pieszczę,
		Prawie się spytać pragnę – czy mnie kochasz jeszcze?»
		«Czy Maria ciebie kocha? Mój drogi, mój miły,
		Więcej niż kochać wolno i niż mogą siły;
		Więcej – niż wątłe serce, gdy jemu już zadość[145 - gdy jemu już zadość – gdy mu (sercu) się stało już zadość. [przypis redakcyjny]],
		Znieść umie tak niezmierną, niespodzianą radość;
		I gdyby nie Tatarzy, co mi w oczach błyszczą,
		I gdyby nie ich strzały, co mi w uszach świszczą.
		Tak mi letko[146 - letko – lekko; Malczewski używa zresztą obu form. [przypis redakcyjny]], tak słodko, tak mi nic nie trzeba,
		Jakbym w twoim objęciu leciała do nieba.
		Czy Maria ciebie kocha? Pytaj się jej cienia,
		Czym dla Marii świat cały bez twego spojrzenia?
		Czym dla Marii świat przyszły – bez twego spomnienia[147 - bez twego spomnienia – to znów może znaczyć, albo: bez wspomnienia o tobie, albo: bez twojej pamięci o mnie. [przypis redakcyjny]]?
		Nieraz, w zmysłów zamknięciu, nad tą dużą Księgą,
		Zniżona całym czuciem przed Stwórcy potęgą,
		Gdym chciała ciebie stłumić modlitwy pociechą[148 - Gdym chciała ciebie stłumić – ciebie zam. myśl o tobie. [przypis redakcyjny]],
		Zaraz mi brzmiało jakby – twego żalu echo!
		To może Pan Bóg skarze tak żywe kochanie,
		I tatarska ci strzała w serce się dostanie.
		Widzisz ten jasny promień? co z liści osnowy
		Ciągnie swój drżący połysk między nasze głowy?
		Ten promień żywi – zdobi – każdego weseli;
		Czemuż gdyśmy złączeni – on jeszcze nas dzieli?
		Próżno, próżno, mój luby – choć usta z ustami,
		Patrzaj – chyli się z liściem, i jest między nami:
		Ah! wśrzód uniesień bitwy i zwycięstwa wrzawy,
		Przypomnij sobie drogi[149 - Przypomnij sobie, drogi – Przypomnij sobie moje słowa. Jest to przepowiednia, że sławę zdobytą w bitwie z Tatarami przyjdzie okupić strasznym nieszczęściem, że promień tej sławy będzie miał jaskrawy, krwawy zachód, po którym nastąpi noc niczym nieukojonej rozpaczy. [przypis redakcyjny]], że promień twej sławy
		Tak czysty, taki świetny, jak słońca na niebie,
		Jaskrawym swym wieczorem noc spuści na ciebie —
		Oh! niechaj pierwej Marią[150 - Oh! niechaj pierwej Marią – Przeczucie Marii nie jest dokładnie określone. Podobnie jak później Wacław (II, 6) słyszy «w całym swoim ciele głos: Zdobędziesz ty trumnę», ale ten głos nie mówi czyją i dlatego Wacław w bitwie rozmyślnie szuka swojej, tak też i Maria tutaj ma tylko ogólne przeczucie nieszczęścia, ale w kogo ono ugodzi bezpośrednio, dobrze nie wie. Lęka się przede wszystkim oczywiście śmierci Wacława. [przypis redakcyjny]] w ciemnościach zagrzebie!
		Nieprawdaż mój Wacławie? ty będziesz odważny,
		Stały, wytrwały, dzielny – ale i uważny.
		A gdy już moje oczy wdrążone zgryzotą,
		Długo patrząc w swój żywioł, swe życie rozplotą,
		Gdy serce wytchnie z trwogi przy piersiach bez stali —
		To może się na miłość Wacław nie pożali?
		Cieszyć się twą radością[151 - Cieszyć się twą radością (…) umierać przed tobą – Od dawna już zauważono, że te słowa Marii przypominają nieco słowa Zulejki w Narzeczonej z Abydos Byrona, wyrzeczone tam (I, 18) do Selima. Istotnie są podobieństwa frazeologiczne takie jak: „With thee to live, with thee to die” („żyć dla ciebie i w tobie umierać przed tobą” albo zakończenie: „To these alone my thoughts aspire”: „To Marii cała miłość, wszystkie Marii chęci”. Warto też zwrócić uwagę na to, że Zulejka czytuje Koran podobnie jak Maria Biblię. Poza tym jednak charaktery tych dwu postaci podobne do siebie nie są. [przypis redakcyjny]] – twój smutek łagodzić —
		Nie myśleć, tylko o tym, w czym tobie dogodzić —
		Być twoich chwil osłodą – czasem ich ozdobą —
		Żyć dla ciebie i w tobie – umierać przed tobą —
		I w tej ostatniej chwili, choć w cierpień natłoku,
		Gasnącym wzrokiem szczęście składać w twoim oku —
		A gdy nie wolno z tobą, żyć w twojej pamięci —
		To Marii cała miłość, wszystkie Marii chęci.
		Skoro mi szczęśliw wrócisz, mą harfę nastroję[152 - Skoro mi szczęśliw wrócisz, mą harfę nastroję – Podobnie w Korsarzu (I, 14) Byrona obiecuje Medora Konradowi: «or my guitar, which still thou lov’st to hear, shall soothe or lull. [przypis redakcyjny]],
		I przy blasku księżyca usiadłszy oboje,
		W tkliwej, smutnej, jak lubisz, unosząc się nucie,
		Te, co nicht nie wyraził[153 - Te, co nicht nie wyraził przywłaszczym uczucie – te, co nicht znaczy: to, którego nikt. Te zamiast to stale też u Słowackiego, a w ogóle (jak stwierdza Brückner) pojawia się już od XVI w. [przypis redakcyjny]] – przywłaszczym uczucie[154 - przywłaszczym uczucie – wyrażenie zgoła tu niejasne; znaczy, zdaje się: wyrazim, damy mu własny, właściwy wyraz. Uczucie, którego nikt nie zdoła wyrazić (słowami), wyrazimy w muzyce. [przypis redakcyjny]].
		Ah! – z jak okropną trąby zagrały żałobą[155 - Ah! z jak okropną trąby zagrały żałobą! – Tak też przy pożegnaniu Medory z Konradem: «List! – ’t is the bugle – Juan shrilly blew». [przypis redakcyjny]]!
		Oh! nie rzucaj mnie znowu! Oh! zabierz mnie z sobą!»




XVIII


		Padła w drogie objęcie[156 - Padła w drogie objęcie – Podobnie Medora: „She rose – she sprung – she clung to his embrace itd. [przypis redakcyjny]] i wygiętą kibić
		Żal z taką drżącą trwogą do niego chciał przybić,
		Taka mdłość w bladych licach, a śliczne ramiona
		Tak go czule garnęły do słodkiego łona —
		Że gdy z tych smutnych pieszczot wydzierał swą wolę,
		Jakby je zrywał z serca, takie w nim czuł bole.
		Nie – zostać niepodobna – chyba sławę skazić[157 - zostać niepodobna, chyba sławę skazić – To samo czuje w analogicznej scenie Korsarz Byrona. [przypis redakcyjny]],
		I zawdzięczając miłość[158 - zawdzięczając miłość – zawdzięczać w znaczeniu pierwotnym: płacić wdzięcznością, nagrodzić, wywdzięczać się za co (por. Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]], na wstyd ją narazić!
		Lecz, oh! jakże głęboka, jak posępna żałość
		W rozpaczy swej kochanki hartować swą stałość!
		Ani jej wszystkich wdzięków pożegnać był w stanie,
		Ni czasu w marnych jękach[159 - Ni czasu w marnych jękach przeciągać rozstanie – domyślne: nie miał [czasu; Red. WL]. [przypis redakcyjny]] przeciągać rozstanie;
		Woła do chwały trąba, siwy wódz go czeka,
		Burczą rozpięte znaki, zwycięstwo ucieka.
		Powstał – złożył swą lubę[160 - złożył swą lubę – W A.[autografie; Red. WL] swą labę zam. przekreślonego: skarb drogi; lubę prowinc. zam.: lubą. [przypis redakcyjny]] – dzikim ogniem błysnął —
		Białą omdlałą rękę do ust swych przycisnął,
		Jakby w jej szczupłe, gładkie, rozkoszne ugięcie
		Chciał wrazić wszystkie czucia, w swych uczuć zamęcie.
		Już odszedł – wziął spokojność – przed wzrokiem, co czuwa,
		Lśniącą, wyniosłą postać krok każdy usuwa;
		Już w jego próżnym miejscu zadumana, blada,
		Ciszę budząc westchnieniem, Samotność usiada;
		A na odłogu szczęścia Zgryzota korzeni[161 - korzeni – zakorzenia, zapuszcza korzenie. [przypis redakcyjny]]
		Swe kolczyste łodygi robaczliwej zdrzeni[162 - Swe kolczyste łodygi robaczliwej zdrzeni – przypomina trochę: the salt-surf weeds of bitternes w Manfredzie Byrona (II, 1); zdrzeń (starop.): rdzeń. [przypis redakcyjny]].




XIX


		Dosiadł bystrego konia, lecz troskę miał w oku
		Młody Wacław – i w pierwszym osadził go skoku —
		Dosiadł bystrego konia, lecz spojrzał wesoło
		Stary Miecznik – i w pędzie zawinął nim koło.
		Za niemi brzmią puzany[163 - puzan – rodzaj trąby, dziś puzon zwanej, ale Linde zna tylko puzan. [przypis redakcyjny]] – za niemi, za niemi,
		Zrywają się rycerze jakby ptaki z ziemi —
		Hasa szlachecka młodzież na wroga Tatara —
		Sunie się towarzystwo i w szeregach wiara[164 - Sunie się towarzystwo, i w szeregach wiara – towarzystwo: towarzysze pancerni, szlachta; wiara: żołnierze. [przypis redakcyjny]],
		Pancerni i usarzy[165 - Pancerni i usarzy – usarzy: husarze; ten wiersz jest bliższym objaśnieniem poprzedniego. [przypis redakcyjny]] – za nimi kozaki,
		I z spłoszonymi końmi harcują luzaki.
		Patrzaj pyzate dziecię z pod słomianej strzechy,
		Niech ci widok żołnierzy zaszczepia uśmiechy,
		To może dziki owoc zerwie potem wojna[166 - To może dziki owoc zerwie potem wojna – znaczy: to może sam kiedyś zostaniesz żołnierzem i zginiesz na wojnie. [przypis redakcyjny]];
		A ty matko, co kłaniasz, bądź zdrowa, spokojna,
		Nie trwóż się szczękiem zbroi, długimi dzidami,
		Zapał polskiego wzroku ugasza się łzami[167 - Zapał polskiego wzroku ugasza się łzami – w związku z poprzednim wierszem: nie trwóż się: nie płacz, bo twoje łzy gaszą zapał żołnierzy. [przypis redakcyjny]].
		Już we wsi tylko kurze – jeszcze słuch łoskotem
		Drga dźwięcząc przygłuszony i koni tupotem[168 - jeszcze słuch łoskotem drga dźwięcząc przygłuszony – Jeszcze drga słuch od dźwięku puzonów i szczęku broni, aczkolwiek przygłuszonego łoskotem (?) i tupotem koni. [przypis redakcyjny]].
		Już we wsi kurz osiada – jeszcze przerywanie
		Z dala wojennych rogów dolatuje granie.
		I cicho – jak na sercu Śmierć swój obraz kryśli;
		I pusto – smutno – tęskno – jak u Marii w myśli.
		Wzniosła swą lekką postać do góry, do góry,
		Nic nie widać – tylko wiatr szare goni chmury.
		Zniżają się kolana, prośba ręce składa,
		Z oczów w niebo utkwionych kroplami żal spada[169 - kroplami żal spada – kroplami łez; (por. drops of sadness w Korsarzu [Byrona; Red. WL] I, 15). [przypis redakcyjny]];
		I cicho – jak modlitwa w łono Boga płynie[170 - I cicho jak modlitwa w łono Boga płynie – podobne porównania w Narzeczonej z Abydos: „Soft, as the memory of buried love, Pure, as the prayer which childhood wafts above” (I. 7). [przypis redakcyjny]]
		I pusto – smutno – tęskno – jak gdy szczęście minie.




Pieśń II


On Conrad’s stricken soul exhaustion prest./ And stupor almost lulled it into rest[171 - On Conrad’s stricken soul (…) rest – Na ogłuszoną ciosem duszę Konrada przyszło wyczerpanie i odrętwienie prawie że ją ukołysało do snu (Byron, Korsarz III, 22). [przypis redakcyjny]].

    Byron




I


		«Bujno rośnie, odludnie kwiat stepowy ginie;
		I wzrok daleko, próżno, błądzi po równinie;
		A w niezbędnej zgryzocie[172 - niezbędna zgryzota – zgryzota, której nie można zbyć; której nie można się pozbyć. [przypis edytorski]] jeśli chcesz osłody[173 - w niezbędnej zgryzocie – niezbędnej zapewne w znaczeniu: nieuniknionej, której się nie można zbyć. Profesor Brückner (1. c. str. 42) przypuszcza, że ę jest w tym wyrazie błędem składacza, że poeta miał na myśli stary wyraz: niezedny, który Linde tłumaczy: sprośny, plugawy, brzydki, przytaczając szereg przykładów tego znaczenia. Prof. B. natomiast daje mu znaczenie: przykry. Przytaczamy to ze względu na powagę autora, nie sądząc jednak, żeby miał słuszność; Chmurne na polu niebo… – domyślne: zamiast niej (osłody) znajdziesz chmurne niebo itd. [przypis redakcyjny]],
		Chmurne na polu niebo, i cierpkie jagody.
		Idź raczej w piękne mirtów i cyprysów kraje[174 - w piękne mirtów i cyprysów kraje – do Włoch. [przypis redakcyjny]];
		Co dzień w weselnej szacie u nich słońce wstaje,
		U nich[175 - u nich – poeta pisze tak zamiast po prostu: tam (w tych krajach), myśląc widocznie o mieszkających tam ludziach. [przypis redakcyjny]] w czystym powietrzu jaśniejsze wejrzenie
		I głosy rozpieszczone i rozkoszne tchnienie.
		U nich wawrzyny rosną; i niebo pogodne,
		I ziemia ubarwiona, i myśli swobodne.
		A na kształtnych budowlach męże wieków dawnych
		Stoją w bieli[176 - Stoją w bieli – tj. jako marmurowe pomniki. [przypis redakcyjny]] – i pyszni z swoich imion sławnych
		Zapraszają z daleka w czarowne zwaliska;
		Bogów i bohatyrów[177 - bohatyr – dziś: bohater. [przypis edytorski]] – pająków siedliska[178 - Bogów i bohatyrów – pająków siedliska – tj. zwaliska bogów i bohatyrów, a siedliska pająków. [przypis redakcyjny]].
		Tam, jeśli dawnych rzeczy myśl w tobie głęboko[179 - jeśli dawnych rzeczy myśl w tobie głęboko – co poeta przez to rozumie, trudno na pewno orzec. Może trzeba uzupełnić: głęboko uśpiona. Czyli: jeśli masz sentyment dla rzeczy dawnych, to przyniosła by ci może ulgę „w niezbędnej zgryzocie” kontemplacja tych ruin dawnej świetności; jeżeli nie – to może przynajmniej w „śliczny błękit” włoski „wpatrzywszy twe oko, słodycz w rozpaczy znajdziesz” itd. [przypis redakcyjny]],
		Może w ten śliczny błękit wpatrzywszy twe oko,
		Słodycz w rozpaczy znajdziesz i lubość w żałobie,
		Jak uśmiech ust kochanych w śmiertelnej chorobie.
		Ale na pola nie chodź, gdy serce zbolało;
		Na równinie mogiły – więcej nie zostało —
		Resztę wiatr ukraiński rozdmuchał do znaku[180 - do znaku – doszczętnie. [przypis edytorski]] —
		To siedź w domu, i słuchaj dumek o kozaku»[181 - To siedź w domu – to zam.: więc, zatem. [przypis redakcyjny]].
		«Moje młode pacholę, gdzież to ty wędrujesz?
		Czy z Ziemi Świętej wracasz, że tak utyskujesz?»[182 - Czy z Ziemi Świętej wracasz – Stary sługa Miecznika, który wysłuchał całej powyższej jeremiady [jeremiada: narzekanie, biadanie; Red. WL] nieznanego pacholęcia, tyle z niej zrozumiał, że chłopiec narzeka na ukraińskie pola, przeciwstawiając im jakieś ciepłe kraje. Przypuścił więc, że najpewniej ma na myśli Ziemię Świętą. [przypis redakcyjny]]
		«Oh! nie – ja wszystkim obcy wśrzód mojej ojczyzny —
		I Śmierć mi zostawiła czarne w piersiach blizny[183 - I Śmierć mi zostawiła czarne w piersiach blizny – zapewne śmierć wszystkich bliskich; por.: Ja wszystkim obcy itd. [przypis redakcyjny]]
		I świata jadłem gorzkie, zatrute kołacze —
		To mnie ciężko na sercu i ja sobie płaczę.
		A kiedy się rozśmieję – to jak za pokutę;
		A kiedy będę śpiewał – to na smutną nutę;
		Bo w mojej zwiędłej twarzy zamieszkała bladość,
		Bo w mej zdziczałej duszy wypleniono radość,
		Bo wpływ mego Anioła grób w blasku zobaczy»[184 - Bo wpływ mego Anioła grób w blasku zobaczy – Słowa bardzo niejasne. Prawdopodobnie znaczą: „Bo pod wpływem anioła mego losu grób ujrzę w blasku” tj. jako coś bardzo pożądanego, zbawczego; [albo, na zasadzie niespójnej wewnętrznie, wieloznacznej „składni” wypowiedzi właściwej medium czy jasnowidzowi: „pod wpływem mojego Anioła, w blasku (jasnowidzenia) przewidzę (zwiastuję) czyjąś śmierć”; Red. WL]. [przypis redakcyjny]].
		«To czegóż chcesz, pacholę? ««Uciec od Rozpaczy«.




II


		Stało młode pacholę, pod płotem zostało,
		Na smutek, co się skarży, uważają mało[185 - Na smutek, co się skarży – Smutek jest tu uosobiony (w pacholęciu) [raczej: „na smutek, na który się skarży” pacholę mało zważają obecni przy tej skardze; Red. WL]. [przypis redakcyjny]],
		A ten, co z nim rozmawiał na wrotach oparty,
		Wyszczerzył w inną stronę wzrok[186 - wyszczerzył (…) wzrok – wytrzeszczył [oczy; Red; WL]. [przypis redakcyjny]] cały otwarty —
		Skąd w różnofarbnych strojach, huczne czyniąc wrzaski,
		Niespodzianym orszakiem zbliżały się maski.




1


		«Czy znasz weneckie zapusty?
		I w noc, i we dnie,
		Wesołe, szalone, przednie;
		Maska twarz kryje – a kto się pyta
		O sprawy czyje[187 - (…) a kto się pyta o sprawy czyje (…) śmiech pusty – znaczy: każdemu co by się pytał o to, co się kryje pod tą czy ową maską, odpowie tylko wrzawa, śmiech pusty. [przypis redakcyjny]], tego przywita
		Wrzawa, śmiech pusty.
		Żywo, radośnie,
		Skrycie, miłośnie,
		Staruszek Doża, Arlekin młody,
		Dziewczyna hoża szuka osłody;
		Matrony, księża, oszusty,[188 - Matrony, księża, oszusty – W I wyd. i za nim we wszystkich dotychczasowych wyraz księża zastąpiony kropkami. Autograf jednak wskazuje wyraźnie, że wyraz ten został usunięty nie przez poetę, tylko przez cenzora. Przekreślony bowiem został tym samym atramentem, którym na rogu każdej stronicy cenzor Łubkowski kreślił swój podpis: Łub. Tymże atramentem jest napisany na marginesie obok wyrazu „księża” znak korektowy. Wobec tego zgodnie z intencją poety przywracamy tekst autografu. [przypis redakcyjny]]
		Swobody;
		A kryte łodzie
		Czernią na wodzie[189 - łodzie czernią na wodzie – zam. czernią się. [przypis redakcyjny]].
		Wrzawa, śmiech pusty;
		Czy znasz Weneckie zapusty?»




2



		«My sobie jedziem kulikiem[190 - kulik – korowód sań, w których jeżdżą od dworu do dworu zamaskowani i poprzebierani w różne kostiumy uczestnicy balów, urządzanych w tzw. „ostatki” karnawału, czyli zapusty. [przypis redakcyjny]];
		I w noc, i we dnie,
		Wesołe, szalone, przednie;
		Maska nas kryje – a kto chce wiedzieć,
		Skąd my i czyje[191 - skąd my i czyje – czyje: komu służymy. [przypis edytorski]], to odpowiedzieć
		Śmiechem i krzykiem.
		Szczera ochota
		Otwiera wrota,
		Bo Krakowianki i pielgrzym stary,
		Żydzi, Cyganki, uderzą w pary[192 - uderzą w pary – puszczą się parami w taniec. [przypis redakcyjny]];
		Wróżki, Diabli, nie oszusty[193 - Wróżki, Diabli, nie oszusty w puchary – [domyślnie; Red. WL] uderzą w puchary, [wzniosą toast]; nie oszusty: w przeciwieństwie do weneckich zapustów w Polsce maskowanie się ma jedynie żart na celu, nie zaś użycie sekretne zakazanej swobody (por. w. 692–3). [przypis redakcyjny]],
		W puchary.
		Lecim saniami,
		I jadą z nami
		Wrzawa, śmiech pusty;
		Czy znasz ty polskie zapusty?»
		«Ale tu wejść nie można – teraz nie zapusty —
		Pan Miecznik na Tatarach, to i dworzec[194 - dworzec – tu: dwór, dom szlachecki. [przypis edytorski]] pusty».
		Tak stary sługa wstrzymał tych przychodniów śmiałość;
		I znów rozparł na wrotach niewzruszoną stałość.
		Lecz gdy grać, śpiewać, piszczeć, grzechotki potrząsać
		Poczęły wszystkie larwy[195 - larwa (daw.) – maska. [przypis redakcyjny]] – a nogami pląsać;
		I łączyć obce stroje, papierowe czoła,
		Wzrok żywy, rysy martwe – w migające koła;
		I farby, blaski, cienie rozwijać w polocie;
		I skoczno, zwinno, huczno rzucać się w obrocie —
		Tak mu w szumiącej głowie myśl wzięła tańcować[196 - (…) myśl wzięła tańcować (…) – wzięła (lud.): zaczęła. [przypis redakcyjny]],
		Że patrzał, a nie wiedział jak się pomiarkować:
		Śmiał się z Żydów, Cyganek; bał Wróżek z Diabłami
		I chciwie łapał ruchy – i mrużył oczami —
		A maski przed nim skacząc mijały się żwawo,
		A maski w nim ciekawość syciły obawą.
		Aż wykrojone usta zadmuchawszy w rogi[197 - Aż wykrojone usta zadmuchawszy – błędnie (gallicyzm): zam. „aż, gdy wykrojone usta zadmuchały”. [przypis redakcyjny]],
		Opuściły się ręce – zatrzymały nogi —
		I głosy ostre, fletni umilone wtórem,
		Wrzasnęły tę piosneczkę niedobranym chórem:
		«Ah! na tym świecie, Śmierć wszystko zmiecie,
		Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie.
		A gdy się troski do duszy wkradną[198 - A gdy się troski do duszy wkradną – Mowa tu o duszy Marii. Ta pierwsza strofa pieśni jak również i refren: Bo na tym świecie (…) itd. zapowiadają śmierć Marii. Pierwszych pięć wierszy strofy maluje stan jej duszy w obecnej chwili; następne, pełne współczucia, życzą, żeby przynajmniej przed zgonem ukoił ją ktoś zapewnieniem, że „spokojność wróci”. [przypis redakcyjny]],
		Hucząc w niej chmury czarnemi;
		A gdy nieszczęścia na kogo spadną;
		I postać wzniosłą, szlachetną, ładną,
		Smutek nachyli ku ziemi;
		O! niech na chwilę Złość się już schowa,
		Rany sztyletem nie cuci…
		Niech choć przy zgonie zabrzmią te słowa:
		»Wróci spokojność – wróci!«
		Bo na tym świecie, Śmierć wszystko zmiecie,
		Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie.
		Albo gdy nieba cud nad chorobą,
		Gołąb’[199 - Albo gdy nieba cud nad chorobą, gołąb (…) – [można przypuszczać, że; Red. WL] tak nazywa poeta Marię. Życie jest chorobą; posiadanie takiej córki lub żony jak Maria jest cudem nad chorobą (por. w. 658: „jak uśmiech ust kochanych w śmiertelnej chorobie”); „gołąb’ (tak w. A.[autografie], I. wyd. i u Lindego) od przeklęstw odleci”: porzuci ten przeklęty padół; „władzę życia zabierze z sobą (…)” itd. Malczewski ma tu myśli Miecznika. Jemu to śmierć córki zabiera z sobą władzę (zdolność do) życia, wprzód nim mu zabierze życie samo (wprzód nim mu gromnica zaświeci). Z wyprawy na Tatarów powróci Miecznik zwycięski; ale niechże mu nikt z tego powodu i dla uśpienia boleści z powodu zgonu Marii „tryumfu pieśni nie nuci”, chybaby go równocześnie zdołał przekonać, że jego anioł [Maria; Red. WL] wróci [Podobnie można odnieść te słowa do Wacława, którego aniołem i „gołębiem” (w znaczeniu źródła łagodności i dobrego ducha) jest Maria; Red. WL]. [przypis redakcyjny]] – od przeklęstw[200 - przeklęstwo (daw.) – dziś popr.: przekleństwo. [przypis edytorski]] odleci
		I władzę życia zabierze z sobą,
		A wyschłe lica nadmie żałobą,
		Wprzód nim gromnica zaświeci —
		Niech nicht, by uśpić zgonu boleści,
		Tryumfu pieśni nie nuci…
		Chyba te słowa w końcu umieści:
		»Wróci twój Anioł – wróci!«
		Bo na tym świecie, Śmierć wszystko zmiecie,
		Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie.
		A gdy kto chętny w drugich obronie[201 - A gdy kto chętny (…) – Miecznik sam się zagrzebał w przepaść przez to, że „chętny w drugich obronie”, a łatwowierny równocześnie, dał się wojewodzie wyprowadzić w pole. Ale krótka będzie radość Wojewody. Sąd Ostateczny jest w niebie i nawet silna głowa (w znaczeniu esprit fort) Wojewody na myśl o tym „posępnie kiedyś się rzuci”; Niech z ust życzliwych… – Wszystkie strofy jednakowo kończą się aktem współczucia. Nawet wojewodzie życzy poeta, żeby go ktoś pocieszył wśród zgryzot sumienia, słowami: «Wróci wesołość – wróci!« Bo cierpienie uważał za godne współczucia, bez względu na to, jaka jest tego cierpienia przyczyna. [przypis redakcyjny]],
		I sam się w przepaść zagrzebie?
		Krótka stąd radość w Zawiści łonie;
		Choć złe i dobre w grubej zasłonie,
		Sąd ostateczny jest w niebie;
		Może w kłopocie i silna głowa
		Posępnie kiedy się rzuci…
		Niech z ust życzliwych brzmią wtedy słowa:
		»Wróci wesołość – wróci!«
		Bo na tym świecie, Śmierć wszystko zmiecie,
		Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie.
		A gdy kto, dążąc z dalekiej drogi[202 - A gdy kto, dążąc z dalekiej drogi – Ta ostatnia strofa jest zapowiedzią ustępu 15-go, w którym Wacław po powrocie z wyprawy na Tatarów będzie z najwyższym niepokojem pukał do pogrążonego w grobowym milczeniu domu Miecznika; Wróci gospodarz wróci: gospodarz [to] w tym wypadku oczywiście: Maria. [przypis redakcyjny]],
		W mieszkanie Przyjaźni zajdzie?
		I już w uściskach topić ma trwogi?
		Lecz ciche, puste przebiegłszy progi,
		Twarzy kochanej nie znajdzie;
		Więc drząc, czy się co złego nie dowie,
		Spuszczone czoło zasmuci…
		Niech choć Gościnność, kręcąc się, powie:
		»Wróci gospodarz – wróci!«
		Bo na tym świecie, Śmierć wszystko zmiecie,
		Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie».
		«Ha! – Pan Bóg święty z wami! jeśliście nie Duchy,
		To wasze pstre maszkarki wesołej otuchy[203 - To wasze pstre maszkarki wesołej otuchy – Fakt, że powyższa pieśń takie wesołe wrażenie zrobiła na starym słudze, musi (mimo, że nam poeta nie dał żadnego prawa do podejrzewania tego famulusa o lotność umysłu) wywoływać duże zdziwienie. Nie mniejsze jednak powinien wywoływać i ten fakt, że ową przesmutną pieśń, pełną tak rzewnego współczucia dla tragedii wszystkich (po kolei) czterech głównych osób poematu, śpiewają zbiry, którzy za chwilę mają dokonać ohydnego morderstwa. Oba te fakty wytłumaczyć można chyba tylko w ten sposób, że co innego śpiewały maski w rzeczywistości a co innego słyszał w ich pieśni przeczuwający ich czyn poeta. Pieśń rzeczywiście „wrzaśnięta” przez maski, była w tak jaskrawym kontraście z tragedią, której miały się stać sprawcami, że Malczewski słysząc tę pieśń w swojej wyobraźni a równocześnie wiedząc, jakiej ona „jest otuchy” (co zapowiada), rzeczywiście nie mógł się oprzeć pokusie przetłumaczenia jej niejako na język swojego własnego jej odczucia. Zauważyć tu jeszcze należy, że ta druga pieśń masek może się stać zrozumiałą dopiero dla tych, którzy treść poematu już znają. [przypis redakcyjny]];
		Alboż to nam pierszyna[204 - pierszyna – dziś: pierwszyzna. [przypis edytorski]]? wszak nieraz kuligi
		Po całych tu miesiącach skakały jak frygi[205 - pierszyna – a. pierwszyna: nowina, nowa rzecz (zob. Słownik Lindego); dziś utarło się: pierwszyzna; kuligi tutaj przez g na końcu (w w. 697 było: kulikiem) dla rymu do frygi, albo raczej poprzednio kulikiem dla rymu z krzykiem.; fryga: zabawka zwana dziś częściej bąkiem. [przypis redakcyjny]].
		Prosim – Jegomość wróci – a choć nie jest w domu
		Na winie i pierzynie nie braknie nikomu»[206 - Na winie i pierzynie nie braknie nikomu – nie braknie zam. nie zabraknie. [przypis redakcyjny]].
		Weszły – nisko kłaniają – w parach się prowadzą —
		Obzierają[207 - obzierać się – spoglądać, rozglądać się. [przypis edytorski]] się wkoło – i kupią[208 - kupić się – skupiać się, zbierać razem, gromadzić. [przypis edytorski]], i radzą.




III


		Słońce już wówczas łuk swój zbiegając szeroki,
		Czerwonym blaskiem szare barwiło obłoki;
		A żółtym drgając światłem po ziemi i wodzie,
		Na swym bogatym tronie płonęło w zachodzie.
		Już jego pełne dziwów nie razi spojrzenie,
		Lecz łagodne, widome rozsiewa promienie[209 - Lecz łagodne, widome rozsiewa promienie – widome tj. takie, na które już można patrzeć, bo nie rażą. [przypis redakcyjny]];
		I w krótkim pożegnaniu, nim w głąb’ się zagrzebie[210 - I w krótkim pożegnaniu – Podobnie w Korsarzu (III, 1) słońce zachodzące „pauses on the hill – the precious hour of parting lingers still, but sad his light to agonising eyes…”. [przypis redakcyjny]],
		Śmiertelnym oczom patrzyć pozwala na siebie;
		Jeszcze – w chwili ostatniej nie znika z pośpiechem,
		By wszystkie twory życia napoić uśmiechem[211 - By wszystkie twory, życia napoić uśmiechem – por. parting smile zachodzącego słońca w Panu wysp W. Scotta (V, 6). [przypis redakcyjny]];
		Jeszcze wziera przez szyby w mieszkanie człowieka,
		Jak wzrok tęsknej Przyjaźni, co w podróż ucieka;
		I purpurowe szaty rzuciwszy na chmury,
		Nurza swe czyste łono w tajniki Natury
		Gdy Noc, zazdrośnym palcem ścierając Dnia ślady,
		Ciemny płaszcz wlecze z tyłu, dla zbrodni i zdrady[212 - Ciemny płaszcz wlecze z tyłu – por. „night with dusky mantle” W drugiej oktawie Beppa Byrona. [przypis redakcyjny]]./
		Lecz gdzież bawi pan Miecznik? Właśnie to jest pora,
		W której przyrzekł po bitwie wziąć się do gąsiora;
		I miał żywej radości w sercu nie uchować,
		Dom zebrać, córę szczęścić – bo zięcia częstować[213 - I miał żywej radości w serca nie uchować – w sercu nie chować, tylko ją okazać na zewnątrz; córę szczęścić: uszczęśliwiać, szczęścić jako słowo przechodnie, niegdyś często spotykane obok: szczęśliwić; dziś używane tylko w zwrocie: szczęść Boże, i to nie was, ale wam. [przypis redakcyjny]];
		I piękna mu gromada przybyła w gościnę:
		Jakąż niewczesnej zwłoki może dać przyczynę?




IV


		Od chwili, co zwycięstwa odkryła się meta[214 - Od chwili, co zwycięstwa odkryta się meta – co zam. w której (por. w. 811). [przypis redakcyjny]];
		Od chwili, co w niej dosiadł żartkiego dzianeta,
		Od chwili, w której trąby w wszystkie jego żyły
		Głosem dzielnej przeszłości jak grom uderzyły;
		I widział raźną młodzież, i słyszał chrzęst broni,
		Trzask goleń[215 - trzask goleń… – goleń zamiast: goleni, a to zamiast: nagolenic. [przypis redakcyjny]], szum proporców, a chrapanie koni;
		I dążąc w drużbie[216 - w drużbie – w parze (zob. Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]] z zięciem, gdzie im sława świeci,
		Czuł to, co stary orzeł, gdy pisklę z nim leci:
		Od chwili, co mu w myśli, wstecznym kręcąc biegiem[217 - Od chwili co mu w myśli, wstecznym kręcąc biegiem – Zdanie bardzo zagmatwane: co mu w myśli zam. gdy mu w myśli; wstecznym kręcąc biegiem: podczas gdy ta myśl cofała się wstecz, w przeszłość. [przypis redakcyjny]].
		Tatarskie zbrodnie krwawym stanęły szeregiem —
		Hardość w zmarszczonym czole, ogień był w zrzenicy,
		Czapka na lewym uchu, zniszczenie w prawicy,
		Gdy chciwa walek dusza przeraźliwie strząsa[218 - chciwa walek dusza (…) strząsa – walek: dziś nieużywana, ale właściwie poprawniejsza forma niż walk (zob. Brückner 1. c. 42); strząsać: w znaczeniu dzisiejszem, wstrząsać napotyka się jeszcze na początku XIX w. dość często. [przypis redakcyjny]]
		Każdy włos najeżony u siwego wąsa.
		Jak tylko wyszli za wieś – mieczem z pochew świsnął
		I wzrokiem, coby tchórza do ziemi przycisnął,
		W bitne hufce patrzając, że aż serce rośnie[219 - W bitne hufce patrzając, że aż serce rośnie —znaczy właściwie: patrząc na hufce tak bitne, że aż serce rośnie na ich widok. [przypis redakcyjny]],
		Do uważnego słuchu zawołał donośnie:
		«Panowie szlachta! miejscy! bracia szeregowi!
		Wiem, żeście spaść na wrogów jak piorun gotowi;
		A kto by się miał straszyć Tatarskiego tańca,
		A kto by życie szczędził srogiego pogańca,
		Niech mi tu precz na szkapie do domu wyskoczy[220 - A kto by się miał straszyć Tatarskiego tańca. – „Od Tamerlana podane prawidła zachowywali Tatarzy, i to nazywali nasi dziadowie tańcem Tatarskim”. Czacki O Litewskich i Polskich prawach k. 235, przypis 111 [Od Tamerlana podane: Tamerlan czyli Timurleng (1336–14J5), wielki zdobywca Tatarski, pogromca sułtana Bajazeta; Czacki O Litewskich…: znakomite dzieło Tadeusza Czackiego pt. O Litewskich i Polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszym statucie dla Litwy 1529 r. wydanym. Pierwsze wydanie 2 tomy in 4° Warszawa 1800–1801; J. U.]. [przypis autorski]]
		Bobym mu potem kordem zamalował oczy!
		To szybko, łącznie, śmiało – strzałki wystrzelają
		Bóg wiara – ufność szabla[221 - Bóg wiara, ufność szabla – skróty zam.: wiara (nadzieja zwycięstwa) w Bogu, ufność w szabli oto hasła. [przypis redakcyjny]] – i łby pospadają
		Jak kłosy, co to niby migocą się świetnie,
		Nazajutrz leżą zwiędłe, gdy kosa je zetnie.
		Ale nicht nie potrafi jeść kaszy spokojnie,
		Jeśli wybić szarańczy nie umie na wojnie;
		To cicho – bacznie – mądrze – aż gdy huknie w trąbie,
		Wpaść obces i pokazać, że to Polak rąbie.
		Wtedy dopiero każdy niech mi ryb nałowi,
		Panowie szlachta! miejscy! bracia szeregowi!»
		Potem jadący szłapią z swoim zięciem w parze[222 - jadący szłapią – szlapią a. człapią (M. szłap’ a. człap’): sporym krokiem (końskim); [truchtem; jadący (daw.) dziś:jadąc Red. WL.]. [przypis redakcyjny]],
		Naradzał się po cichu w wojennym zamiarze;
		Mówił śpiegów wywiadki; tłumaczył jak, kędy[223 - mówił śpiegów wywiadki – śpiegów: tak w A.[autografie] i w I wyd.; wywiadki obok wywiady [dziś: zwiady; Red. WL], używane np. przez Naruszewicza (zob. Linde); mówił wywiadki zam: mówił o wywiadach. [przypis redakcyjny]]
		Sił wzajemnych w natarciu połączyć zapędy;
		Jak korzystać z zwycięstwa; w przypadku odporu
		Jak używać na pogrom ucieczki pozoru.
		Słuchał zajęty Wacław – gdy ręka i głowa,
		I każdy rys Miecznika popierały słowa;
		Rzekłbyś, patrząc w ich obraz, że sztuka malarza
		Z dobranych przeciwności czarowną myśl stwarza,
		W starcu Żywość, w młodzieńcu Rozwagę wyraża.




V


		Tymczasem wieś minąwszy, z bitej schodząc drogi,
		Coraz się, coraz głębiej, wpędzali w odłogi; —
		Gdzie wiatr ziarna zasiewa, Czas płody przewraca,
		Nie zbiera plonu Chciwość, ni schyla się Praca —
		Samotne – ciche – błogie – dziewicze ich wdzięki
		Kwitną skrycie, od człeka nieskażone ręki,
		Niebo je obejmuje – gdy w całym przestworze
		Rozfarbionej żyzności rozciąga się morze[224 - rozfarbiona żyzność – rozigrana tysiącem barw. [przypis redakcyjny]].
		Tam wódz stary, jak żeglarz, podług biegu słońca
		Szybował swoim wojskiem w kierunku bez końca;
		Łamią się rosłe trawy, krzą chwasty[225 - Łamią się rosłe trawy, krzą chwasty – krzą (stary wyraz): kruszą. [przypis redakcyjny]], a zioła
		Składają pod kopyta balsamiczne czoła;
		Ale przez siwe wąsy nie przechodzą wonie;
		Ni lubość tchu słodkiego w groźnym biega łonie;
		Wojna, wojna zajmuje wszystkie jego władze,
		Cześć prochom pól ojczystych, zemsta ich zniewadze!
		Ani się wwieść dozwolił w fałszywe zapędy,
		Gdy zszedł tatarskich śladów kręcone obłędy[226 - Gdy zszedł tatarskich śladów kręcone obłędy… – zszedł: napotkał; obłędy: labirynty; kręte linie zwodniczych śladów, porobione rozmyślnie dla zmylenia pogoni. [przypis redakcyjny]]
		Co wśrzód gęstych zarośli niedościgłe szlaki
		Tłoczą na wszystkie strony, dla mylnej poznaki[227 - dla mylnej poznaki – dziś używa się jeszcze: dla niepoznaki. W starszej polszczyźnie poznak i poznaka znaczyły to samo, co znak i oznaka: to po czym się poznaje. [przypis redakcyjny]] – [228 - Co wśrzód gęstych zarośli, niedościgłe szlaki tłoczą na wszystkie strony dla mylnej poznaki – „Stepy te wysoką okryte trawą; nie można jechać przez nią, by jej nie stratować; dla niepoznania więc toru i śladów używają Tatarzy następującego wybiegu. Wnosząc, że ich jest 400, dzielą się na cztery części po sto; część jedna idzie na zachód, druga na wschód, trzecia na południe, czwarta na północ; każda część uszedłszy półtorej mili, dzieli się na cztery części, postępuje dalej i znów się dzieli, tak, że na końcu nie będzie jak po 10 lub 11 w hufcu; wszyscy jadą sporym kłusem; kiedy są postrzeżeni, każdy hufiec ucieka w swą stronę; tak trafnie kierując się przez stepy, dochodzą do przeznaczonego miejsca, jak najlepszy żeglarz kompasem swoim lepiej kierować się nie może. Pędzący za nimi kozacy, trafiając na labirynt potratowanych przez nich ścieżek, nie wiedzą, w którą stronę gonić za nimi”. Opisanie Ukrainy polskiej przez Beauplana, w Pamiętnikach o dawnej Polsce J. Niemcewicza, Tom III, karta 373 [Opisanie Ukrainy… przez Beauplana: Wilhelm Beauplan, inżynier i geograf francuski w służbie królów polskich Zygmunta III i Władysława IV, kapitan artylerii pod hetmanem Koniecpolskim, zbadał dokładnie Ukrainę i po powrocie do Francji wydał tam w r. 1650: Description d’Ukrainie qui sont plusieurs provinces du Royaume de Pologne, contenues depuis les confins de la Moscovie jusque aux limites de la Transylwanie ensemble leurs moeurs, façon de vivre et de faire la guerre, par le sieur de Beauplan. Polski przekład, skrócony, wyszedł w Zbiorze pamiętników o dawnej Polsce, wydawanym przez Niemcewicza, w Tomie III (1822); J. U.]. [przypis autorski]]
		Lecz w poprzek przerzynając ich sztuczne drożyny,
		Uśmiechnął się – jak strzelec, gdy pewny zwierzyny.
		Wkrótce – złączone hufce – w umyślnym fortelu
		Rozdzielił na dwie części – dla jednego celu:
		Do zostających czapką kiwnął pożegnanie;
		Z swoimi w bok się rzucił na niezmiernym łanie;
		A kryjąc się w bodiaków rozkwitłych ogromie,
		Już rycerze bez koni w czerwonym poziomie[229 - Już rycerze bez koni w czerwonym poziomie – bodiaki [rodzaj ostów; Red. WL] kwitną czerwono; stąd też w następnym w.: na skrwawionym spodzie. [przypis redakcyjny]]
		Już popiersia wędrują na skrwawionym spodzie —
		Już kołpaki – proporce – już znikli jak w wodzie.




VI


		I Wacław, pan wszechwładny wśrzód stepów przestrzeni
		Sam buja w swojej woli – czegóż tak się mieni[230 - mienić się – zmieniać się; tu: zapewne chodzi o zmienne wyrazy twarzy, będące odbiciem nurtujących myśli. [przypis edytorski]]?
		I Wacław dziki, mężny, wśrzód dzikiej natury
		Wiedzie hufce do chwały – czegóż tak ponury[231 - Wiedzie hufce do chwały – czegóż tak ponury»! – Podobnie pyta Byron w Korsarzu (I, 17): „Why doth he start – and inly seem to mourn?”. [przypis redakcyjny]]?
		Śpiewa mu głośno wicher[232 - Śpiewa mu głośno wicher – „loud sung the wind above” (Korsarz II, 7). [przypis redakcyjny]], a Wacław w nim nieraz
		Lubił kąpać swe oczy – czemu spuszcza teraz?
		Smutny on, zamyślony, choć pełen ochoty,
		Nie spojrzał nawet jeszcze w swoje wierne roty,
		A dlaczego? sam nie wie – tylko że mu Sława,
		Łzami Marii spłakana, przed oczami stawa;
		Tylko że jego serce w takim nagle drzeniu,
		Jak by kto kir przeciągnął w śpiącego ocknieniu
		I w strachu go zostawił – w trosce – i zdziwieniu.
		Szybkim głowy pomiotem strząsnął złote włosy,
		Jak by się pozbyć starał zimnej na nich rosy;
		Szybkiej konia w wyskoku przychylił się woli [233 - Szybkiej konia w wyskoku przychylił się woli – tj. pozwolił się ponieść rwącemu się koniowi. [przypis redakcyjny]]
		Jak by ulecieć pragnął od swojej niedoli;
		A w jego mglistych oczach taki blask w tej chwili,
		Jak kiedy dusza czucia najżywsze przesili
		I wszystkie razem smutki w zwycięstwie rozżarzy
		Światłem nieśmiertelności na śmiertelnej twarzy[234 - A w jego mglistych oczach (…) na śmiertelnej twarzy – Myśl zawarta w tych wierszach jest najprawdopodobniej następująca: Najwspanialszym świadectwem nieśmiertelności duszy w śmiertelnym ciele jest zdolność opanowywania uczuć wysiłkiem woli. Otóż na śmiertelnej twarzy Wacława zabłysło nagle nieśmiertelne światło zwycięstwa odniesionego nad wszystkimi smutkami. Gmatwa tę myśl wiersz: I wszystkie razem smutki w zwycięstwie rozżarzy; należy go właściwie rozumieć: „I wszystkie razem smutki zwycięży i to zwycięstwo rozżarzy się na twarzy światłem nieśmiertelności”. [przypis redakcyjny]].
		To jakiekolwiek myśli, wspomnienia, czy trwogi,
		Żal, słabość, czy widziadła – zbijały go z drogi;
		To jakiekolwiek losy zwalczą jego czynność:
		Już teraz miłośnicą – rycerska Powinność!
		Czy Duch złego, co ludziom nadziei zazdrości,
		Odchylił mu przez chwilę zasłonę przyszłości?
		Czy struny natężone tkliwych władz wysnuciem[235 - Czy struny, natężone tkliwych władz wysnuciem – oczywiście: struny duszy (nerwów) [natężone] tkliwych władz wysnuciem: roztkliwieniem się przy rozstaniu z Marią. [przypis redakcyjny]],
		Tknięte ręką Nieszczęścia, zabrzmiały przeczuciem[236 - Czy struny natężone tkliwych władz wysnuciem/ Tknięte ręką Nieszczęścia, zabrzmiały przeczuciem – Granice władz naszych umysłowych bez wątpienia ścieśnione są niezmiernie w stosunku nieskończoności, która nas otacza; ale gdy to, czego pojąć nie możemy, za niepodobne uznamy, tak trudno i mało pojmując, staniemy się podobni do tego sceptyka z komedii, który dlatego tylko wierzył, że żyje, że się mógł w każdej chwili pomacać. Nie będę ja tu rozprawiał, na obronę tych dwóch wierszy, jak to być może, ażeby ludzie przewidywali czasem przyszłe i odległe zdarzenia, lub czy sprawdzenie zwłaszcza szkodliwego nam przeczucia właśnie od ufności w nie pochodzi; nie będę przywodził znajomych przykładów z dawnej i nowożytnej historii; wspomnę o szczególnym i bliskim nas wypadku, który się wiąże z nieodżałowaną dla kraju stratą. Sławny Tadeusz Czacki, niepospolity licznym zbiorem swoich wiadomości, rzadszy jeszcze zupełnym zapomnieniem siebie dla publicznego dobra, który w tylu sercach istnieje hołdem najczystszej wdzięczności, oświadczał nieraz swoim przyjaciołom, że ważniejszych okoliczności swego życia zawsze się wprzód przeczuciem dowiadywał; śmierć nawet jego poprzedzoną była niepojętym ostrzeżeniem. Na kilka dni przed swoją krótką chorobą i zgonem upewnił domowników, iż będąc w swoich pokojach, zdawało mu się, że widział umierającego swego przyjaciela i krewnego generała Karwickiego, który go wołał do siebie; jakoż dziwnie i okropnie sprawdziły się te słowa, gdy w kilka dni przyszła wiadomość o śmierci generała Karwickiego, mieszkającego o mil kilkadziesiąt, a wkrótce i Czacki poszedł się połączyć z wzywającym go przyjacielem. Lecz jakże wierzyć w podobne powieści i nie sprowadzić uśmiechu na twarz oziębłą rozwagi? Fizyków i metafizyków o pozwolenie prosić wypada; do których powiedzieć by można z Shakespearem: There are more things in heaven and earth, than are dreamt of in your philosophy. Są rzeczy na ziemi i w niebie, o których wam się ani marzy w waszej filozofii. [w stosunku nieskończoności: opuszczone do (w stosunku do nieskończoności); czy sprawdzenie (…) przeczucia właśnie od ufności w nie pochodzi: czy dlatego się przeczucia sprawdzają, że się w nie mocno wierzy; iż będąc w swoich pokojach, zdawało mu się błędnie (galicyzm) zam.: „iż gdy był w swoich pokojach” itd.; Są rzeczy na ziemi itd. Właściwie dosłownie: „Jest więcej rzeczy w niebie i na ziemi, niż się śni waszej filozofii” (Hamlet I, 5, 166); J. U.]. [przypis autorski]]?
		Może on w boju legnie? – co bądź mu przypadnie,
		Jego umysł, ni szabla, nie ulęże snadnie[237 - snadnie (daw.) – łatwo. [przypis edytorski]];
		A chociaj[238 - chociaj – dziś: chociaż. [przypis edytorski]] Śmierci oddech mgłą oczy zasłoni,
		Rdzy nie będzie na sercu ni na jego broni.
		I jak wstrzymany potok w swoim bystrym pędzie
		Dno porze i rozwala łożyska krawędzie,
		I jako rumak z pęta gdy lot swój rozwija,
		Rwie ziemię, ogień ciska i wiatry wymija —
		Tak Wacław, niecofnięty w swym ciemnym zawodzie[239 - niecofnięty w swym ciemnym zawodzie. – zawód tu: bieg życia, w sensie przeznaczenia. [przypis redakcyjny]],
		Rozdarłszy tło przyszłości, co mu na przeszkodzie[240 - Rozdarłszy tło przyszłości, co mu na przeszkodzie – znaczy, zdaje się: rozdarłszy tło ciemne swych myśli o przyszłości, co mu przeszkadzały w oddaniu się „rycerskiej powinności”, która teraz powinna być jedyną jego miłośnicą; rozdarłszy: zniszczywszy, usunąwszy wysiłkiem woli. [przypis redakcyjny]],
		Tym chciwiej, tym gwałtowniej na sztych się wydziera[241 - na sztych się wydziera – sztych: ostry koniec miecza; wydzierać się na sztych: szukać niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]].
		Groźnym pewności wzrokiem w swój oręż poziera[242 - Groźnym pewności wzrokiem – pewności: pewności siebie; a groźnym oczywiście: dla wroga. [przypis redakcyjny]].
		A jednak, głos straszliwy (choć spojrzenie dumne)
		Brzmi w całym jego ciele – «zdobędziesz ty trumnę».




VII


		Jest trosków[243 - trosków – zob. obj. do w. 487. Zresztą Malczewski używa także formy: trosk np. trosk nie czując w II, 15. [przypis redakcyjny]] – kolców – bólów – niemało w tym życiu;
		I więcej, niż na jawie, płynie łez w ukryciu:
		A kto się hucznym śmiechem wśrzód jęków odzywa,
		Jak szalony w szpitalu – szczęsnym się nazywa[244 - Jak szalony w szpitalu szczęsnym się nazywa – robi wrażenie maniaka, któremu się tak właśnie zdaje, że jest szczęśliwym, jak innemu się będzie wydawać, że jest np. królem itp. [przypis redakcyjny]].
		Lecz gdy umysł, szlachetnej uległszy ponęcie[245 - Lecz gdy umysł (…) piekielne cierpienia – Cały ten mocno zawiły ustęp wyszczególnia różne sytuacje, w których cierpienie ludzkie przekracza już zwykłą normę ziemską i staje się po prostu piekielnym. Jest trosk, bólów itd. mnóstwo w tym życiu, szczęście jest ułudą: to wszystko zwykła ziemska norma; z tym się człowiek jak najprędzej musi pogodzić, zrozumieć, że byt ziemski i cierpienie to jedno. Kto tego nie widzi, jest chyba ślepym albo wariatem. Lecz bywają takie cierpienia, że pogodzić się z nimi niepodobna. Tak np.: 1) gdy umysł, szlachetnej uległszy ponęcie itd.: to wyraźnie wypadek Wacława, (a także Miecznika, który uległ szlachetnej ponęcie wyprawy na Tatarów). 2) Gdy ptak itd.: tu już trudno określić, co poeta ma na myśli. Chłopię z pałeczką: pałeczka widocznie część jakiegoś przyrządu do chwytania ptaków. 3) Gdy sroższej od najsroższych itd. prawdopodobnie Wacław (Odwaga) w chwili, gdy na widok trupa żony i oznak najsroższej męki na jej twarzy (p. ustęp XVI) natychmiast poczuł w sobie „gniazdo syczących węży”, od razu stał się „ziemi ohydą”. 4) Gdy Złość itd.: tu nietrudno odgadnąć, że Złość to Wojewoda, a anielska dusza to Maria, ale co znaczy: wydrzeć życie ale pierwej sławę? Co znaczy, że „jej (Marii) Obecność tarza się w ohydzie, a Przyszłość idzie otruta”? Domyślać się znów tylko można, że Wojewoda, nim się na zbrodnię zdecydował, wprzód jeszcze, żeby uzyskać argumenty do starania się o rozwód, usiłował Marię zniesławić. Tak działał istotnie w stosunku do Gertrudy Komorowskiej Franciszek Potocki [obecność: teraźniejszość; słowa te mogą dotyczyć zarówno Marii, jak i Wacława; Red. WL]. Wydrzeć życie w kaduku: wyraz kaduk znaczył w języku dawnej palestry: „spadek bezdziedziczny i beztestamentowy”; wydrzeć w kaduku: wydrzeć bezprawnie. [przypis redakcyjny]],
		Z gruzów najdroższych uczuć wznosząc przedsięwzięcie,
		Brnie w zdradliwej ufności, a za każdym krokiem
		Podkopanych przepaści otoczon widokiem —
		Gdy ptak z karmem pisklęcia trzepocze swe skrzydła,
		Widzi chłopię z pałeczką, a na szponach sidła —
		Gdy sroższej od najsroższych wpatrując się męce,
		Sama nawet Odwaga załamuje ręce,
		A z tysiąca blizn czarnych, co jej w sercu cięży,
		Gniazdo syczących na świat wylęga się węży —
		Gdy Złość w swoim szaleństwie zrobiła zabawę,
		Wydrzeć życie w kaduku, ale pierwej sławę,
		I nie tylko Obecność[246 - obecność – tu: teraźniejszość. [przypis edytorski]] tarza się w ohydzie,
		Przyszłość jeszcze otruta, rozczochrana idzie,
		Komu? anielskiej duszy, co za to przeklęta,
		Że cukrem przyjmowała drapieżne zwierzęta —
		Gdy każdy dobry przymiot w gorszki żal się zmienia —
		Większe to niźli ziemskie, piekielne cierpienia!
		Czy te, lub inne jeszcze dotkliwsze katusze[247 - Czy te, lub inne jeszcze dotkliwsze katusze – Poeta przypuszcza, że takie lub tym podobne wizje nawiedzały pod wpływem nieokreślonego przeczucia wyobraźnię Wacława. [przypis redakcyjny]],
		Zlały swój wrzący ukrop na młodzieńca duszę,
		Ci, co za nim rzędami w śklniącej gonią fali,
		Na smutek swego wodza niewiele zważali.
		Każdy myślał – i chociaż różnica w sposobie,
		W tym przecież podobieństwo – że każdy o sobie;
		A jednak każdy gotów z wzniesionym żelazem
		Rzucić się w ciennik Śmierci[248 - ciennik – u Lindego w pierwszym znaczeniu: zasłona od słońca lub świecy, w drugim: miejsce cieniste. Używa też tego wyrazu Zaleski w wierszu pt. Przechadzka poza Rzymem („Augustowskie cienniki”). [przypis redakcyjny]] – za jednym rozkazem.
		Szli – w milczeniu – w porządku – konie koniom w tropy
		Krzyżujących nóg stawiać migające stopy —
		Kędy ich długim sznurem, wedle swojej chęci,
		Po odludnych manowcach młody Wacław kręci;
		Przez niezmierzone niwy – tam gdzie już równina
		Zda się kończyć, i znów się w płasczyznę zagina,
		Dochodząc – naprzeciwko jasnego obłoku,
		Jak Rycerze powietrzni wydali się oku.




VIII


		Lecz cóż widać na wzgórku? Z bliskiego rozdołu
		Kłęby dymu z iskrami buchają pospołu,
		Wiją olbrzymie słupy, co zgięte u góry,
		W ciężkie – czarne – skrwawione – rozchodzą się chmury.
		Lecz cóż słychać na wzgórku? W przyległej nizinie
		Płacz, jęki, krzyk rozpaczy w słomianej dziedzinie[249 - w słomianej dziedzinie – w chatach krytych słomą. [przypis redakcyjny]],
		Co biorąc serce w kręgi przeraźliwym brzmieniem,
		Nawet pierś w stal oprawną podnoszą – westchnieniem.
		«Baczność! – do broni wiara! – chorągiew rozwinąć —
		Tatarzy wieś rabują – zwyciężyć lub zginąć!»
		I nagle jak wodoskok[250 - wodoskok – fontanna (wyraz znany Lindemu). [przypis redakcyjny]], rycerze zajadli
		Z błyszczącym szumem z góry na dolinę wpadli.
		Tak pożar z rąk łupieżców wieś całą ochłonął[251 - ochłonąć – ogarnąć; Linde zna wyraz „ochłonąć” tylko w tym właśnie znaczeniu. [przypis redakcyjny]],
		Gdy lud zlękły, bezbronny, w krwi i łzach utonął;
		Lecz nie czas koić boleść, ni mienie ratować,
		Lub pojedynczo z wrogiem o zdobycz harcować,
		Bo już – przez swoje czaty ich Han ostrzeżony
		Zebrał znaczniejsze ordy w taniec ulubiony;
		Tam – za wsią stoją – całe zakrywają pole —
		Bór w lewo – strumień w prawo – a oni w półkole[252 - Bór w lewo – strumień w prawo – a oni w półkole. – „Tatarzy radzi się potykają w polu równym, pułki swe wokoło zgromadziwszy szykiem zakrzywionym, który pospolicie ludzie rycerscy marsowym tańcem zowią, a na pierwszym potkaniu tak gęste strzały puszczają, jako najgęstszy grad”. Kronika Gwagnina, tłumaczenia Paszkowskiego, kar. 593. „Tatarowie zaś zwykłym tańcem, a na kształt półmiesiąca zakrzywionym szykiem, różnie się rozstrzelili”. Kronika Marcina Stryjkowskiego, karta 345 [Kronika Gwagnina, tłumaczenia Paszkowskiego: Aleksander Gwagnin (zm. 1614), rodem Włoch z Werony, (otrzymał później indygenat [indygenat:obywatelstwo, uznanie obcego szlachectwa; Red. WL]) naprzód żołnierz, „kawaler przepasany i dowódca jazdy Jego król. Mości”, na starość dziejopisarz i geograf, autor wydanej w r. 1578 u Wierzbięty w Krakowie: Sarmatiae Europeae descriptio; Kronika Marcina Stryjkowskiego. – Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi… wyszła po raz pierwszy w Królewcu 1582 r.; J. U.]. [przypis autorski]].
		Widzi ich dobrze Wacław; ale razem zważa,
		Że napad uchybiony[253 - uchybiony – chybiony. [przypis redakcyjny]] na zgubę naraża.
		Jak się cofnąć przez ogień? Ej! któż zdoła minąć,
		Co mu niebo przeznaczy – zwyciężyć czy zginąć?
		«Czyja wola, to za mną» – rzekł, i spiął rumaka,
		Co nim się rzucił w pożar, zżyma się i wskaka[254 - wskakać – Linde formę tę podaje jako już wyszłą z użycia. Tu wskaka, nie wskacze, dla rymu. [przypis redakcyjny]]
		(Mniej ów, niźli Graf Wacław, odważny i dziki).
		Jakżeby wodza polskie odstąpiły szyki?
		To i oni w płomienie – wśrzód blasku pożogi,
		Przez głownie i zarzewia, szukają swej drogi.
		Już za wsią – i wraz szybko, sfornie, lekko, śmiało,
		Rozwinęło się wojsko; i w linii ostało.
		Zagrzmiały wszystkie trąby jednym strasznym dźwiękiem —
		Porwały się kopyta z jednym głośnym brzękiem,
		A prychające konie i schylone ciała
		Jednym pędem uniosła i Zemsta, i Chwała.




IX


		Dzielne było natarcie: tatarskie szwadrony,
		Ich księżyce, bunczuki z końskimi ogony[255 - księżyce, buńczuki – półksiężyc: godło wiary w Mahometa; buńczuk: ogon koński na drzewcu; godło władzy. [przypis redakcyjny]],
		Ich futra wywrócone, ogromne ich łuki,
		Płeć śniada, wąsy zwisłe a czarne jak kruki,
		Ich nasępione rysy, przymrużone oczy,
		W których śnie srogość zwierząt z ludzką się jednoczy
		Cały ten widok wreszcie, w dzikość okazały —
		Pożar – stepy wokoło – świszczące już strzały —
		Żadnego, albo raczej jak z bodźców odzienie[256 - z bodźców odzienie – z kolców. Ale bodziec znaczy także: podnieta, i tu ta dwoistość znaczenia [została; Red. WL] wyzyskana. [przypis redakcyjny]],
		Takie na czuciach polskich zrobiły wrażenie.
		Pędem burzy lecieli; lecz nim przyszło z bliska
		Ludziom ostrza się dotknąć, koniom – pyskiem pyska,
		Gdy w półobręcz wpadali – wsławionym prawidłem
		Skrzydło Tatarskie z tyłu zbiegało się z skrzydłem:
		«Alla hu!» – wrzasły hordy i tysiączne roty
		Na opasanych – strute wypuściły groty.
		«Hura!» – krzyknęła wiara i lotem sokoła
		Chmurę strzał przeszywała – w śrzodku tego koła.
		Dochodzą, już dochodzą – zbitym w rzędy tłumem —
		Lasem dzid najeżonych – z hukiem, z trzaskiem, z szumem;
		Szczęk, krzyk, jęk, łoskot, wrzawa, powstał kurz, a ściana
		Przebitych Bisurmanów wali się złamana.
		Tratują ludzi konie; koncyrze[257 - koncyrz – właśc. koncerz: długi, prosty miecz używany przez polską husarię. [przypis redakcyjny]], kopije
		Kolą pod kopytami niewiernych jak żmije.
		Zapał głowy ogarnął; stal błyska; krew broczy;
		Śmierć trudzi się, zdmuchując wywrócone oczy!
		Wszystko to chwilę trwało – bo z boków i w tyle
		Barbarzyńcy nastają w niezliczonej sile.
		Czas ginąć hufcom polskim; młody wódz je zbiera —
		Zachęca ich – szykuje – obraca – naciera[258 - zachęca ich (…) naciera – por.: „Commanding, aiding, animating all” w Larze Byrona (II, 15). Sytuacja jednak podobniejsza w Korsarzu, gdzie Konrad jest w podobnym zupełnie położeniu jak Wacław tutaj i Seid podobną gra rolę jak tutaj Han; zachęca ich – błąd; powinno być zachęca je (hufce). [przypis redakcyjny]]
		Dopiero mieszanina – każdy obskoczony,
		Wirem męstwa na wszystkie wywija się strony,
		Rąbie, sili, morduje z nieprzebraną zgrają,
		Jeden dziesięciu zwalczył, krocie nań wpadają,
		Stek zawziętego mnóstwa, okropne ich wrzaski,
		Tuman zewsząd, a mieczów latających blaski!




X


		W natłoku wrogów, co go od swoich oddziela,
		Sam – bez wsparcia – nadziei – świadka – przyjaciela —
		Walczył ponury Wacław; i walczył już o to,
		Żeby życia, co cięży, nie oddać z sromotą[259 - z sromotą – ze wstydem. [przypis edytorski]],
		Śmierć miotał śmierci pragnąc – oh! bo w serca głębi
		Pisk taki jak gołębia pod dziobem jastrzębi,
		Harmonią jego myśli[260 - Harmonią jego myśli – Tu czegoś brakuje; trzeba się domyśleć: jest (harmonią jego myśli). Zdaje się, że Wacław odczuwa telepatycznie chwilę mordowania Marii (Pisk gołębia pod dziobem jastrzębi). [przypis redakcyjny]]; lecz czy to z zdziwienia,
		Czy z strachu, czy też skutkiem dzielnego ramienia,
		Ściskająca go w węzeł niezliczona tłuszcza
		Coraz to w większą przestrzeń przed nim się rozpuszcza;
		Widzą – poznają wodza – i każdy koleją
		Rzuci się, zmiesza, zginie – zwyciężyć nie śmieją.
		I gdy błękitnym okiem rozpoznał młodzieniec
		Cofający się przed nim nieprzyjaciół wieniec,
		Smutku tylko doświadczył z tej dziwnej korzyści —
		Że już jego przeczucie na nim się nie ziści[261 - Że już jego przeczucie na nim się nie ziści – Przeczucie to mówiło: „Zdobędziesz ty trumnę”, ale nie mówiło czyją. Wacław szuka tedy śmierci, chcąc, żeby to przeczucie sprawdziło się na nim, a nie na Marii. Gdy ta śmierć zdawała się wyraźnie przed nim uciekać: smutku tylko doświadczył z tej dziwnej korzyści. [przypis redakcyjny]].
		Czemuż choć jednej strzały nie mieli w kołczanie,
		Coby jadem jaszczurki utkwiła się w ranie[262 - Czemuż choć jednej strzały nie mieli w kołczanie,/ Coby jadem jaszczurki utkwiła się w ranie. – „Tatarzy strzały swe jadem jaszczurczym napuszczają”. Paszkowski, Dzieje tureckie, kar. 15, patrz Słownik Lindego, pod wyrazem „jaszczurka”. Nie znalazłszy bowiem tej książki w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, nie byłem w sposobności sprawdzenia tego wypisu [Marcin Paszkowski, tłumacz dzieła Gwagnina na język polski oraz poeta okolicznościowy i autor poematów historycznych, między innymi jednego pod tytułem: Dzieie Tureckie y utarczki Kozackie z Tatary. Tudziesz też o narodzie, obrzędziech, nabożeństwie, gospodarstwie etc. tych pogan. Kraków, 1615 in 4°. Tam na str. 14. opisując „broń tatarską na wojnie” wymienia Paszkowski także „Y Saydak pełno strzały iadem napuszczony” i dodaje: „O czym Naso poeta on Rzymianin sławny/ Tam mieszkając napisał, bo był świadek iawny./ Hostibus in mediis, interque pericula versor,/ Tanquam cum Patria pax sit adempta mihi,/ Qui mortis saevo geminent ut vulnere causas,/ Omnia vipereo spicula felle linunt”./ (Lib. 1 de Ponto.), (Co się na polski ięzyk tak wyłożyć może: „W przyśrzodku nieprzyjaciół, y między Pogany/ Mieszkam iakbym z oyczyzny wiecznie był wygnany./ Którzy przyczyny śmierci sowite zmyślaią,/ A strzały swe iaszczurczym iadem napuszczaią”; nie byłem w sposobności – zam.: nie miałem sposobności; J. U.]. [przypis autorski]]?
		Żal mu, że już uchodzą – życia się obawia —
		Goni ich srogie dusze – piersi im nastawia!
		Zaraz, zaraz – otyły, brunatno-czerwony
		Han tatarski tam wpada, wściekłością spieniony;
		Postrzegł, że jego hordy jakaś moc zwycięża,
		Postrzega – że to męstwo samotnego męża[263 - Postrzega, że to męstwo samotnego męża – Por. w Korsarzu (II, 6): „Seyd perceives, then first perceives how few compared with his, the Corsairs roving crew”. [przypis redakcyjny]];
		Targa kłaczystą brodę[264 - Targa kłaczystą brodę – Podobnie w Korsarzu (11, 4) o Seidzie: „he tore his beard”. [przypis redakcyjny]] – z rozpaczy w ohydzie,
		Gębę krzykiem rozdziawia: o! zgrozo! o! wstydzie!
		Na jednego tysiące z zmarszczoną powieką
		Miecze wznoszą – już lecą – rozsieką! rozsieką[265 - Miecze wznoszą (…) rozsieką – Ogólna dyspozycja przebiegu bitwy w Marii przypomina bitwę w Grażynie Mickiewicza. Wojsko mniemanego Litawora zastaje również nieprzyjaciół uszykowanych i Grażyna podobnie jak Wacław uderzywszy na oślep w środek ściany nieprzyjaciół, wywołała wśród nich zrazu popłoch zaciekłością swego męstwa. Dopiero gdy zauważono, że ciosy jej są zadawane słabą jakby niewieścią ręką, sytuacja się zmieniła i stała się dla Grażyny krytyczną, podobnie jak tu dla Wacława. [przypis redakcyjny]]!




XI


		Jakież to grały trąby za przyległym lasem?
		Jakież to świeże hufy czwałują z hałasem?
		Jakiż to nowy rycerz, krzyżowym zamachem,
		Drogę sobie toruje śmiercią i przestrachem?
		Koń ledwo ziemi tyka; włosy rzadkie, siwe,
		Wiatr z światłem rozwijają jak komety grzywę;
		A w pływających ruchach, w wydatnej postawie,
		Szparko bieżący pośpiech o szybkość w obawie[266 - Szparko bieżący pośpiech o szybkość w obawie – domyślne: widać; pośpiech i szybkość [to] personifikacje. [przypis redakcyjny]],
		Jak lwica, opuściwszy swoje lwiątko, skoczy
		Zajadłym męstwem, gdy je wpośrzód ludzi zoczy —
		Jak matka, o wygnańcu straciwszy nadzieję,
		Gdy ujrzy swoje dziecie, w radości topnieje —
		Z takim zmieszanym czuciem i matki, i lwicy,
		Z kordem świecącym w ręku, lotem błyskawicy,
		Zdziwionym, zlękłym oczom, gdyby jakiej mary,
		Obok swojego zięcia Miecznik stanął stary.
		Jego hufce tuż za nim; jego przywitanie
		Tobie należy najprzód, napuszony Hanie[267 - Tobie należy najprzód, napuszony Hanie – W A.[autografie Malczewski napisał słowo] „napuszony” nad jakimś innym zamazanym wyrazem. Rola Miecznika tutaj, odpowiada zupełnie roli Czarnego Rycerza w bitwie Grażyny z Krzyżakami. I ten w podobnym momencie rzucił się na komtura i przez powalenie go odwrócił losy walki. [przypis redakcyjny]]!
		Lecą obces[268 - obces (daw.) – gwałtownie, natarczywie. [przypis edytorski]] na siebie – Polacy, Tatarzy,
		W bezczynnym zachwyceniu[269 - Polacy, Tatarzy, w bezczynnym zachwyceniu – Źródłem ogólnym takich pojedynków jest monomachia Aleksandrowa z Menelausem w III ks. Iliady Homera. [przypis redakcyjny]] patrzą, co się zdarzy
		Jakiś czas Miecznik zmudził[270 - zmudzić – ociągać się. [przypis redakcyjny]]; uderzy – odskoczy
		I znowu w całym pędzie przeciwnika tłoczy;
		Aż wybrawszy swą porę, w odwet, silnym razem
		W kark niewierny święconym utopił żelazem[271 - święconym utopił żelazem – zam. święcone utopił żelazo (licencja dla rymu do: razem.); święcone żelazo: por. w. 336 „I mignie mu pod oczy święconym obrazkiem”. [przypis redakcyjny]].
		Spada dzielnym zamachem odmieciona głowa,
		Drga oczami, bełkoce niepojęte słowa,
		Toczy się, ziewa, blednie i gaśnie – z tułupa[272 - tułup – długi kożuch z rękawami. Tu przen. zam.: tułów. [przypis redakcyjny]],
		Co siedzi niewzruszony, krew do góry chlupa!
		Powstał krzyk przeraźliwy; pierszchają – koń Hana
		Ucieka między hordy z trupem swego pana.
		Strach przejął barbarzyńców; grzmią trąby – rzeź grają —
		Nowi rycerze gonią – dawni się zbiegają —
		Trzask, iskry – świst z połyskiem – huk – wrzask – jęki – rżenie —
		A zapylona Sława upięknia zniszczenie.




XII


		Krótko już trwała walka[273 - Krótko już trwała walka – „Short was the conflict” w Larze II, 4. [przypis redakcyjny]] – wielu oręż składa,
		Więcej legło, płochliwych straż tylna dopada[274 - Więcej legło, płochliwych straż tylna dopada – w A.[autografie] płochliwych zam. przekreślonego: a resztę. [przypis redakcyjny]]:
		Na stratowanej ziemi płyną krwi potoki —
		Leżą polskie, kozackie i tatarskie zwłoki;
		Jak który upadł, tak mu zostać już niewola,
		Dusze k’niebu, ich konie rozbiegły się w pola,
		Opodal od nich w kurzu kołpaki, turbany[275 - Opodal od nich w kurzu – Ten obraz pobojowiska przypomina analogiczny obraz w Larze II, 16. [przypis redakcyjny]],
		Tylko miecz wierny przy nich, posoką zbryzgany.
		O ty, co twój byt zawisł od współbraci męstwa,
		Pójdź słyszeć radość wojny i krzyki zwycięstwa!
		Zobacz, jak wpośrzód trupów, co już robak wierci[276 - wpośrzód trupów, co już robak wierci – domyślne: co je już robak wierci. [przypis redakcyjny]],
		Wąsate twarze sobie winszują ich śmierci
		I nasępione czoła rozwidniają śmiechem,
		Co w swym hucznym odgłosie jakby gromu echem!
		Chodź – nie drzyj; stanąć przy nich każdemu zaszczytnie[277 - Chodź, nie drzyj – przypomina frazeologicznie apostrofę z Korsarza (I, 10) „Stranger! if thou canst and tremblest not – behold…” (Por.: w. 1109). [przypis redakcyjny]] —
		Krwią wrogów zlana śmiałość tak bujnie w nich kwitnie.
		A jeśli w tobie budzi – życia poświęcenie
		Za kraj swój, za swych ziomków – tylko strachu drzenie;
		Jeślibyś wszystko za nich nie oddał w potrzebie:
		Opatrz się dobrze wewnątrz – to zlękniesz się siebie[278 - to zlękniesz się siebie – [domyślnie:] spostrzegłszy, że jesteś moralnym monstrum. [przypis redakcyjny]]
		Chodź – do stalowych piersi twój kaftan wełniany[279 - do stalowych piersi, twój kaftan wełniany – „kaftan wełniany” przeciwstawiony „stalowym piersiom” świadczy, że cała ta apostrofa zwraca się do stanu mieszczańskiego, którego „byt zawisł od współbraci (szlachty) męstwa”. [przypis redakcyjny]]
		Przyciśnij z wdzięcznym sercem – i całuj ich rany!




XIII


		Był wzgórek z brzegu lasu, zielenił swe czoło
		I zapach macierzanki rozsyłał wokoło;
		Na nim schylone brzozy, w swej białej odzieży,
		Płakały, gdy warkocze wietrzyk pieścił świeży,
		Jak Cienie dawnych dziewic przy kościach rycerzy.
		Tam, pod ich snem mroczące, balsamiczne wieńce,
		Ściągnęli na spoczynek zwycięzcy i jeńce;
		Bo w życiu choć ta jedność – że rozkosz z cierpieniem[280 - Bo w życiu choć ta jedność (…) znużeniem – por. „Where weakness, strength, vice, virtue, sunk supine, alike in naked helplessness recline” (Lara [Byrona] I, 29). [przypis redakcyjny]],
		Trud, nuda, wstyd i sława, kończą się – znużeniem.
		Z przodu – gasnący pożar jeszcze czasem ciska
		Nagłym, śmiertelnym blaskiem na plac bojowiska;
		Z tyłu – słońce, już wówczas schowane za borem,
		Palącego się lasu dziwiło pozorem.
		Szarzały wszystkie farby – kruki gromadami
		Zlatywały się, krążąc, wrzeszcząc nad trupami —
		Czaty porozstawiane – przy ogniskach wrzawa
		Migających się ludzi – w końskich zębach trawa
		Jak chrzęst odległych zbroi – a jak orzeł biały,
		Siwy, stary Pan Miecznik, ale pełen chwały,
		Chłodząc odkrytą głowę, pod brzozą tam siedział[281 - Chłodząc odkrytą głowę – w A.[autografie] zam. przekreślonego: Kąpiąc w rosie swą głowę. [przypis redakcyjny]],
		I ponuremu zięciu te słowa powiedział[282 - ponuremu zięciu – zam.: zięciowi, analogicznie do: ojcu (lic. poet.). [przypis redakcyjny]]:
		«Synu! – bo kiedyś z sercem połączon tak blisko
		I masz w nim miejsce syna, miejże i nazwisko! —
		Dziś jakby wszystko wite na szczęśliwej nici:
		Nasz Wacław powrócony – Tatarzy pobici —
		Spokojna Ukraina, bogdaj na czas długi —
		Fortuny to szczodroty nad moje zasługi.
		Lecz kiedy dusza, zda się, dzierży, czego żąda,
		Coś Wasze na zwycięzcę smutnie mi wygląda?
		Patrz no, jakże ci pięknie księżyc oto wschodzi —
		Zadość sławie, i sercu sfolgować się godzi[283 - Zadość sławie, i sercu sfolgować się godzi – Sławie już się stało zadość, więc teraz już i sercu można pofolgować. [przypis redakcyjny]];
		Siadaj na koń, śpiesz wesół, kędy szczera żona
		I wierna wam drużyna, przyjmieć[284 - przyjmieć – przyjmie cię. [przypis edytorski]] utęskniona[285 - I wierna wam drużyna – W A. [autografie] drużyna zam. przekreślonego czeladka. [przypis redakcyjny]]:
		Ja tu objażdżki[286 - objażdżka – patrol, objazd nocnych wart (Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]] dojrzę – a jutro ze świtem
		Brzęknę wam na dobry dzień witanym kopytem[287 - Brzęknę wam na dobry dzień witanym kopytem – brzękiem podków, witanym przez was na „dzień dobry”. W A.[autografie] witanym napisane po przekreśleniu: nietrwożnym. [przypis redakcyjny]].
		Siadaj – twój dzielny rumak prędko cię dostawi;
		Bądź zdrów! niech ci Bóg zawsze jak ja błogosławi!»




XIV


		Powstał z pośpiechem Wacław i dawnym zwyczajem
		Uściskał starą rękę – co jemu nawzajem
		Szorstkie, silne, lecz szczere oddała ściśnienie;
		I już bystry koń z jezdcem[288 - jezdcem – dziś: jeźdźcem. [przypis edytorski]] przesadza drzew cienie —
		A stary Miecznik wziął się do zwykłych pacierzy —
		O! jak ślicznie przez pole młody Wacław bieży!
		Srebrny pobłysk na włosach, na piórach, a w zbroi
		Twarz ogromna księżyca malutka się dwoi.
		O! jak ślicznie, wśrzód ciszy w naturze rozlanej,
		Lecieć z stęsknionym sercem do swojej kochanej!
		I każdy przedmiot witać z przychylną pamięcią;
		I wszystkie je wyścigać nieścignioną chęcią[289 - wyścigać nieścignioną chęcią – dziś: niedoścignioną; ale w dawniejszej polszczyźnie często nieścigniony (zob. Linde). [przypis redakcyjny]].
		Wtedy to słodkie tony, brzmiące przerywanie[290 - przerywanie – [tu:] przysłówek. [przypis redakcyjny]],
		Śpiew słowika, szmer wody i żab skrzekotanie
		W dzikiej, tęsknej, i żywej, i tkliwej muzyce,
		Mówią ocknionym czuciom swoje tajemnice;
		Wtedy to luby zapach, co z kwiatów ulata,
		Lekkim tchnieniem rozkoszy mgłę trosków odmiata
		I dusza rozjaśniona[291 - I dusza rozjaśniona – staje się rozjaśniona. [przypis redakcyjny]], jakby ujście miała
		W niebiosa swego tworcy, z kajdan swego ciała.
		Wtedy matką Natura – wszystko z człekiem dzieli;
		I wszystko się uśmiecha, i wszystko weseli;
		Wtedy w schowanej szabli uraz zapomnienie,
		W pysznym spojrzeniu – dobroć, w ustach – przebaczenie.
		I tak to leciał Wacław – błogi, gdyby nagle[292 - I tak to leciał Wacław – błogi, gdyby nagle (…) mogile – Myśl z powodu opuszczenia jakiegoś ważnego ogniwa bardzo niejasna. W zamiarze poety była prawdopodobnie ta, że Wacław byłby błogi (w znacz. szczęśliwy: „O! jakieżby to szczęście było”), gdyby nagle w tej chwili piorun itd. Jest to nawiasowa refleksja, po czym poeta nawiązuje przerwany nią wątek, powtarzając: I tak to mijał stepy. [przypis redakcyjny]]
		Piorun rozdarł w tej chwili jego życia żagle,
		Boby nim wicher świata miotać nie był w sile,
		Chybaby szumiał wściekły po zimnej mogile.
		I tak to mijał stepy – lecz świetne marzenie,
		Co nim ćmi dzieci ziemi szczęścia upojenie,
		Oh! zbyt krótkie! jak widmo wstaje Przypomnienie;
		I budzi martwą przeszłość, i w wonne kotary
		Szepczą droszcz[293 - droszcz – dreszcz, jest [to słowo; Red. WL] i u Lindego. [przypis redakcyjny]] i niepokój zgromadzone mary.
		«Tak ją mdłą, słabą widział; a wszak bez obrony
		Więdnie pieszczotny powój – a wszak bez osłony
		Nie trwa tu słodki owoc – i cóż? ledwo wrócił,
		Ujrzał swój raj stracony i zaraz porzucił!
		Dlaczego? dla czczej sławy, której blask nie waży
		Jednego uśmiechnienia ukochanej twarzy.
		Gdybyż przynajmniej w los swój wierzyć miał powody;
		Lecz ledwo burza przeszła, już pewny pogody,
		Niepomny, jak to gorszko czas zgryzotą liczyć[294 - Niepomny, jak to gorzko czas zgryzotą liczyć – tj. Niepomny, że Maria czas jego nieobecności „liczyła zgryzotą”. [przypis redakcyjny]],
		Płochy, wydarł się szczęściu, co mógł odziedziczyć[295 - szczęściu, co mógł odziedziczyć – tj. szczęściu, które mógł wziąć w dziedzictwo (w znaczeniu: w posiadanie). [przypis redakcyjny]]».
		Ah! dalej, prędzej! Lekko przez chwasty i rowy
		Sunie koń wyciągnięty – a brzękiem podkowy,
		Hukiem pędu, błyszczącą postacią rycerza,
		Ocknionego wieśniaka pierwszą myśl uderza;
		«Ha! ha!» – nim otarł oczy i serca mógł dowieść[296 - nim otarł oczy i serca mógł dowieść – „otarł” zam. „przetarł” (ze snu, ów wieśniak), serca mógł dowieść, zapewne: poczuć (uświadomić sobie) bicie własnego serca (w znacz. oprzytomnieć). [przypis redakcyjny]],
		Znikł rycerz i zostawił o upiorach powieść.
		I tak to leciał Wacław – szczęśliw, trwożny razem,
		Śliczny, straszny – był wiernym śmiertelnych obrazem.




XV


		Do wrót wreszcie koń doparł swe piersi spienione;
		I zarżał – nozdrza chłodząc, to w tę, to w tę stronę:
		Lecz chociaż księżyc jasny, nie widać nikogo;
		Ni giermek do strzemienia szybką skoczył nogą.
		«Musi być bardzo późno – niech śpią – trosk nie czując».
		Tak myślał młody Wacław, konia przywiązując;
		I z tą żywą pociechą, w której serce tonie,
		Kiedy już bić ma wkrótce przy kochanym łonie,
		I z tym świetnym wejrzeniem, gdzie kona obawa[297 - świetnym wejrzeniem – W A.[autografie] świetnym zam. przekreślonego słodkim. [przypis redakcyjny]],
		Jednym radości skokiem – u drzwi domu stawa:
		Ah! ileż wdzięków, pieszczot jemu się obudzi!
		Chwila jeszcze, a będzie szczęśliwszym od ludzi,
		Od Aniołów! – zastukał – raz – drugi – i trzeci[298 - Zastukał (…) ni chodu śpiesznych kroków – Cała ta scena przypomina analogiczny powrót Konrada w Korsarzu (III, 19) tam też: „He knock’d, and loudly footstep nor reply”. [przypis redakcyjny]]
		Trzy razy czujne echo z odpowiedzią leci,
		I milczy – to jedyny znak ruchu lub życia,




Конец ознакомительного фрагмента.


Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=23543498) на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.



notes



1


Nie dziw, że mnie to bardzo podchlebia, iż mi pozwalacie ozdobić karty moje Waszym imieniem – Wynika z tych słów, że Malczewski Niemcewicza o to pozwolenie prosił. Bardzo prawdopodobne, że jako dawnego znajomego. Nie ma jednak żadnych śladów zainteresowania się Marią i jej autorem ze strony Niemcewicza. K. W. Woycicki we wstępie do swego wydania pism Malczewskiego (Warszawa 1857, str. 27) zapewnia, że Niemcewicz poznał się na wysokiej wartości Marii, ale wówczas dopiero, kiedy ta wartość została już ustaloną przez Mochnackiego. Skąd Woycicki czerpie tę wiadomość, nie podaje. [przypis redakcyjny]




2


Malczeski – tak podpisuje się poeta i tutaj, i na różnych dokumentach z ostatniego okresu życia. Ale jeszcze na podaniu o dymisję z wojska (12 grudnia 1815) widnieje czytelny podpis: Antoni Malczewski; tak też pisane jest jego nazwisko na wszystkich aktach krzemienieckiego liceum, i taka właśnie pisownia jest prawidłowa. Dlatego wprowadziliśmy ją u nas, mimo tego podpisu pod listem do Niemcewicza, i mimo że na karcie tytułowej I wydania z r. 1825 czytamy również: Malczeski. [przypis redakcyjny]




3


Ej! ty na szybkim konia, gdzie pędzisz… – podobnie jak w Giaurze Byrona początek opowiadania: «Who thundering comes on blackest steed with slackened bit and hoof of speed». [przypis redakcyjny]




4


Czy zaoczył – czy a nie czyś [!] jest zarówno w autografie, jak w wydaniu z r. 1825; zaoczył zam. zoczył prawdopodobnie dla rytmu, gdyż gdzie indziej, np. w. 1074 używa poeta zwykłej formy: zoczyć. [przypis redakcyjny]




5


wśrzód – dziś popr.: wśród; pisownia charakterystyczna dla Malczewskiego. [przypis edytorski]




6


porze – pruje, rozpiera. [przypis edytorski]




7


Czarnomorcu – poprawny wołacz od Czarnomorzec: Czarnomorcze. (Słowacki w wierszu Poeta i natchnienie woła: Mój Ukraińcu!); [Czarnomorzec to zwyczajowa nazwa chłopów zamieszkujących okolice Morza Czarnego; transportowali oni towary rolnicze (gł. zboże) do portów, przywożąc stamtąd np. sól; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




8


maża – gatunek wozu używany przez Kozaków. Linde przytacza z Sielanek Zimorowicza: «W mażach łubianych» wozili Kozacy połcie do Lwowa; [Do maży zwykle zaprzęgano woły, były więc to pojazdy powolne; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




9


synowie stepu… – tzn. kozak i koń. Toż samo w. 18: „oni ujść gotowi”. [przypis redakcyjny]




10


Ani wesołej szlachty, ni rycerstwa głosy – domyślne: „nie dają się słyszeć”. [przypis redakcyjny]




11


Tylko wiatr szumi smutnie, uginając kłosy – ten wiersz znajduje się także w utworze Malczewskiego zaczynającym się od słów: O jak przykro do swoich wracać bez nadziei! a ogłoszonym po raz pierwszy w Ateneum 1876, IV, 204. [przypis redakcyjny]




12


zaszczyt (daw.) – osłona, obrona. [przypis edytorski]




13


ah – dziś: ach; pisownia charakterystyczna dla Malczewskiego. [przypis edytorski]




14


Minął już Kozak bezdnię i głębokie jary… – Na Rusi, ledwo nie w każdej wiosce, znajdują się źrzódła lub studnie, osądzone przez pospólstwo za tak głębokie, że im dna brakuje; ale za to każda z tych otchłani wsławiona jaką nadzwyczajną powieścią, a czasem od Duchów strzeżona [Od Duchów strzeżona: por. przyp. do w. 1349; J. U. – w ten sposób oznaczono komentarze redaktora wydania krytycznego, Józefa Ujejskiego, do objaśnień autora.]. [przypis autorski]




15


rzeski – dziś: rześki (u Lindego tylko: rześki). [przypis redakcyjny]




16


parschnął – dziś: parsknął. [przypis redakcyjny]




17


Boh – duża rzeka płynąca przez zachodnią i środkową Ukrainę i wpadająca do Morza Czarnego pomiędzy Dniestrem a Dnieprem. [przypis edytorski]




18


A żwawy, wierny konik kozaka rozumi – Czterowiersz kończący się tymi słowami brzmi jak zwrotka ludowej piosenki. [przypis redakcyjny]




19


bodiak (z ukr.) – roślina kolczasta [rodzaj wielkich krzaków ostu]. [przypis redakcyjny]




20


sumak a. suhak – rodzaj antylopy [nazwa łac. Saiga tatarica, dziś żyje tylko w Azji Środkowej, w XVII w. można go było spotkać na terenie całej dzisiejszej Ukrainy – Red. WL]. [przypis redakcyjny]




21


jak strzała schylony na wysokiej kuli – trzeba się domyśleć: jak strzała położona na cięciwie łuku; kula: przód siodła. [przypis redakcyjny]




22


nicht – tak stale pisze Malczewski [wpływ ukr.; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




23


w rozprawie – tu: w sporze, w niezgodzie. [przypis redakcyjny]




24


zniszczone układy – może majątkowe. [przypis redakcyjny]




25


gorsko – a. gorszko: gorzko; podobnie gorsknąć: gorzknąć. [przypis edytorski]




26


bez podziału – tzn. Wojewoda nie dzielił rozpaczy syna, a Wacław zapału pychy ojca. [przypis redakcyjny]




27


rycerzy domowego znaku – tzn. stanowiących prywatne wojsko domu wojewody (znak: sztandar). [przypis redakcyjny]




28


A gdy każdy to szczęście usiłował głosić – każdy z obecnych [usiłował głosić; Red. WL] szczęście oglądania znowu Wojewody. [przypis redakcyjny]




29


W spokojnych jego rysach – podobnie w Korsarzu Byrona (I. 10): „the lightest palenes thrown a long the govern’d aspect, speak alone of deeper passions”. [przypis redakcyjny]




30


tylko dzielne ramię, świetna mowa – charakterystyczne dla stylu Malczewskiego skróty myśli; domyślnie: na zewnątrz widoczne tylko dzielne ramię itd., wszystko to bije w oczy z samej postawy Wojewody. [przypis redakcyjny]




31


śklnić się – dziś: lśnić się. [przypis edytorski]




32


węgrzyn (daw.) – wino pochodząc z Węgier. [przypis edytorski]




33


muzyka z swą melodią przebiła się czasem – poprzez wesoły hałas uczty, z którym zresztą tony jej („huczne”) były w zupełnej zgodzie. [przypis redakcyjny]




34


w oczach myśl zgadnienia – [dziś popr.: zgadnięcia; Red.WL] tego co się wewnątrz drugich kryje? Taki domysł mógłby nasuwać wiersz następny, ale tylko domysł. [przypis redakcyjny]




35


W głębi to, głębi serca – podobnie w Korsarzu (I. 10) [Byrona; Red. WL] „Within, within – ’twastherethe spirit wrought!” Cała pierwsza część tego ustępu przypomina nadto początek II. pieśni Pana wysp Waltera Scotta, gdzie z powodu podobnych okoliczności (uczta) znajdują się podobne refleksje i gdzie również widzimy możnego pana dręczonego tajemną zgryzotą, a udającego wesołość. [przypis redakcyjny]




36


rznięte podwoje – rzeźbione drzwi. [przypis edytorski]




37


surmacz – trębacz; osoba grająca na surmie. [przypis redakcyjny]




38


jaszczur – skóra wyprawna z zachowaniem łuskowatej, a przynajmniej chropawej powierzchni. Tu mowa niewątpliwie o rękojeściach szabel oprawnych w „jaszczur”, a wysadzanych drogimi kamieniami. [przypis redakcyjny]




39


tępotanie (neol.) – tupot. [przypis redakcyjny]




40


gdy z gorących oczów – Stan psychiczny Wojewody objawia się fizycznie gorączką: myśl się żarzy, mękę chciałby zgasić, duszno mu, otwiera okno. [przypis redakcyjny]




41


widokres – widnokrąg; rzadko używana forma, odnotowana w słowniku Lindego. [przypis edytorski]




42


nie dla niego – Podobnie jak Wojewoda nie może znieść blasku czystego poranka, tak Lara Byrona cofa się przed widokiem cichej, pogodnej nocy: „It was a moment only for the good… Such scene his soul no more could contemplate, a night of beauty mock’d such breast as his” (I. 10). [przypis redakcyjny]




43


Jak te straszące mary… – Podobnie też i Lary „bristling loeks of sable, brow of gloom… glanced like a spectre’s attributes and gave his aspect all that terror gives the grave”. [przypis redakcyjny]




44


mężnego towarzysza wierny szeregowy – towarzysz: szlachcic, właściciel konia i pachołka, tutaj „szeregowego”. [przypis redakcyjny]




45


łagodniejsza ziemia – mniej ubita, niebrukowana, mniej twarda. [przypis redakcyjny]




46


I pstrym swoim proporcem nim sławy dostąpią (…) jak orły się kąpią – kąpią się w świetle, zanim przy pomocy swych lanc z pstrymi proporcami (chorągiewkami) zaczną się kąpać w sławie. [przypis redakcyjny]




47


Ten uśmiech – w którym może choć część zachwycenia, Z jakim wybrani słyszą Cherubinów pienia – Wyraz zachwycenia, który dlatego może tak jest ujmującym w pięknej twarzy, że jeszcze coś piękniejszego zwiastuje, nie pozwala utrwalić żadnym opisem swego ślicznego zapomnienia się; a tylko pędzel Rafaela, w obrazie Ś-tej Cecylii, zatrzymać go potrafił w całym uroku, jakiemu się nikt, prócz wyobraźni nie wpatrywał. Ś-ta Cecylia, lubownica muzyki, wystawioną jest w tym malowidle wśrzód narzędzi muzycznych, w chwili, gdy ją dochodzi odgłos Anielskiej harmonii; i nie masz słów, które by opowiedzieć umiały uczucie, jakim uderzona jej postać: zdaje się, że jej dusza rozpierzcha się i żeni z każdym z tych słodkich dźwięków, kiedy wdzięczna skromność hamuje ją zamyśleniem, że nie warta tak niepojętego szczęścia, a wśrzód rozkoszy nieznanych jej sercu wkrada się smutek, że już muzyka ziemska bawić ją przestanie. Największa prostota panuje w całym układzie tego obrazu, twarz nawet Ś-tej Cecylii mniej ładna niż twarze niewiast w innych obrazach tego malarza, sama jedynie myśl geniuszu świeci od wieków w tym szacownym płótnie i nieopisanym wdziękiem do siebie pociąga. Obraz ten znajduje się w Bolonii i jest policzony przez znawców w rzędzie najsławniejszych Rafaela, a co do swego poetycznego wrażenia i mego widzi mi się, najpiękniejszy, jaki wydało malarstwo [Smutek, że już muzyka ziemska bawić ją przestanie: por. słowa Marii (w w. 552–5); w ogóle z tego przypisu widoczne, że portret Marii „pod jasności wrota wzbijającej ducha wiary” kształtował się w wyobraźni Malczewskiego pod wpływem św. Cecylii Rafaela; J. U.]. [przypis autorski]




48


znikli (…) w przepaść – zapadli się. [przypis edytorski]




49


krążąc parowy – dziś popr. N. lm: parowami; parów: dolina o płaskim dnie i stromych zboczach. [przypis edytorski]




50


kopyta bez stali – niepodkute. [przypis edytorski]




51


ni spocząć nie znajdzie – wzrok nie znajdzie niczego, na czym mógłby spocząć. [przypis edytorski]




52


buriany (ukr. a. ros.) – a. burzany (w formie spolszczonej): skupiska roślinności, wysokich traw, ale też pokrzyw, łopuchów czy ostów, porastających nie tylko step, ale również obejścia wiejskie. [przypis edytorski]




53


zacwierka – dziś: zaćwierka; forma właściwa autorowi pochodzącemu z Wołynia. [przypis edytorski]




54


zardzały – dziś: zardzewiały. [przypis edytorski]




55


koście – dziś popr. forma M. lm: kości. [przypis edytorski]




56


Tam znajdzie pełne ziarno… – może to przeciwstawienie robactwa, rozległego w epoce dopiero co minionej, pełnemu ziarnu w rodzajnym popiele epok dawniejszych należy rozumieć symbolicznie. W takim zaś razie powierzchnia pól, po której błądzi Rozpacz, oznaczałaby teraźniejszość. [przypis redakcyjny]




57


Jak Rozpacz bez przytułku – [podobnie; Red. WL] w Giaurze [Byrona; Red. WL]: «Woe without name, or hope, or end». [przypis redakcyjny]




58


Chociaż ten czarny żupan… – Zdanie przyzwolone [okolicznikowe przyzwolenia, ze spójnikiem: chociaż, pomimo że; Red. WL] nie jest tu jasno uzasadnione. Oczywiście też nie ten żupan nosił niegdyś jasne barwy, tylko Miecznik. Prof. Brückner uważa czarny żupan za metonimię znaczącą tyle co „Miecznik” („Przegląd Warszawski” 1923, str. 46). [przypis redakcyjny]




59


kir – czarna materia, oznaka żałoby. [przypis edytorski]




60


i przeszłe żale, obecne zgryzoty pokrył kir (…) sromoty – To znaczy, że myśl w grożącej teraz sromocie czarniejszą chmurą okrywała czoło Miecznika niż wszystkie inne dawniejsze i obecne troski i zgryzoty; [sromota: wstyd, hańba; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




61


A w twarzy smutek, czoło co schyla w cichości – Smutek, który czoło schyla w cichości. [przypis redakcyjny]




62


Podobna do owoców umarłego morza – Wiele pięknych przyrównań czytać można w angielskich poetach do tych szczególnych owoców, które rosnąć mają nad brzegami jeziora Asphaltes, znanego pod imieniem Martwego Morza. »Like to the apples on the Dead Sea’s shore, All ashes to the taste«. Byron. Harold’s pilgrimage. Canto III. »Like Dead Sea fruits, that tempt the eye, But turn to ashes on the lips«. T. Moore. Lalla Rookh, I. 222 [Like to the apples (…) taste: „Podobne do jabłek na wybrzeżu Martwego Morza, w dotknięciu [smaku; Red. WL] czysty popiół”. (Byron: Wędrówki Childe Harolda. Pieśń III). Like Dead Sea fruits (…) lips: „Podobne do owoców Martwego Morza, które kuszą oko, lecz na wargach zmieniają się w popiół.” (Lalla Rookh, najsławniejszy poemat Thomasa Moora); J. U.]. [przypis autorski]




63


mozoła – forma żeńska zam. męskiej [mozół; Red. WL] w owym czasie [w XVIII, XIX wieku; Red. WL] pospolita. Por. Karpińskiego Laura i Filon: „Czy w każdym roku taka z kochania jak w osiemnastym mozoła?”. [przypis redakcyjny]




64


widzi – tu w znaczeniu: spodziewa się. [przypis edytorski]




65


Księga Żywota – Pismo Święte, Biblia. [przypis redakcyjny]




66


nad przepych świata (…) widniejsze – oczywiście widniejsze [bardziej widoczne lub: bardziej jaśniejące; Red. WL] niebu czy Bogu; do nieba związane zam. przywiązane, lub też związane z niebem; drży nić: drga głębokie uczucie religijne. [przypis redakcyjny]




67


A że nad przepych świata (…) zniżonej Pokory – Wyrażenie to, stosowne do ducha religii chrześcijańskiej, nie jest może niewłaściwym i co do sposobu, pod jakim się przedstawiają oku w znacznej wysokości utwory dumy lub dowcipu człeka, sama nawet piękność natury, którą mu dojrzeć pozwolono. W podróży mojej na szczyt góry Mont-Blanc, gdzie przez dwie godziny pobytu doznałem uczuć, jakich już zapewne w życiu moim nie doświadczę, w podróży tej straciłem żywy z oczów i z myśli dziedzinę, na której panuje człowiek, i tylko z jego siedziby przedmioty białej farby, a te właśnie, których swą władzą odmienić nie zdołał, rozróżnić się dawały: i tak, widoczne były jeziora: Genewskie, Neuchatel, Morat, Bienne itd., jakby rozciągnięte na mroku żagle, kiedy domy, miasta nad ich brzegami stojące, barwy, blaski, ciemną mgłę tworzyły; podobnie rozpoznać było można lodozwały (glaciers), kiedy łąki, lasy, góry nawet znacznej wyniosłości, lecz niższego rzędu, w szary koło nich mieszały się tuman. Nic jednak wspanialszego i dzikszego, jak widok z góry Mont-Blanc; ale gdy różny zupełnie od znajomych widoków, inaczej go sobie wyobrazić niepodobna, jak wystawując się uniesionym przez jakiego dobrego czy złego ducha w chwili, gdy Bóg Chaos utwarzał. Wszystko, co dziełem człeka, znika przez swoją małość; tysiące gór olbrzymich z granitowymi szczytami lub śnieżnymi tarczami, niebo prawie czarnego koloru, słońce przyćmione, blask rażący od śniegu, rzadkie powietrze, a stąd krótki oddech i szybkie bicie pulsu, nadludzkim jakimś czuciem i uczuciem przejmują śmiertelnika: i pewny jestem, iż oprócz innych przyczyn, nawet dla niezmiernej różnicy tego dziwnie górnego widoku a słabości naszych zmysłów, nikt by go długo znieść nie potrafił. Niech to wspomnienie nadzwyczajnego zajęcia, jakiego doświadczyłem na tej ogromnej i odosobnionej górze, nie będzie powodem żadnemu z naszych młodych wędrowników do przedsięwzięcia tej podróży; oprócz wielkiego bardzo trudu i niebezpieczeństw, koniecznie do tego zamiaru przywiązanych, jeszcze jego pomyślny skutek od wielu obcych nam okoliczności zależy. Trzy dni pogody bez najmniejszej chmury i niezbyt rozmiękłe śniegi prawie potrzebniejszą pomocą niż najcierpliwsza wytrwałość i najmocniejsze piersi; bez tych jednak warunków tylko na zgubę narazić się można i byłoby najszkodliwszym uporem nie słuchać ostrzeżeń przewodników, którzy wszędzie w Szwajcarii a szczególniej w Chamouni pełni są odwagi i rozsądku [prawie potrzebniejszą pomocą – domyślnie: potrzebniejszą są tu pomocą; J. U.]. [przypis autorski]




68


Gdzie Przyszłość do Przeszłości (…) biegnie (…) łączyć się w spojrzeniu – Przyszłość szczęśliwa zlewa się z szczęśliwą przeszłością, co się odbija w zachwyconym spojrzeniu. [przypis redakcyjny]




69


rozbłąkana – od: rozbłąkać się, według Lindego: ze wszystkim się zabłąkać zawikłać. Kniaźnin mówi o „rozbłąkanych włosach”. [przypis redakcyjny]




70


w spólnictwie niedoli, czując trwogę świętą – tj. w poczuciu, że spod owego prawa, które byt utożsamiło z cierpieniem, nie była wyjęta nawet Rodzina Najświętsza. [przypis redakcyjny]




71


Jak promyk, co z obłoków (…) – te dwa wiersze znajdują się także w wierszu: O jak przykro (por. obj. do w. 24). [przypis redakcyjny]




72


parość – gałąź wyrastająca u nasady pnia. [przypis redakcyjny]




73


Ah! jakże to boleśnie (…) wrócić – znaczy: jakże boleśnie jest cofać się myślą do chwili, w której nieszczęście będące teraz już za nami było przed nami i było do odwrócenia, jakże boleśnie cofać się do tej chwili myślą tylko, w poczuciu, że w rzeczywistości wrócić już do niej nie można. [przypis redakcyjny]




74


gorszki – dziś: gorzki. [przypis edytorski]




75


ulotne – przemijające. [przypis edytorski]




76


gdzież to się podziała (…) nie wraca – Te trzy pytania i odpowiedzi mają rytm piosenki. [przypis redakcyjny]




77


mruczał na swą nikczemność – narzekał, że [jest; Red. WL] maleńki. [przypis redakcyjny]




78


szlubny – tak zawsze pisze Malczewski; dziś: ślubny. [przypis redakcyjny]




79


brzmić – dziś: brzmieć. [przypis redakcyjny]




80


Płynąć będzie tajemnie w umarłe uczucia – telepatyczny niejako wpływ duchowy na uczucia „umarłe” zresztą tylko w tym sensie, że bezpłodne, nieczynne, skoro im wyrwano ich przedmiot. [przypis redakcyjny]




81


dźwigać więzy – być w niewoli. [przypis edytorski]




82


pannom umieją wyskoczyć – zam. do panien. [przypis redakcyjny]




83


twego – domyślnie: męża. [przypis edytorski]




84


I mignie mu pod oczy święconym obrazkiem – Zdarzyło mi się widzieć szczególną w tym rodzaju pamiątkę. Na szabli Tureckiej, gdzie wzdłuż klingi wypisane były zdania z Alkoranu, znajdował się wyryty przy rękojeści wizerunek N. S. Panny z napisem polskim gockimi literami. Szabla ta należała do jednego Anglika, który ją we Włoszech nabył; dalekie więc, a zapewne nieraz i krwawe, odbywała podróże. Szkoda tylko, iż w napisie nie było ani roku, ani przez kogo zdobyta. [przypis autorski]




85


Przyjaźń? a nasze hufy nie z sobą na sejmie – Możni panowie polscy nieraz przyprowadzali z sobą na sejmy hufce nadwornego wojska. Miecznik oczywiście swoją własną siłą zbrojną nie rozporządzał i mówiąc „nasze hufy” ma zapewne na myśli z jednej strony hufy wojewody, z drugiej zaś hufy jakiegoś możnego przeciwnika wojewody, którego sam był adherentem [adherent: zwolennik, stronnik; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




86


A nasze veto krzyczy jeszcze i w rozejmie – Veto założone przeciwko jakiejś uchwale forsowanej przez stronnictwo wojewody trwa w mocy mimo chwilowego zawieszenia broni między nim a partią, do której należał miecznik. [przypis redakcyjny]




87


rańtuch – długa chusta. [przypis redakcyjny]




88


Nigdy by w moje kopce wróg się nie mógł schować – Nigdy by ktoś z wrogiego stronnictwa (w tym wypadku Wacław) nie mógł potajemnie przebywać w granicach (kopce graniczne) mego majątku. [przypis redakcyjny]




89


Żonę zmiotła kosa – oczywiście kosa śmierci. [przypis redakcyjny]




90


karabela – rodzaj szabli o rękojeści uformowanej na kształt głowy orła, noszonej na co dzień przez szlachtę polską; rodzaj broni szczególnie charakterystyczny dla sarmatyzmu. [przypis edytorski]




91


Alboż choć raz do serca me dziecię przytulił? – naturalnie wojewoda. [przypis redakcyjny]




92


O! co tak, to najlepiej – Poeta stara się w sposobie mówienia Miecznika odtworzyć jak najwierniej język potoczny, codzienny. Więc: trza (w. 331), taż to (w. 373) i podobnie też tutaj. [przypis redakcyjny]




93


wysunie raźna młodzież – należąca do przeciwnej wojewodzie partii; Miecznik grozi tu Wojewodzie tzw. zajazdem. [przypis redakcyjny]




94


dzwony się odezwą – na trwogę lub też pogrzebowe. [przypis redakcyjny]




95


czapkę głębiej wmiesił – wtłoczył [wcisnął; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




96


swobodę z ojca powziął łona – w A[autografie; Red. WL]. przekreślone: z matki wyssał łona. [przypis redakcyjny]




97


letszy – formy stopnia wyższ. letszy obok lżejszy używano wówczas i w literackim języku, np. Trembecki w Zofiówce. [przypis redakcyjny]




98


barania (…) czapka (…) miga (…) czerwonym płomieniem – czapki kozackie miały zwisające dno z czerwonego sukna. [przypis redakcyjny]




99


Oddałby, nim kur zapiał, bo świsnął z wieczora – świsnął: poleciał, wyruszył galopem (por. w. 36: „I jak wiatr świsnął stepem z pilnymi rozkazy”). oddałby, świsnął, jako 1 os., zam. oddałbym, świsnąłem, charakterystyczny prowincjonalizm kresów ruskich, wprowadzony rozmyślnie. [przypis redakcyjny]




100


Ale że czart na stepie tumany wyprawiał – lud ukraiński „wichry nocne”, które stają się przyczyną zmylenia drogi, przypisuje złośliwemu działaniu czarta; por. Goszczyński Zamek Kaniowski; tuman tu w podwójnym znaczeniu: mgła i omamienie (por. otumanić kogoś). [przypis redakcyjny]




101


To żeby was z Jejmością Bóg od złego zbawiał – Poprzedniego zdania, ekskuzy swojej kozak już nie kończy. Wymówiwszy słowo „czart”, przerywa ją, żeby od razu odpędzić zły urok. Poeta sposób mówienia kozaka odtwarza z całym realizmem. [przypis redakcyjny]




102


krasnych czapek sława – krasnych: czerwonych (z czarnym barankiem) [właśc. sława noszących takie czapki kozaków; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




103


Nie czcza tylko ciekawość (…) zapory – cały ten opis objawów zewnętrznych tego, co się w tej chwili dzieje w Marii przypomina mocno następujący ustęp w Pani jeziora (II. 32) Waltera Scotta: «In Ellens quivering lip and eye (w ocknionym wejrzeniu) had Douglas mark’d the hectic strife, where death seem’d combatting with life (życie w przesileniu) for to her cheek, in feverish flood one instant rush’d the throbbing blood». (Jej lica płomień zajął spod serca zapory). I tutaj też jest scena między ojcem i córką. [przypis redakcyjny]




104


Na głośno grzmiące słowa słuch miał przytępiony – tzn. przez wrodzoną hardość udawał małą wrażliwość na łajanie (miecznika). W A.[autografie; Red. WL] grzmiące na miejscu przekreślonego: brzmiące. [przypis redakcyjny]




105


zamęścia – zam. ożenienia. Błąd pospolity w potocznej mowie i dlatego w ustach Miecznika nie rażący. [przypis redakcyjny]




106


tę, co umie kochać – zam.: tę którą umie kochać. Poeta nie zauważył widocznie dwuznaczności. [przypis redakcyjny]




107


Jednak to rzadko ludzi jak pan Wojewoda – „rzadko ludzi” zam. „mało ludzi” albo raczej skrót zam.: „rzadko się spotyka ludzi”. Zachodzi wątpliwość, komu te dwa wiersze przypisać. W autografie rozmieszczenie cudzysłowów i prócz tego jeszcze odstępy na szerokość jednego wiersza między tym, co mówi Miecznik a tym, co mówi jego córka – wskazują, że poeta wkłada te słowa w usta Marii. Atoli w I wyd. cudzysłowy przydzielają je Miecznikowi. Czy zatem poeta rozmyślił się przy korekcie, czy też tylko nie zauważył omyłki składacza? Wszak nie zauważył też braku cudzysłowu zamykającego o cztery wiersze niżej. Skłaniamy się do tej drugiej alternatywy i przywracamy omawiany dwuwiersz Marii. W ustach Miecznika jako ironia nie licowałby z jego usposobieniem, bez ironii byłby już nadto naiwny i zresztą wówczas słowa: lecz mnie ciebie szkoda byłyby już stanowczo niezrozumiałe. Jeżeli te słowa wypowiada Maria, w takim razie odnoszą się one oczywiście do Wacława, z myślą o niebezpieczeństwie, na jakie go ojciec naraża. [przypis redakcyjny]




108


przed siecią nie złapiesz szczupaka – wariant przysłowia: nie łap ryb przed niewodem. [przypis redakcyjny]




109


zagrać w straszaka – gra w karty, pospolita i teraz jeszcze w Małopolsce pod mianem ferbla. [przypis redakcyjny]




110


wżdy (starop.) – przecie, oto. [przypis redakcyjny]




111


wzad – poza siebie; [wzad się oglądam; Red. WL] tj. na niebezpieczeństwo grożące ze strony Wojewody. [przypis redakcyjny]




112


mataczyny – wyraz używany w starszej polszczyźnie (por. Linde); dziś: matactwa (krętactwa). [przypis redakcyjny]




113


na tle przezroczystym (…) kołysanej – Tu pierwszą część zdania należy rozwinąć, w drugiej przestawić szyk: „I na tle przezroczystym rozlanej na twarzy pociechy jaśniały słodkie sny duszy kołysanej przez nadzieję”. [przypis redakcyjny]




114


Z jakąż lubą rozkoszą… – w A.[autografie; Red. WL] lubą zam. przekreślonego: żywą. [przypis redakcyjny]




115


drzący – forma charakterystyczna dla języka Malczewskiego; dziś: drżący. [przypis edytorski]




116


Z jakże pyszną opieką (…) obroną – Tutaj wyrazy „opieka” i „obrona” służą do odmalowania gestu, w którym „utulenie” przybierało równocześnie jakby kształt osłonienia. [przypis redakcyjny]




117


luzak – służący, pacholik pancernego towarzysza. [przypis redakcyjny]




118


Szczęściem niewiast – Jest to jakby inaczej trochę wyrażona myśl W. Scotta: «When lovers meet in adverse hour, ’tis like a sun-glimps through a shower; a watery ray, an instant seen the darkly closing clouds between» (Rokeby IV. 27). [przypis redakcyjny]




119


W (…) dzikim świecie wiatr pociechę wodzi – tzn. żadna pociecha nie jest stałą. [przypis redakcyjny]




120


tą razą – zam. tym razem, prowincjonalizm pospolity do dziś dnia, napotykany zresztą i u pisarzy na ogół poprawnych, np. u Koźmiana w Pamiętnikach. [przypis redakcyjny]




121


to się nie zabawim – to nie zabawimy zbyt długo. [przypis redakcyjny]




122


Skoro dom mój uczciło takie lube goście – to goście (gościę?), niby archaizm, dowolnie jednak wymyślony przez poetę. [przypis redakcyjny]




123


Suto stoły zastawić – nie szczędzić korzeni – O guście przodków naszych w korzennych zaprawach wiele ciekawych opisów czytać można w szacownym i zajmującym zbiorze: Pamiętniki o dawnej Polsce, przez Juliana Niemcewicza [Pamiętniki o dawnej Polsce – ściśle: Zbiór pamiętników o dawnej Polsce wydawany przez J. U. Niemcewicza w 5 tomach, w latach od r. 1822–1833. Malczewski przed wydaniem Marii mógł znać tomy I-III; J. U.]. [przypis autorski]




124


Na (…) zimnym rycerza ramieniu – zimnym, bo okrytym stalą. [przypis redakcyjny]




125


Giętką kibić nie ciśnie… – zdarzający się u Malczewskiego nie ten raz tylko błąd: przeczenie z biernikiem [wpływ jęz. ukr. a. ros.; Red WL]. [przypis redakcyjny]




126


O! jak z spłonionych liców patrzał – Mowa oczywiście o licach Wacława, spłonionych radością, w przeciwieństwie do bladości Marii. Znaczy to: „okiem jakby wybiegającym ze spłonionych liców”; liców zam. lic: forma w XVIII w. i na początku XIX w. prawie powszechna. Podobnie nawet: uczuciów, pojęciów itp. [przypis redakcyjny]




127


I słodki w górę uśmiech – Maria, niższa zapewne dużo od Wacława, miała wzrok i twarz całą wzniesioną ku niemu w górę. [przypis redakcyjny]




128


To słabszy, wietszy, bielszy – domyślne: i stał się [słabszy itd.; Red. WL]; wietszy stopniowanie od wiotki. [przypis redakcyjny]




129


Gdym w stepowej (…) pustyni – Podobnie mówi o sobie Manfred (Byrona): «My joy was in the Wilderness to breath». [przypis redakcyjny]




130


koń bił się – w znaczeniu: przebijał się. [przypis redakcyjny]




131


zaletny – pełen zalet; także: zalotny (Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]




132


zrzenice – dziś: źrenice. [przypis edytorski]




133


czytał tajemnice – zam. czytałem, tak samo jak w w. 510: ja oddychał i w. 514: ja się błąkał. Mówi zatem Wacław podobnie jak kozak (w. 382). [przypis redakcyjny]




134


tarń – według prof. Brücknera Malczewski „chyba tarń mylnie napisał zamiast pospolitego cierń albo dawnego tarn”. Linde jednak przytacza przykłady używania w starszej polszczyźnie tarń i tarnie (to) obok cierń i (to) ciernie. [przypis redakcyjny]




135


Tobie mdłym pachnąć kwiatem – zdanie zdefektowane; znaczy zapewne: „żeby mnie ranić, a tobie już tylko pachnąć”. Chyba że pachnąć [to; Red. WL] błąd zam. pachnąc. [przypis redakcyjny]




136


i więcej niż tobie – bo ty masz przynajmniej ostoję w twojej religijności. [przypis redakcyjny]




137


nie służy żartować – nie służy: nie wychodzi na dobre. [przypis redakcyjny]




138


Toby się ojców zamek – Poeta, starając się odtworzyć język potoczny, często wprowadza to w znaczeniu: przeto, więc; por. w. 521, 527, 529. [przypis redakcyjny]




139


posoka – krew. [przypis edytorski]




140


Toby w sercu osiadły ten dym i ich Cienie – ich tj. tych popalonych zamków i pozabijanych ludzi; w sercu osiadły: tj. zaciążyły na sumieniu. [przypis redakcyjny]




141


jak tylko, żeś moją, oświadczył – Wojewoda. [przypis redakcyjny]




142


prywata – prywatny interes, prywatne sprawy, korzyści. [przypis edytorski]




143


bez chluby – nie chwaląc się tym. [przypis redakcyjny]




144


istność – tutaj: rzeczywistość albo też może: „w których wspomnieniu umysł chciałby całe jestestwo zanurzyć (pogrążyć)”. [przypis redakcyjny]




145


gdy jemu już zadość – gdy mu (sercu) się stało już zadość. [przypis redakcyjny]




146


letko – lekko; Malczewski używa zresztą obu form. [przypis redakcyjny]




147


bez twego spomnienia – to znów może znaczyć, albo: bez wspomnienia o tobie, albo: bez twojej pamięci o mnie. [przypis redakcyjny]




148


Gdym chciała ciebie stłumić – ciebie zam. myśl o tobie. [przypis redakcyjny]




149


Przypomnij sobie, drogi – Przypomnij sobie moje słowa. Jest to przepowiednia, że sławę zdobytą w bitwie z Tatarami przyjdzie okupić strasznym nieszczęściem, że promień tej sławy będzie miał jaskrawy, krwawy zachód, po którym nastąpi noc niczym nieukojonej rozpaczy. [przypis redakcyjny]




150


Oh! niechaj pierwej Marią – Przeczucie Marii nie jest dokładnie określone. Podobnie jak później Wacław (II, 6) słyszy «w całym swoim ciele głos: Zdobędziesz ty trumnę», ale ten głos nie mówi czyją i dlatego Wacław w bitwie rozmyślnie szuka swojej, tak też i Maria tutaj ma tylko ogólne przeczucie nieszczęścia, ale w kogo ono ugodzi bezpośrednio, dobrze nie wie. Lęka się przede wszystkim oczywiście śmierci Wacława. [przypis redakcyjny]




151


Cieszyć się twą radością (…) umierać przed tobą – Od dawna już zauważono, że te słowa Marii przypominają nieco słowa Zulejki w Narzeczonej z Abydos Byrona, wyrzeczone tam (I, 18) do Selima. Istotnie są podobieństwa frazeologiczne takie jak: „With thee to live, with thee to die” („żyć dla ciebie i w tobie umierać przed tobą” albo zakończenie: „To these alone my thoughts aspire”: „To Marii cała miłość, wszystkie Marii chęci”. Warto też zwrócić uwagę na to, że Zulejka czytuje Koran podobnie jak Maria Biblię. Poza tym jednak charaktery tych dwu postaci podobne do siebie nie są. [przypis redakcyjny]




152


Skoro mi szczęśliw wrócisz, mą harfę nastroję – Podobnie w Korsarzu (I, 14) Byrona obiecuje Medora Konradowi: «or my guitar, which still thou lov’st to hear, shall soothe or lull. [przypis redakcyjny]




153


Te, co nicht nie wyraził przywłaszczym uczucie – te, co nicht znaczy: to, którego nikt. Te zamiast to stale też u Słowackiego, a w ogóle (jak stwierdza Brückner) pojawia się już od XVI w. [przypis redakcyjny]




154


przywłaszczym uczucie – wyrażenie zgoła tu niejasne; znaczy, zdaje się: wyrazim, damy mu własny, właściwy wyraz. Uczucie, którego nikt nie zdoła wyrazić (słowami), wyrazimy w muzyce. [przypis redakcyjny]




155


Ah! z jak okropną trąby zagrały żałobą! – Tak też przy pożegnaniu Medory z Konradem: «List! – ’t is the bugle – Juan shrilly blew». [przypis redakcyjny]




156


Padła w drogie objęcie – Podobnie Medora: „She rose – she sprung – she clung to his embrace itd. [przypis redakcyjny]




157


zostać niepodobna, chyba sławę skazić – To samo czuje w analogicznej scenie Korsarz Byrona. [przypis redakcyjny]




158


zawdzięczając miłość – zawdzięczać w znaczeniu pierwotnym: płacić wdzięcznością, nagrodzić, wywdzięczać się za co (por. Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]




159


Ni czasu w marnych jękach przeciągać rozstanie – domyślne: nie miał [czasu; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




160


złożył swą lubę – W A.[autografie; Red. WL] swą labę zam. przekreślonego: skarb drogi; lubę prowinc. zam.: lubą. [przypis redakcyjny]




161


korzeni – zakorzenia, zapuszcza korzenie. [przypis redakcyjny]




162


Swe kolczyste łodygi robaczliwej zdrzeni – przypomina trochę: the salt-surf weeds of bitternes w Manfredzie Byrona (II, 1); zdrzeń (starop.): rdzeń. [przypis redakcyjny]




163


puzan – rodzaj trąby, dziś puzon zwanej, ale Linde zna tylko puzan. [przypis redakcyjny]




164


Sunie się towarzystwo, i w szeregach wiara – towarzystwo: towarzysze pancerni, szlachta; wiara: żołnierze. [przypis redakcyjny]




165


Pancerni i usarzy – usarzy: husarze; ten wiersz jest bliższym objaśnieniem poprzedniego. [przypis redakcyjny]




166


To może dziki owoc zerwie potem wojna – znaczy: to może sam kiedyś zostaniesz żołnierzem i zginiesz na wojnie. [przypis redakcyjny]




167


Zapał polskiego wzroku ugasza się łzami – w związku z poprzednim wierszem: nie trwóż się: nie płacz, bo twoje łzy gaszą zapał żołnierzy. [przypis redakcyjny]




168


jeszcze słuch łoskotem drga dźwięcząc przygłuszony – Jeszcze drga słuch od dźwięku puzonów i szczęku broni, aczkolwiek przygłuszonego łoskotem (?) i tupotem koni. [przypis redakcyjny]




169


kroplami żal spada – kroplami łez; (por. drops of sadness w Korsarzu [Byrona; Red. WL] I, 15). [przypis redakcyjny]




170


I cicho jak modlitwa w łono Boga płynie – podobne porównania w Narzeczonej z Abydos: „Soft, as the memory of buried love, Pure, as the prayer which childhood wafts above” (I. 7). [przypis redakcyjny]




171


On Conrad’s stricken soul (…) rest – Na ogłuszoną ciosem duszę Konrada przyszło wyczerpanie i odrętwienie prawie że ją ukołysało do snu (Byron, Korsarz III, 22). [przypis redakcyjny]




172


niezbędna zgryzota – zgryzota, której nie można zbyć; której nie można się pozbyć. [przypis edytorski]




173


w niezbędnej zgryzocie – niezbędnej zapewne w znaczeniu: nieuniknionej, której się nie można zbyć. Profesor Brückner (1. c. str. 42) przypuszcza, że ę jest w tym wyrazie błędem składacza, że poeta miał na myśli stary wyraz: niezedny, który Linde tłumaczy: sprośny, plugawy, brzydki, przytaczając szereg przykładów tego znaczenia. Prof. B. natomiast daje mu znaczenie: przykry. Przytaczamy to ze względu na powagę autora, nie sądząc jednak, żeby miał słuszność; Chmurne na polu niebo… – domyślne: zamiast niej (osłody) znajdziesz chmurne niebo itd. [przypis redakcyjny]




174


w piękne mirtów i cyprysów kraje – do Włoch. [przypis redakcyjny]




175


u nich – poeta pisze tak zamiast po prostu: tam (w tych krajach), myśląc widocznie o mieszkających tam ludziach. [przypis redakcyjny]




176


Stoją w bieli – tj. jako marmurowe pomniki. [przypis redakcyjny]




177


bohatyr – dziś: bohater. [przypis edytorski]




178


Bogów i bohatyrów – pająków siedliska – tj. zwaliska bogów i bohatyrów, a siedliska pająków. [przypis redakcyjny]




179


jeśli dawnych rzeczy myśl w tobie głęboko – co poeta przez to rozumie, trudno na pewno orzec. Może trzeba uzupełnić: głęboko uśpiona. Czyli: jeśli masz sentyment dla rzeczy dawnych, to przyniosła by ci może ulgę „w niezbędnej zgryzocie” kontemplacja tych ruin dawnej świetności; jeżeli nie – to może przynajmniej w „śliczny błękit” włoski „wpatrzywszy twe oko, słodycz w rozpaczy znajdziesz” itd. [przypis redakcyjny]




180


do znaku – doszczętnie. [przypis edytorski]




181


To siedź w domu – to zam.: więc, zatem. [przypis redakcyjny]




182


Czy z Ziemi Świętej wracasz – Stary sługa Miecznika, który wysłuchał całej powyższej jeremiady [jeremiada: narzekanie, biadanie; Red. WL] nieznanego pacholęcia, tyle z niej zrozumiał, że chłopiec narzeka na ukraińskie pola, przeciwstawiając im jakieś ciepłe kraje. Przypuścił więc, że najpewniej ma na myśli Ziemię Świętą. [przypis redakcyjny]




183


I Śmierć mi zostawiła czarne w piersiach blizny – zapewne śmierć wszystkich bliskich; por.: Ja wszystkim obcy itd. [przypis redakcyjny]




184


Bo wpływ mego Anioła grób w blasku zobaczy – Słowa bardzo niejasne. Prawdopodobnie znaczą: „Bo pod wpływem anioła mego losu grób ujrzę w blasku” tj. jako coś bardzo pożądanego, zbawczego; [albo, na zasadzie niespójnej wewnętrznie, wieloznacznej „składni” wypowiedzi właściwej medium czy jasnowidzowi: „pod wpływem mojego Anioła, w blasku (jasnowidzenia) przewidzę (zwiastuję) czyjąś śmierć”; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




185


Na smutek, co się skarży – Smutek jest tu uosobiony (w pacholęciu) [raczej: „na smutek, na który się skarży” pacholę mało zważają obecni przy tej skardze; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




186


wyszczerzył (…) wzrok – wytrzeszczył [oczy; Red; WL]. [przypis redakcyjny]




187


(…) a kto się pyta o sprawy czyje (…) śmiech pusty – znaczy: każdemu co by się pytał o to, co się kryje pod tą czy ową maską, odpowie tylko wrzawa, śmiech pusty. [przypis redakcyjny]




188


Matrony, księża, oszusty – W I wyd. i za nim we wszystkich dotychczasowych wyraz księża zastąpiony kropkami. Autograf jednak wskazuje wyraźnie, że wyraz ten został usunięty nie przez poetę, tylko przez cenzora. Przekreślony bowiem został tym samym atramentem, którym na rogu każdej stronicy cenzor Łubkowski kreślił swój podpis: Łub. Tymże atramentem jest napisany na marginesie obok wyrazu „księża” znak korektowy. Wobec tego zgodnie z intencją poety przywracamy tekst autografu. [przypis redakcyjny]




189


łodzie czernią na wodzie – zam. czernią się. [przypis redakcyjny]




190


kulik – korowód sań, w których jeżdżą od dworu do dworu zamaskowani i poprzebierani w różne kostiumy uczestnicy balów, urządzanych w tzw. „ostatki” karnawału, czyli zapusty. [przypis redakcyjny]




191


skąd my i czyje – czyje: komu służymy. [przypis edytorski]




192


uderzą w pary – puszczą się parami w taniec. [przypis redakcyjny]




193


Wróżki, Diabli, nie oszusty w puchary – [domyślnie; Red. WL] uderzą w puchary, [wzniosą toast]; nie oszusty: w przeciwieństwie do weneckich zapustów w Polsce maskowanie się ma jedynie żart na celu, nie zaś użycie sekretne zakazanej swobody (por. w. 692–3). [przypis redakcyjny]




194


dworzec – tu: dwór, dom szlachecki. [przypis edytorski]




195


larwa (daw.) – maska. [przypis redakcyjny]




196


(…) myśl wzięła tańcować (…) – wzięła (lud.): zaczęła. [przypis redakcyjny]




197


Aż wykrojone usta zadmuchawszy – błędnie (gallicyzm): zam. „aż, gdy wykrojone usta zadmuchały”. [przypis redakcyjny]




198


A gdy się troski do duszy wkradną – Mowa tu o duszy Marii. Ta pierwsza strofa pieśni jak również i refren: Bo na tym świecie (…) itd. zapowiadają śmierć Marii. Pierwszych pięć wierszy strofy maluje stan jej duszy w obecnej chwili; następne, pełne współczucia, życzą, żeby przynajmniej przed zgonem ukoił ją ktoś zapewnieniem, że „spokojność wróci”. [przypis redakcyjny]




199


Albo gdy nieba cud nad chorobą, gołąb (…) – [można przypuszczać, że; Red. WL] tak nazywa poeta Marię. Życie jest chorobą; posiadanie takiej córki lub żony jak Maria jest cudem nad chorobą (por. w. 658: „jak uśmiech ust kochanych w śmiertelnej chorobie”); „gołąb’ (tak w. A.[autografie], I. wyd. i u Lindego) od przeklęstw odleci”: porzuci ten przeklęty padół; „władzę życia zabierze z sobą (…)” itd. Malczewski ma tu myśli Miecznika. Jemu to śmierć córki zabiera z sobą władzę (zdolność do) życia, wprzód nim mu zabierze życie samo (wprzód nim mu gromnica zaświeci). Z wyprawy na Tatarów powróci Miecznik zwycięski; ale niechże mu nikt z tego powodu i dla uśpienia boleści z powodu zgonu Marii „tryumfu pieśni nie nuci”, chybaby go równocześnie zdołał przekonać, że jego anioł [Maria; Red. WL] wróci [Podobnie można odnieść te słowa do Wacława, którego aniołem i „gołębiem” (w znaczeniu źródła łagodności i dobrego ducha) jest Maria; Red. WL]. [przypis redakcyjny]




200


przeklęstwo (daw.) – dziś popr.: przekleństwo. [przypis edytorski]




201


A gdy kto chętny (…) – Miecznik sam się zagrzebał w przepaść przez to, że „chętny w drugich obronie”, a łatwowierny równocześnie, dał się wojewodzie wyprowadzić w pole. Ale krótka będzie radość Wojewody. Sąd Ostateczny jest w niebie i nawet silna głowa (w znaczeniu esprit fort) Wojewody na myśl o tym „posępnie kiedyś się rzuci”; Niech z ust życzliwych… – Wszystkie strofy jednakowo kończą się aktem współczucia. Nawet wojewodzie życzy poeta, żeby go ktoś pocieszył wśród zgryzot sumienia, słowami: «Wróci wesołość – wróci!« Bo cierpienie uważał za godne współczucia, bez względu na to, jaka jest tego cierpienia przyczyna. [przypis redakcyjny]




202


A gdy kto, dążąc z dalekiej drogi – Ta ostatnia strofa jest zapowiedzią ustępu 15-go, w którym Wacław po powrocie z wyprawy na Tatarów będzie z najwyższym niepokojem pukał do pogrążonego w grobowym milczeniu domu Miecznika; Wróci gospodarz wróci: gospodarz [to] w tym wypadku oczywiście: Maria. [przypis redakcyjny]




203


To wasze pstre maszkarki wesołej otuchy – Fakt, że powyższa pieśń takie wesołe wrażenie zrobiła na starym słudze, musi (mimo, że nam poeta nie dał żadnego prawa do podejrzewania tego famulusa o lotność umysłu) wywoływać duże zdziwienie. Nie mniejsze jednak powinien wywoływać i ten fakt, że ową przesmutną pieśń, pełną tak rzewnego współczucia dla tragedii wszystkich (po kolei) czterech głównych osób poematu, śpiewają zbiry, którzy za chwilę mają dokonać ohydnego morderstwa. Oba te fakty wytłumaczyć można chyba tylko w ten sposób, że co innego śpiewały maski w rzeczywistości a co innego słyszał w ich pieśni przeczuwający ich czyn poeta. Pieśń rzeczywiście „wrzaśnięta” przez maski, była w tak jaskrawym kontraście z tragedią, której miały się stać sprawcami, że Malczewski słysząc tę pieśń w swojej wyobraźni a równocześnie wiedząc, jakiej ona „jest otuchy” (co zapowiada), rzeczywiście nie mógł się oprzeć pokusie przetłumaczenia jej niejako na język swojego własnego jej odczucia. Zauważyć tu jeszcze należy, że ta druga pieśń masek może się stać zrozumiałą dopiero dla tych, którzy treść poematu już znają. [przypis redakcyjny]




204


pierszyna – dziś: pierwszyzna. [przypis edytorski]




205


pierszyna – a. pierwszyna: nowina, nowa rzecz (zob. Słownik Lindego); dziś utarło się: pierwszyzna; kuligi tutaj przez g na końcu (w w. 697 było: kulikiem) dla rymu do frygi, albo raczej poprzednio kulikiem dla rymu z krzykiem.; fryga: zabawka zwana dziś częściej bąkiem. [przypis redakcyjny]




206


Na winie i pierzynie nie braknie nikomu – nie braknie zam. nie zabraknie. [przypis redakcyjny]




207


obzierać się – spoglądać, rozglądać się. [przypis edytorski]




208


kupić się – skupiać się, zbierać razem, gromadzić. [przypis edytorski]




209


Lecz łagodne, widome rozsiewa promienie – widome tj. takie, na które już można patrzeć, bo nie rażą. [przypis redakcyjny]




210


I w krótkim pożegnaniu – Podobnie w Korsarzu (III, 1) słońce zachodzące „pauses on the hill – the precious hour of parting lingers still, but sad his light to agonising eyes…”. [przypis redakcyjny]




211


By wszystkie twory, życia napoić uśmiechem – por. parting smile zachodzącego słońca w Panu wysp W. Scotta (V, 6). [przypis redakcyjny]




212


Ciemny płaszcz wlecze z tyłu – por. „night with dusky mantle” W drugiej oktawie Beppa Byrona. [przypis redakcyjny]




213


I miał żywej radości w serca nie uchować – w sercu nie chować, tylko ją okazać na zewnątrz; córę szczęścić: uszczęśliwiać, szczęścić jako słowo przechodnie, niegdyś często spotykane obok: szczęśliwić; dziś używane tylko w zwrocie: szczęść Boże, i to nie was, ale wam. [przypis redakcyjny]




214


Od chwili, co zwycięstwa odkryta się meta – co zam. w której (por. w. 811). [przypis redakcyjny]




215


trzask goleń… – goleń zamiast: goleni, a to zamiast: nagolenic. [przypis redakcyjny]




216


w drużbie – w parze (zob. Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]




217


Od chwili co mu w myśli, wstecznym kręcąc biegiem – Zdanie bardzo zagmatwane: co mu w myśli zam. gdy mu w myśli; wstecznym kręcąc biegiem: podczas gdy ta myśl cofała się wstecz, w przeszłość. [przypis redakcyjny]




218


chciwa walek dusza (…) strząsa – walek: dziś nieużywana, ale właściwie poprawniejsza forma niż walk (zob. Brückner 1. c. 42); strząsać: w znaczeniu dzisiejszem, wstrząsać napotyka się jeszcze na początku XIX w. dość często. [przypis redakcyjny]




219


W bitne hufce patrzając, że aż serce rośnie —znaczy właściwie: patrząc na hufce tak bitne, że aż serce rośnie na ich widok. [przypis redakcyjny]




220


A kto by się miał straszyć Tatarskiego tańca. – „Od Tamerlana podane prawidła zachowywali Tatarzy, i to nazywali nasi dziadowie tańcem Tatarskim”. Czacki O Litewskich i Polskich prawach k. 235, przypis 111 [Od Tamerlana podane: Tamerlan czyli Timurleng (1336–14J5), wielki zdobywca Tatarski, pogromca sułtana Bajazeta; Czacki O Litewskich…: znakomite dzieło Tadeusza Czackiego pt. O Litewskich i Polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszym statucie dla Litwy 1529 r. wydanym. Pierwsze wydanie 2 tomy in 4° Warszawa 1800–1801; J. U.]. [przypis autorski]




221


Bóg wiara, ufność szabla – skróty zam.: wiara (nadzieja zwycięstwa) w Bogu, ufność w szabli oto hasła. [przypis redakcyjny]




222


jadący szłapią – szlapią a. człapią (M. szłap’ a. człap’): sporym krokiem (końskim); [truchtem; jadący (daw.) dziś:jadąc Red. WL.]. [przypis redakcyjny]




223


mówił śpiegów wywiadki – śpiegów: tak w A.[autografie] i w I wyd.; wywiadki obok wywiady [dziś: zwiady; Red. WL], używane np. przez Naruszewicza (zob. Linde); mówił wywiadki zam: mówił o wywiadach. [przypis redakcyjny]




224


rozfarbiona żyzność – rozigrana tysiącem barw. [przypis redakcyjny]




225


Łamią się rosłe trawy, krzą chwasty – krzą (stary wyraz): kruszą. [przypis redakcyjny]




226


Gdy zszedł tatarskich śladów kręcone obłędy… – zszedł: napotkał; obłędy: labirynty; kręte linie zwodniczych śladów, porobione rozmyślnie dla zmylenia pogoni. [przypis redakcyjny]




227


dla mylnej poznaki – dziś używa się jeszcze: dla niepoznaki. W starszej polszczyźnie poznak i poznaka znaczyły to samo, co znak i oznaka: to po czym się poznaje. [przypis redakcyjny]




228


Co wśrzód gęstych zarośli, niedościgłe szlaki tłoczą na wszystkie strony dla mylnej poznaki – „Stepy te wysoką okryte trawą; nie można jechać przez nią, by jej nie stratować; dla niepoznania więc toru i śladów używają Tatarzy następującego wybiegu. Wnosząc, że ich jest 400, dzielą się na cztery części po sto; część jedna idzie na zachód, druga na wschód, trzecia na południe, czwarta na północ; każda część uszedłszy półtorej mili, dzieli się na cztery części, postępuje dalej i znów się dzieli, tak, że na końcu nie będzie jak po 10 lub 11 w hufcu; wszyscy jadą sporym kłusem; kiedy są postrzeżeni, każdy hufiec ucieka w swą stronę; tak trafnie kierując się przez stepy, dochodzą do przeznaczonego miejsca, jak najlepszy żeglarz kompasem swoim lepiej kierować się nie może. Pędzący za nimi kozacy, trafiając na labirynt potratowanych przez nich ścieżek, nie wiedzą, w którą stronę gonić za nimi”. Opisanie Ukrainy polskiej przez Beauplana, w Pamiętnikach o dawnej Polsce J. Niemcewicza, Tom III, karta 373 [Opisanie Ukrainy… przez Beauplana: Wilhelm Beauplan, inżynier i geograf francuski w służbie królów polskich Zygmunta III i Władysława IV, kapitan artylerii pod hetmanem Koniecpolskim, zbadał dokładnie Ukrainę i po powrocie do Francji wydał tam w r. 1650: Description d’Ukrainie qui sont plusieurs provinces du Royaume de Pologne, contenues depuis les confins de la Moscovie jusque aux limites de la Transylwanie ensemble leurs moeurs, façon de vivre et de faire la guerre, par le sieur de Beauplan. Polski przekład, skrócony, wyszedł w Zbiorze pamiętników o dawnej Polsce, wydawanym przez Niemcewicza, w Tomie III (1822); J. U.]. [przypis autorski]




229


Już rycerze bez koni w czerwonym poziomie – bodiaki [rodzaj ostów; Red. WL] kwitną czerwono; stąd też w następnym w.: na skrwawionym spodzie. [przypis redakcyjny]




230


mienić się – zmieniać się; tu: zapewne chodzi o zmienne wyrazy twarzy, będące odbiciem nurtujących myśli. [przypis edytorski]




231


Wiedzie hufce do chwały – czegóż tak ponury»! – Podobnie pyta Byron w Korsarzu (I, 17): „Why doth he start – and inly seem to mourn?”. [przypis redakcyjny]




232


Śpiewa mu głośno wicher – „loud sung the wind above” (Korsarz II, 7). [przypis redakcyjny]




233


Szybkiej konia w wyskoku przychylił się woli – tj. pozwolił się ponieść rwącemu się koniowi. [przypis redakcyjny]




234


A w jego mglistych oczach (…) na śmiertelnej twarzy – Myśl zawarta w tych wierszach jest najprawdopodobniej następująca: Najwspanialszym świadectwem nieśmiertelności duszy w śmiertelnym ciele jest zdolność opanowywania uczuć wysiłkiem woli. Otóż na śmiertelnej twarzy Wacława zabłysło nagle nieśmiertelne światło zwycięstwa odniesionego nad wszystkimi smutkami. Gmatwa tę myśl wiersz: I wszystkie razem smutki w zwycięstwie rozżarzy; należy go właściwie rozumieć: „I wszystkie razem smutki zwycięży i to zwycięstwo rozżarzy się na twarzy światłem nieśmiertelności”. [przypis redakcyjny]




235


Czy struny, natężone tkliwych władz wysnuciem – oczywiście: struny duszy (nerwów) [natężone] tkliwych władz wysnuciem: roztkliwieniem się przy rozstaniu z Marią. [przypis redakcyjny]




236


Czy struny natężone tkliwych władz wysnuciem/ Tknięte ręką Nieszczęścia, zabrzmiały przeczuciem – Granice władz naszych umysłowych bez wątpienia ścieśnione są niezmiernie w stosunku nieskończoności, która nas otacza; ale gdy to, czego pojąć nie możemy, za niepodobne uznamy, tak trudno i mało pojmując, staniemy się podobni do tego sceptyka z komedii, który dlatego tylko wierzył, że żyje, że się mógł w każdej chwili pomacać. Nie będę ja tu rozprawiał, na obronę tych dwóch wierszy, jak to być może, ażeby ludzie przewidywali czasem przyszłe i odległe zdarzenia, lub czy sprawdzenie zwłaszcza szkodliwego nam przeczucia właśnie od ufności w nie pochodzi; nie będę przywodził znajomych przykładów z dawnej i nowożytnej historii; wspomnę o szczególnym i bliskim nas wypadku, który się wiąże z nieodżałowaną dla kraju stratą. Sławny Tadeusz Czacki, niepospolity licznym zbiorem swoich wiadomości, rzadszy jeszcze zupełnym zapomnieniem siebie dla publicznego dobra, który w tylu sercach istnieje hołdem najczystszej wdzięczności, oświadczał nieraz swoim przyjaciołom, że ważniejszych okoliczności swego życia zawsze się wprzód przeczuciem dowiadywał; śmierć nawet jego poprzedzoną była niepojętym ostrzeżeniem. Na kilka dni przed swoją krótką chorobą i zgonem upewnił domowników, iż będąc w swoich pokojach, zdawało mu się, że widział umierającego swego przyjaciela i krewnego generała Karwickiego, który go wołał do siebie; jakoż dziwnie i okropnie sprawdziły się te słowa, gdy w kilka dni przyszła wiadomość o śmierci generała Karwickiego, mieszkającego o mil kilkadziesiąt, a wkrótce i Czacki poszedł się połączyć z wzywającym go przyjacielem. Lecz jakże wierzyć w podobne powieści i nie sprowadzić uśmiechu na twarz oziębłą rozwagi? Fizyków i metafizyków o pozwolenie prosić wypada; do których powiedzieć by można z Shakespearem: There are more things in heaven and earth, than are dreamt of in your philosophy. Są rzeczy na ziemi i w niebie, o których wam się ani marzy w waszej filozofii. [w stosunku nieskończoności: opuszczone do (w stosunku do nieskończoności); czy sprawdzenie (…) przeczucia właśnie od ufności w nie pochodzi: czy dlatego się przeczucia sprawdzają, że się w nie mocno wierzy; iż będąc w swoich pokojach, zdawało mu się błędnie (galicyzm) zam.: „iż gdy był w swoich pokojach” itd.; Są rzeczy na ziemi itd. Właściwie dosłownie: „Jest więcej rzeczy w niebie i na ziemi, niż się śni waszej filozofii” (Hamlet I, 5, 166); J. U.]. [przypis autorski]




237


snadnie (daw.) – łatwo. [przypis edytorski]




238


chociaj – dziś: chociaż. [przypis edytorski]




239


niecofnięty w swym ciemnym zawodzie. – zawód tu: bieg życia, w sensie przeznaczenia. [przypis redakcyjny]




240


Rozdarłszy tło przyszłości, co mu na przeszkodzie – znaczy, zdaje się: rozdarłszy tło ciemne swych myśli o przyszłości, co mu przeszkadzały w oddaniu się „rycerskiej powinności”, która teraz powinna być jedyną jego miłośnicą; rozdarłszy: zniszczywszy, usunąwszy wysiłkiem woli. [przypis redakcyjny]




241


na sztych się wydziera – sztych: ostry koniec miecza; wydzierać się na sztych: szukać niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]




242


Groźnym pewności wzrokiem – pewności: pewności siebie; a groźnym oczywiście: dla wroga. [przypis redakcyjny]




243


trosków – zob. obj. do w. 487. Zresztą Malczewski używa także formy: trosk np. trosk nie czując w II, 15. [przypis redakcyjny]




244


Jak szalony w szpitalu szczęsnym się nazywa – robi wrażenie maniaka, któremu się tak właśnie zdaje, że jest szczęśliwym, jak innemu się będzie wydawać, że jest np. królem itp. [przypis redakcyjny]




245


Lecz gdy umysł (…) piekielne cierpienia – Cały ten mocno zawiły ustęp wyszczególnia różne sytuacje, w których cierpienie ludzkie przekracza już zwykłą normę ziemską i staje się po prostu piekielnym. Jest trosk, bólów itd. mnóstwo w tym życiu, szczęście jest ułudą: to wszystko zwykła ziemska norma; z tym się człowiek jak najprędzej musi pogodzić, zrozumieć, że byt ziemski i cierpienie to jedno. Kto tego nie widzi, jest chyba ślepym albo wariatem. Lecz bywają takie cierpienia, że pogodzić się z nimi niepodobna. Tak np.: 1) gdy umysł, szlachetnej uległszy ponęcie itd.: to wyraźnie wypadek Wacława, (a także Miecznika, który uległ szlachetnej ponęcie wyprawy na Tatarów). 2) Gdy ptak itd.: tu już trudno określić, co poeta ma na myśli. Chłopię z pałeczką: pałeczka widocznie część jakiegoś przyrządu do chwytania ptaków. 3) Gdy sroższej od najsroższych itd. prawdopodobnie Wacław (Odwaga) w chwili, gdy na widok trupa żony i oznak najsroższej męki na jej twarzy (p. ustęp XVI) natychmiast poczuł w sobie „gniazdo syczących węży”, od razu stał się „ziemi ohydą”. 4) Gdy Złość itd.: tu nietrudno odgadnąć, że Złość to Wojewoda, a anielska dusza to Maria, ale co znaczy: wydrzeć życie ale pierwej sławę? Co znaczy, że „jej (Marii) Obecność tarza się w ohydzie, a Przyszłość idzie otruta”? Domyślać się znów tylko można, że Wojewoda, nim się na zbrodnię zdecydował, wprzód jeszcze, żeby uzyskać argumenty do starania się o rozwód, usiłował Marię zniesławić. Tak działał istotnie w stosunku do Gertrudy Komorowskiej Franciszek Potocki [obecność: teraźniejszość; słowa te mogą dotyczyć zarówno Marii, jak i Wacława; Red. WL]. Wydrzeć życie w kaduku: wyraz kaduk znaczył w języku dawnej palestry: „spadek bezdziedziczny i beztestamentowy”; wydrzeć w kaduku: wydrzeć bezprawnie. [przypis redakcyjny]




246


obecność – tu: teraźniejszość. [przypis edytorski]




247


Czy te, lub inne jeszcze dotkliwsze katusze – Poeta przypuszcza, że takie lub tym podobne wizje nawiedzały pod wpływem nieokreślonego przeczucia wyobraźnię Wacława. [przypis redakcyjny]




248


ciennik – u Lindego w pierwszym znaczeniu: zasłona od słońca lub świecy, w drugim: miejsce cieniste. Używa też tego wyrazu Zaleski w wierszu pt. Przechadzka poza Rzymem („Augustowskie cienniki”). [przypis redakcyjny]




249


w słomianej dziedzinie – w chatach krytych słomą. [przypis redakcyjny]




250


wodoskok – fontanna (wyraz znany Lindemu). [przypis redakcyjny]




251


ochłonąć – ogarnąć; Linde zna wyraz „ochłonąć” tylko w tym właśnie znaczeniu. [przypis redakcyjny]




252


Bór w lewo – strumień w prawo – a oni w półkole. – „Tatarzy radzi się potykają w polu równym, pułki swe wokoło zgromadziwszy szykiem zakrzywionym, który pospolicie ludzie rycerscy marsowym tańcem zowią, a na pierwszym potkaniu tak gęste strzały puszczają, jako najgęstszy grad”. Kronika Gwagnina, tłumaczenia Paszkowskiego, kar. 593. „Tatarowie zaś zwykłym tańcem, a na kształt półmiesiąca zakrzywionym szykiem, różnie się rozstrzelili”. Kronika Marcina Stryjkowskiego, karta 345 [Kronika Gwagnina, tłumaczenia Paszkowskiego: Aleksander Gwagnin (zm. 1614), rodem Włoch z Werony, (otrzymał później indygenat [indygenat:obywatelstwo, uznanie obcego szlachectwa; Red. WL]) naprzód żołnierz, „kawaler przepasany i dowódca jazdy Jego król. Mości”, na starość dziejopisarz i geograf, autor wydanej w r. 1578 u Wierzbięty w Krakowie: Sarmatiae Europeae descriptio; Kronika Marcina Stryjkowskiego. – Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi… wyszła po raz pierwszy w Królewcu 1582 r.; J. U.]. [przypis autorski]




253


uchybiony – chybiony. [przypis redakcyjny]




254


wskakać – Linde formę tę podaje jako już wyszłą z użycia. Tu wskaka, nie wskacze, dla rymu. [przypis redakcyjny]




255


księżyce, buńczuki – półksiężyc: godło wiary w Mahometa; buńczuk: ogon koński na drzewcu; godło władzy. [przypis redakcyjny]




256


z bodźców odzienie – z kolców. Ale bodziec znaczy także: podnieta, i tu ta dwoistość znaczenia [została; Red. WL] wyzyskana. [przypis redakcyjny]




257


koncyrz – właśc. koncerz: długi, prosty miecz używany przez polską husarię. [przypis redakcyjny]




258


zachęca ich (…) naciera – por.: „Commanding, aiding, animating all” w Larze Byrona (II, 15). Sytuacja jednak podobniejsza w Korsarzu, gdzie Konrad jest w podobnym zupełnie położeniu jak Wacław tutaj i Seid podobną gra rolę jak tutaj Han; zachęca ich – błąd; powinno być zachęca je (hufce). [przypis redakcyjny]




259


z sromotą – ze wstydem. [przypis edytorski]




260


Harmonią jego myśli – Tu czegoś brakuje; trzeba się domyśleć: jest (harmonią jego myśli). Zdaje się, że Wacław odczuwa telepatycznie chwilę mordowania Marii (Pisk gołębia pod dziobem jastrzębi). [przypis redakcyjny]




261


Że już jego przeczucie na nim się nie ziści – Przeczucie to mówiło: „Zdobędziesz ty trumnę”, ale nie mówiło czyją. Wacław szuka tedy śmierci, chcąc, żeby to przeczucie sprawdziło się na nim, a nie na Marii. Gdy ta śmierć zdawała się wyraźnie przed nim uciekać: smutku tylko doświadczył z tej dziwnej korzyści. [przypis redakcyjny]




262


Czemuż choć jednej strzały nie mieli w kołczanie,/ Coby jadem jaszczurki utkwiła się w ranie. – „Tatarzy strzały swe jadem jaszczurczym napuszczają”. Paszkowski, Dzieje tureckie, kar. 15, patrz Słownik Lindego, pod wyrazem „jaszczurka”. Nie znalazłszy bowiem tej książki w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, nie byłem w sposobności sprawdzenia tego wypisu [Marcin Paszkowski, tłumacz dzieła Gwagnina na język polski oraz poeta okolicznościowy i autor poematów historycznych, między innymi jednego pod tytułem: Dzieie Tureckie y utarczki Kozackie z Tatary. Tudziesz też o narodzie, obrzędziech, nabożeństwie, gospodarstwie etc. tych pogan. Kraków, 1615 in 4°. Tam na str. 14. opisując „broń tatarską na wojnie” wymienia Paszkowski także „Y Saydak pełno strzały iadem napuszczony” i dodaje: „O czym Naso poeta on Rzymianin sławny/ Tam mieszkając napisał, bo był świadek iawny./ Hostibus in mediis, interque pericula versor,/ Tanquam cum Patria pax sit adempta mihi,/ Qui mortis saevo geminent ut vulnere causas,/ Omnia vipereo spicula felle linunt”./ (Lib. 1 de Ponto.), (Co się na polski ięzyk tak wyłożyć może: „W przyśrzodku nieprzyjaciół, y między Pogany/ Mieszkam iakbym z oyczyzny wiecznie był wygnany./ Którzy przyczyny śmierci sowite zmyślaią,/ A strzały swe iaszczurczym iadem napuszczaią”; nie byłem w sposobności – zam.: nie miałem sposobności; J. U.]. [przypis autorski]




263


Postrzega, że to męstwo samotnego męża – Por. w Korsarzu (II, 6): „Seyd perceives, then first perceives how few compared with his, the Corsairs roving crew”. [przypis redakcyjny]




264


Targa kłaczystą brodę – Podobnie w Korsarzu (11, 4) o Seidzie: „he tore his beard”. [przypis redakcyjny]




265


Miecze wznoszą (…) rozsieką – Ogólna dyspozycja przebiegu bitwy w Marii przypomina bitwę w Grażynie Mickiewicza. Wojsko mniemanego Litawora zastaje również nieprzyjaciół uszykowanych i Grażyna podobnie jak Wacław uderzywszy na oślep w środek ściany nieprzyjaciół, wywołała wśród nich zrazu popłoch zaciekłością swego męstwa. Dopiero gdy zauważono, że ciosy jej są zadawane słabą jakby niewieścią ręką, sytuacja się zmieniła i stała się dla Grażyny krytyczną, podobnie jak tu dla Wacława. [przypis redakcyjny]




266


Szparko bieżący pośpiech o szybkość w obawie – domyślne: widać; pośpiech i szybkość [to] personifikacje. [przypis redakcyjny]




267


Tobie należy najprzód, napuszony Hanie – W A.[autografie Malczewski napisał słowo] „napuszony” nad jakimś innym zamazanym wyrazem. Rola Miecznika tutaj, odpowiada zupełnie roli Czarnego Rycerza w bitwie Grażyny z Krzyżakami. I ten w podobnym momencie rzucił się na komtura i przez powalenie go odwrócił losy walki. [przypis redakcyjny]




268


obces (daw.) – gwałtownie, natarczywie. [przypis edytorski]




269


Polacy, Tatarzy, w bezczynnym zachwyceniu – Źródłem ogólnym takich pojedynków jest monomachia Aleksandrowa z Menelausem w III ks. Iliady Homera. [przypis redakcyjny]




270


zmudzić – ociągać się. [przypis redakcyjny]




271


święconym utopił żelazem – zam. święcone utopił żelazo (licencja dla rymu do: razem.); święcone żelazo: por. w. 336 „I mignie mu pod oczy święconym obrazkiem”. [przypis redakcyjny]




272


tułup – długi kożuch z rękawami. Tu przen. zam.: tułów. [przypis redakcyjny]




273


Krótko już trwała walka – „Short was the conflict” w Larze II, 4. [przypis redakcyjny]




274


Więcej legło, płochliwych straż tylna dopada – w A.[autografie] płochliwych zam. przekreślonego: a resztę. [przypis redakcyjny]




275


Opodal od nich w kurzu – Ten obraz pobojowiska przypomina analogiczny obraz w Larze II, 16. [przypis redakcyjny]




276


wpośrzód trupów, co już robak wierci – domyślne: co je już robak wierci. [przypis redakcyjny]




277


Chodź, nie drzyj – przypomina frazeologicznie apostrofę z Korsarza (I, 10) „Stranger! if thou canst and tremblest not – behold…” (Por.: w. 1109). [przypis redakcyjny]




278


to zlękniesz się siebie – [domyślnie:] spostrzegłszy, że jesteś moralnym monstrum. [przypis redakcyjny]




279


do stalowych piersi, twój kaftan wełniany – „kaftan wełniany” przeciwstawiony „stalowym piersiom” świadczy, że cała ta apostrofa zwraca się do stanu mieszczańskiego, którego „byt zawisł od współbraci (szlachty) męstwa”. [przypis redakcyjny]




280


Bo w życiu choć ta jedność (…) znużeniem – por. „Where weakness, strength, vice, virtue, sunk supine, alike in naked helplessness recline” (Lara [Byrona] I, 29). [przypis redakcyjny]




281


Chłodząc odkrytą głowę – w A.[autografie] zam. przekreślonego: Kąpiąc w rosie swą głowę. [przypis redakcyjny]




282


ponuremu zięciu – zam.: zięciowi, analogicznie do: ojcu (lic. poet.). [przypis redakcyjny]




283


Zadość sławie, i sercu sfolgować się godzi – Sławie już się stało zadość, więc teraz już i sercu można pofolgować. [przypis redakcyjny]




284


przyjmieć – przyjmie cię. [przypis edytorski]




285


I wierna wam drużyna – W A. [autografie] drużyna zam. przekreślonego czeladka. [przypis redakcyjny]




286


objażdżka – patrol, objazd nocnych wart (Słownik Lindego). [przypis redakcyjny]




287


Brzęknę wam na dobry dzień witanym kopytem – brzękiem podków, witanym przez was na „dzień dobry”. W A.[autografie] witanym napisane po przekreśleniu: nietrwożnym. [przypis redakcyjny]




288


jezdcem – dziś: jeźdźcem. [przypis edytorski]




289


wyścigać nieścignioną chęcią – dziś: niedoścignioną; ale w dawniejszej polszczyźnie często nieścigniony (zob. Linde). [przypis redakcyjny]




290


przerywanie – [tu:] przysłówek. [przypis redakcyjny]




291


I dusza rozjaśniona – staje się rozjaśniona. [przypis redakcyjny]




292


I tak to leciał Wacław – błogi, gdyby nagle (…) mogile – Myśl z powodu opuszczenia jakiegoś ważnego ogniwa bardzo niejasna. W zamiarze poety była prawdopodobnie ta, że Wacław byłby błogi (w znacz. szczęśliwy: „O! jakieżby to szczęście było”), gdyby nagle w tej chwili piorun itd. Jest to nawiasowa refleksja, po czym poeta nawiązuje przerwany nią wątek, powtarzając: I tak to mijał stepy. [przypis redakcyjny]




293


droszcz – dreszcz, jest [to słowo; Red. WL] i u Lindego. [przypis redakcyjny]




294


Niepomny, jak to gorzko czas zgryzotą liczyć – tj. Niepomny, że Maria czas jego nieobecności „liczyła zgryzotą”. [przypis redakcyjny]




295


szczęściu, co mógł odziedziczyć – tj. szczęściu, które mógł wziąć w dziedzictwo (w znaczeniu: w posiadanie). [przypis redakcyjny]




296


nim otarł oczy i serca mógł dowieść – „otarł” zam. „przetarł” (ze snu, ów wieśniak), serca mógł dowieść, zapewne: poczuć (uświadomić sobie) bicie własnego serca (w znacz. oprzytomnieć). [przypis redakcyjny]




297


świetnym wejrzeniem – W A.[autografie] świetnym zam. przekreślonego słodkim. [przypis redakcyjny]




298


Zastukał (…) ni chodu śpiesznych kroków – Cała ta scena przypomina analogiczny powrót Konrada w Korsarzu (III, 19) tam też: „He knock’d, and loudly footstep nor reply”. [przypis redakcyjny]


