Zmierzch
Stefan Żeromski


Walek Gibała, bezrolny wyrobnik, stracił stałą pracę u dziedzica.Wczesną wiosną, kiedy doskwiera głód, nie ma innego wyboru niż najęcie się do najgorszego i najcięższego zajęcia. Pomimo bezwzględnego wyzysku, Walek z żoną od świtu do zmierzchu nie ustają w wyczerpującej pracy.





Stefan Żeromski

Zmierzch



Między grube pnie kilku świerków, co sterczą samotnie na skraju poręby, plamiącej mnóstwem czarnych pniaków zgniłozielony upłaz[1 - upłaz – rozległy, poziomy lub łagodnie nachylony stok górski. [przypis edytorski]] wzgórza, zsuwało się słońce, pławiąc się w miedzianym blasku, podobnym do przejrzystego kurzu, nieruchomą warstwą nawisłego nad daleką widownią. Odblaski jego lśniły jeszcze na krawędziach chmur, wyzłacając je i zabarwiając szkarłatem, wrzynały się między fałdy szarych kłębów i szkliły na wodach.

W bruzdach ściernisk i podorywek[2 - podorywka – pole płytko zaorane zaraz po zbiorach i w ten sposób przygotowane do późniejszych prac przy uprawie. [przypis edytorski]] jesiennych, na sapowatych[3 - sapowaty – błotnisty, bagnisty. [przypis edytorski]] niwkach[4 - niwka – niewielka niwa; niwa: pole, ziemia uprawna. [przypis edytorski]] i świeżych karczowiskach, gdzie stały smugi wody po niedawnej nawałnicy, mieniły się rude plamy, jak kawałki szyb przepalonych. Na szare, przyklepane skiby[5 - skiba – część ziemi odkrojona i odrzucona na bok przez pług. [przypis edytorski]] padał uciążliwy dla oczu, zwodniczy cień fioletowy, piaszczyste wydmy żółkły, zielska na przykopach[6 - przykop – rów biegnący wzdłuż czegoś; także: wał ziemny. [przypis edytorski]], krzaki na miedzach miały jakieś nieswoje, chwilowe barwy.

W głębokiej kotlinie, otoczonej ze wschodu, północy i południa podkową wzgórz, obdartych z lasu, płynęła struga, rozlewając się w zatoki, bagna, płanie[7 - płań a. płania – szeroko rozlana, niegłęboka woda. [przypis edytorski]] i szyje[8 - szyja – tu: wąskie koryto strumienia, rzeki, itp. [przypis edytorski]], powstająca tam właśnie ze źródlisk zaskórnych. Dokoła wody, na torfiastym kożuchu rosły gąszcze trzcin, wysmukłe sity[9 - sito – tu: sitowie. [przypis edytorski]], tatarki[10 - tatarka – tu: tatarak. [przypis edytorski]] i kępy niskiej rokiciny[11 - rokicina – rokita; gatunek krzewiastej wierzby, rosnącej na terenach wilgotnych, torfowiskach, mokrych łąkach. [przypis edytorski]]. Nieruchoma, czerwona woda świeciła się teraz spod wielkich liści grzybienia[12 - grzybień – roślina wodna o dużych, unoszących się na powierzchni liściach i białych kwiatach; nenufar, lilia woda. [przypis edytorski]] i szorstkich wodorostów w postaci bezkształtnych plam bladozielonych.

Nadleciały stadkiem cyranki[13 - cyranka – rodzaj wędrownego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych. [przypis edytorski]], krążyły kilkakroć z wyciągniętymi szyjami, przerywając ciszę melodyjnym, dzwoniącym świstem skrzydeł, zataczały w powietrzu elipsy coraz mniejsze – wreszcie zapadły w trzciny, z łoskotem rozbijając wodę piersiami. Ucichł dudniący lot bekasów[14 - bekas – rodzaj ptaka łownego występującego na terenach podmokłych. [przypis edytorski]], głuche wołanie kurki wodnej[15 - kurka wodna – średniej wielkości ptak wodny z rodziny chruścieli. [przypis edytorski]], ustało dowcipne pogwizdywanie kulików[16 - kulik – niewielki ptak brodzący o długim dziobie. [przypis edytorski]], poznikały nawet szklarze[17 - szklarz (pot.) – szklarka, gatunek ważek o zielonym ciele i błyszczących, szklistych skrzydłach. [przypis edytorski]] i modre świtezianki[18 - świtezianka – rodzina ważek o metaliczno-niebieskim ubarwieniu ciała i ciemnym lub niebieskim żyłkowaniu skrzydeł. [przypis edytorski]], wiecznie trzepoczące siateczkowatymi skrzydłami dokoła badylów sitowia. Błądziły tylko jeszcze po świetlanej powierzchni głębin niestrudzone muchy wodne[19 - mucha wodna – tu zapewne: nartnik, plesica a. poślizg, jeden z rodzajów pluskwiaków żyjących na powierzchni wód stojących. [przypis edytorski]] na swoich szczudlastych nogach, cienkich jak włosy, a zaopatrzonych w kolosalne i nasycone tłuszczem stopy – i pracowało dwoje ludzi.

Błota należały do dworu. Dawniejszy młody dziedzic taplał się po nich z wyżłem za kaczkami i bekasami póty, póki wszystkich lasów nie wyciął, pól nie zostawił odłogiem i, wyleciawszy nagle z dziedzictwa, nie oparł się aż w Warszawie, gdzie teraz wodę sodową w budce sprzedaje.

Gdy nastał nowy, mądry dziedzic, biegał po polach z kijkiem i często nad błotami stawał.

Gmerał w bagnie rękami, dziury kopał, mierzył, wąchał – aż wreszcie wymyślił rzecz dziwną. Kazał karbowemu[20 - karbowy – nadzorca robotników rolnych; nazwa pochodzi od kija, na którym nacinano karby, zapisując w ten sposób ilość wykonanej pracy. [przypis edytorski]] najmować dzień w dzień chłopów do kopania torfu, szlam na pola wywozić taczkami, na kupy składać, a dziury kopać precz, póki się nie wybierze miejsca na sadzawkę; wówczas groble fundować[21 - fundować – tu: zakładać, budować. [przypis edytorski]], dół na drugą sadzawkę wybierać niżej, aż ich się kilkanaście uzbiera; wtedy rowy rżnąć, wody napuszczać, mnichy[22 - mnich – drewniana rura z zastawkami służąca do regulowania poziomu wody w stawie. [przypis edytorski]] wstawiać i ryby sadzić…

Do wywożenia torfu najął się zaraz Walek Gibała, bezrolny wyrobnik, na komornym[23 - na komornym siedzieć – nie mieć własnego domu i mieszkać w izdebce w domu innego, bogatszego chłopa, przeważnie w zamian za świadczoną pracę. [przypis edytorski]] siedzący w pobliskiej wiosce. Gibała u dawnego dziedzica służył za fornala[24 - fornal (daw.) – pracownik zatrudniony jako woźnica w majątku ziemskim. [przypis edytorski]], ale u nowego się nie utrzymał. Nowy dziedzic i nowy rządca po pierwsze ordynarię[25 - ordynaria – część wynagrodzenia służby dworskiej wydawana w naturze (zbożu, kartoflach itp.). [przypis edytorski]] i pensję zaraz zmniejszyli, a po wtóre szukali w każdej rzeczy złodziejstwa. U dawnego dziedzica każdy fornal pół garnca owsa swojej parze koni ujmował i niósł wieczorkiem do szynkarza Berlina za tytuń[26 - tytuń – dziś popr.: tytoń. [przypis edytorski]], za bibułkę, za kapkę gorzałki. Jak tylko nowy rządca nastał, zaraz ten interes zmiarkował[27 - zmiarkować (daw.) – zauważyć, zorientować się. [przypis edytorski]], a że na Walka właśnie wina padła, w pysk mu dał i wygnał ze służby.

Odtąd Walek z babą siedział na komornym we wsi, bo służby znaleźć nie mógł: rządca wydał mu takie świadectwo, że niepodobna było zgłaszać się nawet gdziekolwiek do służby. We żniwa tu i owdzie po chłopach zarabiali oboje; ale zimą i na przednówku[28 - przednówek – okres przed nowymi zbiorami; dawniej najtrudniejszy do przetrwania na wsi okres, kiedy po zimie kończyły się zapasy żywności ze zbiorów zebranych jesienią, a nie można było jeszcze zebrać nowych plonów. [przypis edytorski]] marli głód[29 - marli głód (daw.) – przymierali głodem, cierpieli głód. [przypis edytorski]] straszliwy, nieopisany. Ogromny, kościsty, z żelaznymi mięśniami chłop wysechł jak wiór, sczerniał, zgarbił się, zesłabł. Baba jak baba, u kumoszki się pożywi, grzybów, malin, poziomek nazbiera do dworu, albo do Żyda zaniesie i choć na bułkę chleba zarobi, a chłop przy młocce bez jedzenia nie podoła. Gdy karbowy zapowiedział kopanie na łące, obojgu aż się oczy zaświeciły. Sam rządca trzydzieści kopiejek od wyrzucenia sążnia[30 - sążeń – daw. jednostka długości, równa szerokości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 1,8–2 m. [przypis edytorski]]




Конец ознакомительного фрагмента.


Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=55844018) на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.



notes



1


upłaz – rozległy, poziomy lub łagodnie nachylony stok górski. [przypis edytorski]




2


podorywka – pole płytko zaorane zaraz po zbiorach i w ten sposób przygotowane do późniejszych prac przy uprawie. [przypis edytorski]




3


sapowaty – błotnisty, bagnisty. [przypis edytorski]




4


niwka – niewielka niwa; niwa: pole, ziemia uprawna. [przypis edytorski]




5


skiba – część ziemi odkrojona i odrzucona na bok przez pług. [przypis edytorski]




6


przykop – rów biegnący wzdłuż czegoś; także: wał ziemny. [przypis edytorski]




7


płań a. płania – szeroko rozlana, niegłęboka woda. [przypis edytorski]




8


szyja – tu: wąskie koryto strumienia, rzeki, itp. [przypis edytorski]




9


sito – tu: sitowie. [przypis edytorski]




10


tatarka – tu: tatarak. [przypis edytorski]




11


rokicina – rokita; gatunek krzewiastej wierzby, rosnącej na terenach wilgotnych, torfowiskach, mokrych łąkach. [przypis edytorski]




12


grzybień – roślina wodna o dużych, unoszących się na powierzchni liściach i białych kwiatach; nenufar, lilia woda. [przypis edytorski]




13


cyranka – rodzaj wędrownego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych. [przypis edytorski]




14


bekas – rodzaj ptaka łownego występującego na terenach podmokłych. [przypis edytorski]




15


kurka wodna – średniej wielkości ptak wodny z rodziny chruścieli. [przypis edytorski]




16


kulik – niewielki ptak brodzący o długim dziobie. [przypis edytorski]




17


szklarz (pot.) – szklarka, gatunek ważek o zielonym ciele i błyszczących, szklistych skrzydłach. [przypis edytorski]




18


świtezianka – rodzina ważek o metaliczno-niebieskim ubarwieniu ciała i ciemnym lub niebieskim żyłkowaniu skrzydeł. [przypis edytorski]




19


mucha wodna – tu zapewne: nartnik, plesica a. poślizg, jeden z rodzajów pluskwiaków żyjących na powierzchni wód stojących. [przypis edytorski]




20


karbowy – nadzorca robotników rolnych; nazwa pochodzi od kija, na którym nacinano karby, zapisując w ten sposób ilość wykonanej pracy. [przypis edytorski]




21


fundować – tu: zakładać, budować. [przypis edytorski]




22


mnich – drewniana rura z zastawkami służąca do regulowania poziomu wody w stawie. [przypis edytorski]




23


na komornym siedzieć – nie mieć własnego domu i mieszkać w izdebce w domu innego, bogatszego chłopa, przeważnie w zamian za świadczoną pracę. [przypis edytorski]




24


fornal (daw.) – pracownik zatrudniony jako woźnica w majątku ziemskim. [przypis edytorski]




25


ordynaria – część wynagrodzenia służby dworskiej wydawana w naturze (zbożu, kartoflach itp.). [przypis edytorski]




26


tytuń – dziś popr.: tytoń. [przypis edytorski]




27


zmiarkować (daw.) – zauważyć, zorientować się. [przypis edytorski]




28


przednówek – okres przed nowymi zbiorami; dawniej najtrudniejszy do przetrwania na wsi okres, kiedy po zimie kończyły się zapasy żywności ze zbiorów zebranych jesienią, a nie można było jeszcze zebrać nowych plonów. [przypis edytorski]




29


marli głód (daw.) – przymierali głodem, cierpieli głód. [przypis edytorski]




30


sążeń – daw. jednostka długości, równa szerokości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 1,8–2 m. [przypis edytorski]


