    
  


                蠖            .   ,   ,              XIXIV .





 

    





 


              ,   ,    :  ,  ( )   ( ).   ;       ,         ,               ,   -        .     - .         -  ,   -      .        , ,   ,       .           ,    .

         ,   -   ,       , ,   ..,  ,       ,     ?,      : ?, ?    ?,     . ,        .

  ,    ,       .   ,     ,        .  頖 ,       .

  堖     (. ., 1960;   . ., 1974;  . ., 1967;   . ., 1970;  . ., 1966).       ,   젖      ,    ,        .

     ,      :    , .. , - ?              .[1 - ..    . ., 1989.]                   .   ,     , ,       .       ,     ,   .      ,     ? ,   .

       . ,   ,    ( )       ,   .                  .  ,         ,    ;       ,      .  ,            ,     .

     IXXII. - .      ,   ,   ,   .        ,        ,     ,  ,   .

     :   ,     ?      ,      ?  !        ,          , ,      .      ,     ,            .       ,   ,  .




 








 ࠖ    ,[2 - ..    . ., 1989.] ,   ,    -   ,   ,    - . ,  ,      蠖        ,        .     ,   , ,    ,       ,   ,    ࠖ     ()  ,    ,   ,   .

      ,   ,             ,  .     .      ,        ,     ,      .

          ,        .           IXXI.,    XII.    ,        , ..   .     ,  -      ,     .

         ,  砖    .         .

   (),     ࠖ  (, )    ,   ,    ;   -    ! ,        .

  - ,   ,  : 1) ,    (); 2)             (); 3)   ().         ꠖ XII.         ,       ,    .        .      XVIIIXIX.,       , , ,    ,      ,    .     :  ,   ,  ,     , ..    ,   ,      ;           ,           ,  , ,    ,    .   ,    .        ,      .   ,   ,      .        .

 , , ,     , ,   ,        IX.[3 -  ࠖ 859.;    (: ). .; ., 1950.]     ?      ?    ,   ?     ,            ,   ?      ,    .     ,  ,             .

        ,     :   ,   ,  ,  ,       ?     ,  .    ,      ,   .             ,          .




    800


      ,      .                .[4 -  .: ..    . ., 1989.]    ,     ,      ,    ,      III.  ..  800.    : 頖   , 頖    頖     .        ,      ,      ,   ,    ,    .

  I.  II.  ,      .      IX.        .    ,   ,   ,     800.,   ࠖ   ,      ,      ,   IXX.        - ,   ,   ,  .

   ,   500. ,     :  ,      ,  , ,            ,  ,       ,  ,     ,     .

      .     ,   ,       ,      ,    , ,   .     ,   800.  ,        ,    .   ,     ,   .

,    ,  ,        ,    ,   ,   :          ,       蠖  . ,         ,        .     : , , , .       ,       ,   .          .

     I  ..     ,       ,   IVV. ,[5 - .: ..   .]     .       : ,       ,          .       ,         ,  .  (     ),            .         .

        I    .   ,   ,    :     ,   ,   .         X. ,  X.   ,       .      :   ,      .         ,     .

 ,    ,    ,    ,   ,         .        -  -,       .




    ?


     ,   .   ,  -     :  ꠖ    ,[6 - .: ..  .] ,       ,      .         蠖  ,   ( ).       ,      .                       .

,   ,        -   ,       .        ,     .       .

, ,           .  ,      ,  ,   ,  ,          . ,  ,              .

   :    , , 酠      ,      ,     : 1.          ,       ,    ,  . 2.     .     ,                 ,    . 3. ,    - ,      .           . 4.  ,          ,   ,  堖    ,        頖     .

 ,        ,   , ..          ,      .     .




  


,   ,       ,  .      ,      ,       .

,   - ,   堖   ,      (  ..-), ..    . ,   ,    -  ,   Bulletin of the New York Public library. 42 (N.Y., 1938. P. 695710),        (Moravcsik G. Byzantinoturcica. I. Berlin, 1958),     .[7 - .: ..  . . 7.]      ?   ?

,             .    !      ,  -  ,         . ,  ,   ,      ,   ,   .   ,     .  ,  .    ࠖ 650965.,  ,     .   , ,    ,        ..  .             ,       ,      ,         ,      .

 ..ࠖ   ,        .  , ,    ,      ,  -     .     ,      젖  , - ࠖ            , ,   ,       ,      .

   ࠖ  ,   .     ?,   ?       ?.        XX.       ..     , , ,       .

 19591963.          .[8 - GumilevL.N. New Data on the Khazars // Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae. 19. Budapest, 1967. P. 61103 (  . .  ).]                ,       .[9 - GymilevL.N. Les fluctuations du niveau de la mer Caspienne // Cahier du monde russe et sovietique. Vol. VI. 3. Paris Sorbonne, 1965. P. 331336 (  . .  ).]       .            .        ,    ,           .

  ,   , .. .         ,       ,     (.),       (.),    - ,    ,   , ,    ,    ,            . ,  ,      ,     .

        [10 - .: ..    . . IV.   . .: , 1987.]         ,     ,      ,      ,        I  ..   - .

   ,  ,  ,    ,        .     ,    ,       ,   . ,          ,        ,        .  ,       ,   ,         ,      .         ,    .




 


     ,   ,     ,   ,       .     ,    ,       ,    ,        .

         -  ,    ,        .

   ..       ,    . , ,        ,     ,     ,     .        .

  ,    ,      ,    ,     ,             .           .

          ,          .  ,     ,        ,         .  ,   .    ,   . ,   ,     ,   ,    ,  ,       ,     .            .    ,       ,    .

   ,   ,     ,             .

     ?             ,      ? , ,   ,   , ,     ,  ,    -     ? , !        ,    ,      .

     ,    ,       ,   ,    ,        ,       .     ,    ,     ,     .




   


    ,       .         ,      .    :   , ..     ,  .  ,    , -      .     :   .

    1962.   ...[11 - .: ..  . . 740.] ,      ,    .    20     ,    ,      ,      ,      .         ,        ,              .      [12 - Koestler Arthur. Thirteenth Tribe The Khazar Empire and its Heritage. London, 1976.]

 ,   VII  XII.                ,        (?).      (  ?)     ,         - .     -   (?).          .        ,    (       . ..).

-  740. ( )         .        . ,            .

 X.   㠖 ,      (   :    IV.).       965.    ,      .

  ,    , :         ,    (    ),        .      ⠖   .     ,    .

           - 頖      .  5060-         .[13 - Vernadsky G. The Origins of Russia. Oxford, 1959; .       I.  XI.    . New York; Brooklin, 1967.]     ,  ,   .     ,   -       蠖 -,      ().  ,   ,      ,     .           ,     ,          .   ,     ,      .     ,   .  ,    ,   ,   ,        ,        . ..            ,   ,       .[14 - Vernadsky G. Ancient Russia. New Haven, 1952.]  .        ,[15 - .: .  . , 1966.]           .    ,        :           ,     ?              .        ?  . :      ,        .[16 - . . . . 169.]        ,       .

      (.).   .            ,[17 - .:  . ,  ? , 1964. . 610.  ,  1)        ; 2)            ; 3) 堖   ; 4)      ; 5)   .]  頖   廠    .           ,  ,   , ,    .      ,     ,  .., .   ,     ,   ,       ,     .        ,        .       ..   : IX   X..[18 - .: ..   : IX   X. .,1980.]    ,           ,   ,     ,    ࠖ .  ,      ,         . ,     .        ,   ,       ,   -   .    X.   XX.      -  .

 ,  ..,       :     .         堖  ,[19 - .: ..  . ., 1982.]    ..        .    ,  .

  ..ࠖ    .   [20 - .: ..    .   . .,1986.]   - ,      . ,    ,        ,   , ,  ,             .    ,           15 : , , , , , , , , , , , , , ,  (..     . 138).    !

,        - ,       .     : ,  ,     ,     ,    ; ,  ,        .     ,         .  ,             ()   .        ,    .   ,   ,    .




   


           .     ,    .    ,          :  ,  ,  ,    .         .

      ,    . ,  ,  ,         .          ,    711.  ,    ,   蠖    -   蠖 , ,   .

    .  ,   ,      .       XIIXIII.,  ,      ,     .      XV.,     III     .    ,   ,   , ,   ,   ,      : , , , .           .      ,         ,          .[21 - .: ..    . ., 1938. . 12.]

.. ,          ,       .         ,    . ,      ,     .[22 -        . ,          , ,         ,            ()  ,     .       ,      ,     ,     (.: ..   . . 398  .;  .   // . 1988. 3, 4).]    ,      .

 ,   ,   ,   ..        .    :  ,   ,     ,        .[23 - . : .. . . . 3.]

 ,   .   ..,  XVI.      ,        .        ,         .

     ..,   -,        .    ,   ,  . -       ,  -    ,      .[24 - .: ..   :  5. . IIII. , 19041905; . IV. , 1903; . V. , 1905; . : .. . . . 45.]     ,    XX.      .    ..          .[25 - ..      : , , -   :     (. . . 6),   ,   .    .: ..    . ., 1989.]

     ..,                 .    ,        ,              .[26 - .. . . . 10.]         .         1147.    1203.,       .   XIV.,      , , , ,  -  -  .   XVII. ,   XVIII.      ,      ,      ,     .

  ,    ,   XIV     , ,    - 頖           : ,   .[27 - C.:        :  2. ., 1966.]     ,    : 1)       ? (    ); 2)      ,     ?     : 1)      蠖 862.; 2)  ..  ..         .

         ,  ...      [28 - .: ..    . ., 1919. .: .. . . . 1426.]     .     .       , ..    ,   IIIII.  ..      II. ..  .         ,       ⠖   .     (),   -.

,        .          (-).   ..,  ..,        , -         , .. ,      ,  .  VII.   ,    ,  , ,   .

        : ,  , , , ,  ,       .      .[29 - .: ..         //   . 1. , 1913. . 112. .: . . II. . 225226.]       .   IXX.         ,     XII.[30 - .: .. . . . 12.]

  ..   ,   ,     ,    (  ),      XIV.   XV.      .

  ,           , ,   ࠖ       , -  ,         .

 ,    ,        ,  .            .      .          .       ,     ,   .      ,     ,  ,     .        ,[31 - ..    // . . 1983. 25 .]  蠖    .

     .   ,      ,       ,   .

 ,      ,     .




 ,    


  70 ,   ,   .. .              .[32 -      ,     (.: ..         //     . , 1983. . 40).]      .       ,  ,   ,   ,   ; IIIV.,    ,  ,      ,  -ꠖ   .           ,[33 - .: ..        VIVIII. //     . . 221222.]   ,  ⠖       ,       .

 VI.     ,      ,         ,[34 - .: .. . . . 45.]   㠖  550551.      IX.   ,[35 - .: ..    . 225.        XIX., ..     .           ⠖   ,       .]       .

  ,      ,      VIII.,      .       ,  ,    .   X.   :   Russos  ,    Nordmannos   ໠            .[36 - . : ..    . . . . . 61.]    ⠖       .        -: , , , , , ,   -: , , , , .

        ,    :       ,  堖  .   ,     ,     .         ,     ,      .  X.      .[37 -  .: ..  . . 289295.]

       ,        IX.,        VI.    .       ,     , ,          V.,        X.,        .     .

        ,        ;    -     -,      ,[38 - .: ..       //     . . 131.]  IIV.    -, [39 - .: ..     . ., 1970. . 7.] , , [40 - .: .. . . . 133.]       ,   VIVII. - .[41 - .: ..       - . //     . . 191.]

  .    ,   ⠖ .     ,        ,       .    ,        .  :   VIVII.   .  ,  .  ,            ,     () .          ,   .[42 - .: .. . . . 40.]

        . ,     (),   ,   ,      ,  .[43 - .: ..  . . 3435.]    ,   ,        .  602.    ⠖  ,   .[44 - .:  .  /  ... ., 1957. . VIII. 5. . 180.]

       .[45 - .: .     . Getica / . ., ,  .. (: ). ., 1960. . 220.]      ,     ,    ,  , .  , - ,[46 - .:  .. i. i, 1968. . 155.]    ,    X.   .           X.,     ,        ,[47 - .: ..      . ., 1951; ..   //  . XVII. 1953; ..  . . 289290.]            ,    ,     .

 ,      :  ࠖ ,   I.,    ,  : ,   蠖      XI.,   .

   , , ,  ,    ,   ,      ,       ,    ,       ,         ,     .

   堖  ,       -            ,         .   ,      ,       ,  ,     ,     ,  , .. ,  頖 .[48 - .: ..    . ., 1989.]

           ,          ,             ,       ,      ,  .




 

    .

  





I.   





1.  


,   ,   .    III.     ,   .            ,      ,  .     ,     ,  :     , ,    ,     .

     - , .. .       .

 IIIII.       .     ,     ,     -      .     :    ,  ,   .

     ,          .     ,        ( ).       .     ,        .  ,      ( ),      (     ),        ,  ,     .    .

     . -   ,      ,          .       ,    6   .     ,              .            ,    ,    .      ,       ,[49 - .: ..   . , 1976. . 50.]         .

   ,    ,     .      ,     ,     .    ,      ,       .  ,    ,      ,  .       ࠖ ,    ,     ,         ,   .

   .       ,    ,     .     ,    ,    .       ,  ,             .

   , , ,  .    ,      ,     .    ,     ,      .     ,      ,  ,    ,   ,    ,  ,      .     .

     , ,   .        ,     : ,     .  ,          ࠖ       .          ,     - ,       :    ,       .

  ,     .       ࠖ     . ,     ,         .        ,    ,      ,     .       .




2.  


 , ,        ,     . ,         IV.,  젖  III.,[50 -      ,   193  213.     (), ,     ( )         (. : ..  . ., 1962. . 115). .. ,         (.  . . 131),      .   , ,   II.       .         ,     ,      36, ..  8 ,   XX. (.: ..    // . . 1974. 6. . 8495;  .    //  . 1974. 24. . 7888).]     II. (   ),    IV. (    )     .               :    ,     ?  ,      ,    ,    ?

      ,[51 - . . II. . 14.]    ,  ,  ,      .[52 -  . . II. . 223.]           (III.  ..),  (IV. ..),  (V.),  (VI.),   ,       ,   ,      .

           蠖   -   VI.,       .

            ꠖ ,    ,           .[53 -     .  VIVIII.    (),       ()     VIII.    .     ,       .  IXXII. ꠖ     ,    ,   .  -       .    껠  ,      .]   : 439.       -      .     ,     , ..  .          ,          .  552.        ,     IVV.      .

  ,  ,     ,     .        .     ,    ,       ,      .         ,     .     VII.   ,         .              .   -       ,      .    ,  , ,   ,           (650.).[54 -  .: ..  . . 171; ..  . . 238.]

 8  -      ,     ,     ,    -,     (658.).     670.  ,      ,   ,   ,     .

     ,     .   ,      ,     ,            (662744.),        .         ,               VIII.?      ,          ,  ,  ,  ,  ,     .     ࠖ  , , -, , ,   ,   738.      ,[55 - .:  . . I. M., 1967. . 153.]    .[56 -       685686.     X.   .]       . ?

,   100  (558650)           .          ,          .       , ,  ,     . ,    ,    .     ,          .            ,    .        ,  ,      ,       .

        ,        (650810),      (552745). -   ,   ,          .     ,       ;      ,     ,      ;  ,      ,      . -   .  -    ?




3.    ?


,    ,   [57 -        ,       ,   .             .] ,   ,     ,       .   ,     ,     ,    ,       ,     .    ,    .

      :     ,  ,    ,   ,    ,  ,   ,  .    VIIIX.   ,  ,        ,       ,   ,        ;   ࠖ ,    .

     , ,    ,           .      ,    .  ,  ,     堖 -    .   ?

                 :              ,     ,      .[58 - .: ..    . M., 1967.]     ,  -    - ,               ,      ,         .[59 - .: .., ..       //    . 1970. 3. . 92.]




   VIXIII.



            .         .   , ,   ,          ,  -     ,     -       ,    ⠖ ,     .

,    , , ,    .  ,  -     , ,   . ,    ,    ,      ,  .         .         ,    (, ,  ,    ).[60 - .: ..  . . 99.]         ,         .  ,    I                 .             ,    -   ,      ,    .      .. ,         ,          .[61 - .  . . 457458.   ,  ..  ,    ..,      ,     , ,    ,   .      .]     IX.    .

     .        ,        .[62 - .: .., .         //    . 1969. 3. . 7887.] , ,  , ,        ,     .     ,    .            ,        .

, ,           , .. , .    -     , , ,         , ..   堖    .[63 - .., .. . . . 89.]     :    .      ,    .      ,    .

  ,   XXX.     .  ,     ,  ,   ,   .            ,      .     ,  ,     .      250-   !

          ,     , ..          , , ,          ? ,         .    , .. .   ,     ,       .    .




4.    


  .[64 - .: ..    . ., 1989.]   ,         ⠖ ,      ,     ,    . ,             ,   ,   .  VIII  III.  ..   ,  .  III.  ..  IV. .., 堖  370.,      ,     .  371.      376.     ,   420.  .  454.    ,  463. ,  469. ,         .  ⠖   ,         ,   .           453.    ()  463.        V.    .      ,       .      ⠖ ,   .   ,   930., :    ()      ,    ,      (.. )          [65 - ..        . ., 1874. . 135.]

    . ,   ,   ,     ,           :    (, ,  ),  ⠖   558574.     -   .  668. ,   ,    .        ,        ,     ,      ,   581.   ,     ( ),      (583587).  588  631.       ( ),  600.    -   .  619620. ,     ,    ,   .         627.   ,     蠖 ,       ,        蠖 ,  .[66 - .: ..   .  . M., 1980. . 58. . 197. . 96.]

            ,     ,      (,  ).[67 - .:  .. i. i, 1968. . 172.]  631.     ,       633.     670.    ,    ,   ,         .

     ,   VI.     .      VIII.  ?  ,  ,    ,   .           .     蠖 ,  ,   .        ,           .   .[68 - .: ..    . . IV. M., 1987. . 208215.]

  .  VI.  ..           .   VI  V.  ..    ,    ⠖ .   ,      ,         . ,    ,  ; ,     ,  .

   蠖 , ,   ( ), ,          ,    ,  . ,      ,     .        ,  .

    .   VIII.         ,   ,     .       :  ,      ,     .

             .     ,        ,  ,    .           70 ,    627.    -,    650.,      - . -          : ,[69 -     (.: ..      :  2. . I. M., 1962. . 138).]   , ,    .[70 -  . . 137.]       ,   ,     ,   .[71 -  . . 135.]  ,   ,     ,   ,      ,     .[72 -  . . 135.]     ,     .      VVI.,      ?  !

         XI.  ,     ,   XXI.[73 - .: ., .  -       . . I. ., 1878. . 54.]        ,     ,   ,     .

 ,  VII.       :     ,    ,   ,    () ,   ,       .     ,         ,    .

  ..     ,    III. ..[74 - .: ..  . . 116.]    ,   ,    .

     150    VII   VIII.                .      ,        ,      .       ,   ,   IIIV.      .     ,     -     .            ,    .




5.   


           .        ,  - .   19671980.  ,                 .     ..,         1966.[75 - .: ..     //   1967. M., 1968. . 92.]          .

, ,         .      , ,   ..,      .[76 - .: ..     IVX. ., 1979. . 202203.]    .  -ࠖ    ,   .        ,       - ,    ,       .  ,    ,     ,    .   VVIII.  :     34, ..  6 ,   XX.      .[77 - .: ..    (  . I) // . . 1964. 6. . 8295.]

    ,   ,   ,     ,      蠖  18,        , ..  12     XIIIXIV.     .[78 -       ..         ,       ,   20    (.: ..   . ., 1983. . 18  181).   堖 -   . ꠖ           2030 (. 39).      ,      , ,     , ..     .    ,  ..    . ,    :   ..   (. 41  153158      .: .. . .),      .    ,   ,  ..,    ,   ..   .   ,       ,  . -  ,    :      .]

X          (),   (  ),   ( ࠖ  ),        .   ,   X.   ,[79 - .: ..  . . 5570;  .      200  //   -   . ., 1980. . 3247.]    ,    .   ,         ,  IX.         .   ,     ,         ,   X.  X.     ,      堖    ,      .[80 - .: ..    // . 1977. 5. . 9599.]       ,     ,      ,  ,      ,   ,   ,  .        ,  ,    ,       ,          .       ,  ࠖ     .          X !

    X.      ,    XX.   XIIIXIV.      18,          ,       ,   .     X.     ,     ( )   ( ) .   ,    .        ,    :  ,    ,      ..          .




   VIIIXII.



      ,    . ,      ,       .     ,     ,  ࠖ  ,   ࠖ      ,     .     ,     ,   ,       .       .[81 - .: .., ..      (- ). ., 1978. . 142143.]

   ..    -,       ,   .      ,         ⠖ ,    .  -       .[82 - .  . . 149.]      ,      .[83 - .  . . 154155.]          .

,         ,      VI.,   ,         ,    .   VIII.       ()    .

  ,  ,  , ,  ,     .[84 - .  . . 173174.]  ,     ,      .

     -  ()   ()   (    ).  ,        , ..   (),          - ,    -   .          ,  :   ,    ,          ,      ,    .      ,     ,     .

 :     .       ,    ,      ,  ,     (, )     (). ,         ,        .

            VIII.




6.


  ,    ,    蠖 蠖     , ,  , ,       . ,     ,      , ,     ,        .       .[85 - .: .  . . IV. . 814.]  ,      ,     ?   .       I.     IV.     .  VII.        ,   ,   ,      ,      ,  ,    .      ,         .  ( ).   ,       . ,      ,     . -         ,           XI.        ,        :   . (   ,     .[86 - .: ,     (. . I. . 21).])  ,     ,    .[87 - .:  .. i. . 149164.]     ,  廠   ,    ,    ,    .       ,    ,       .  ,        :  .[88 - .: ..   //  . XVII. 1953. . 47.        ,         䠖  (.: .. .     //  . XVI. ., 1976. . 100). , 堖      ,        .]  񻠖 ,   IV.  VI. ,  ,    ,[89 - .: . . 91.]  ,      .      , .. [90 - .:  .. i. . 155.]     ,[91 -      (.: ..    . . 169. . 43).]   X.        ,       : , , ,    .

  .     ,           .      ,      .    . ,     ,            .      ,         .   ,   ,     ,     .      ,     .         V.,  , ,       ,     .    ,             , ..  .  VI.    VII. ,     ,    ,   ,    ,       .           .           .   VIII.     ,      頖 .    .   169       ,  ,    .  155  400.       ,        ,  ,   .       ,    .          453.  ,     .   V.      ,    ,   ,   VI.      ,      .   ,   ,      ,   .         ,  ,    .     58   ,  젖   ,       .

 ,  -    , ,   ,    ,      .        ,      ,    .        ꠖ  1500 .           ?     ࠖ          .        ,         ,  , , , , , ,   .       , ..  , .    ,      ,         ,      .          .       ,   .




II. 





7. 


      ,      ,      (VVI.)    :  ,  ,  ,    .[92 - .: .  . . I. ., 1895. . 2428.]       ;     .[93 - .: . ., 1984. . 129  .] ,     ,        , ..       .

   V  VI.    ,      .      ,    -  -,           .           ;          .

,         ,       ,       .     ,     .   :  ,   ,      ()   ().     ,   .

      100 .   VII.     ,     ,          .    ,       ,  ,     .  ,          ⠖   (),        ,   -,      ,    .        () ,          ,   .      ,     .

  ,       .    ,      ,  632.      ,  .        ,       .            ,   .         ,   .[94 - .  .]    ,  ,  .  656.      .[95 -      ,    ,        蠖  (  , )    (     ).]   661. ,  ,           .

      ,       ,     ࠖ  .        ,   ;    .

        ,      .  젖    ⠖  젖  젖      ,    ,            .         ,           .   ,  ( ),  (  )  ..      ,       .         .

            .            .    ,    ,     - .       ,        ,          , ,     ,   .         ,      ,   ,  ,  ,       (-黠  ).    ,       ,      ,         .            : ,   .      ,      ,         ,     .

   650.   654.,    ,     [96 -  . .   .]  .                 .        , ,  (634642).    ,   698. ,  711712. ,    .       , ,   ,   ,   .  661662.       .  664.    ,   674676.     .  704715.        . ,          .

      ,   .  717718.        ,  ,    ,    .          .

 732.           .            ,       .   ,  718.       .

 717.           .         ,        736.          ,     ,      .

                ,      ?        ,   ,      ,     ,     -      ,      .      ,         .

     ,     .        ,     ,        ,     .        ( )        .    , , ,    , ⠖  ,  ,    ,       ,   .

 717.        ,   737.    ,              ,  .  738.    -         ,        739.      .

            .      .        -,  ,  ,     ,    ,   ,      .           , .. .

    ,      .      ,    ,     .     ,        .  ,    ,   ,        .     ,   .




8.  


 ,       .          ,     ,       ⠖    ,  ,       ,    VIIVIII.      .            670679.,     .  ,      ,         VII.

          ,    ( 693.)  ,      .      .

   .  708.  ,   711.   .  713.      ( )   ,   721.        . ,  ,  ,  (  . )    (  ,   ).     ,      .     : 724725.     ,   ,      .

        ,             ,         ,     .

    ,       ,[97 -  ,           , . 堖 23.   VVII.]  ,        V ()     (),   .    ,   735.       .  ,    ,    .        ,   736.  ()       .  737.       .   150. ,       .         40. . ,    ,   ,  ,          , ,          .[98 -    .: ..  . . 202225.]

      .       ,   ,    ,     ,    .           ,     ,       ,   .  ,    ,     , ,       ,      ,       .

,    ,       .             .     , 7.   ,  .

,   ,           .        40. ,    .         ,     ,   .[99 - . 堖 28. .] ,   ࠖ ,  . . ,   , ,         ,        .

 ,    739.   ( ),   744.        .         ,      ,    .  750.  .




9. 


    .       ,   .         ,   ,  ,    -.[100 - .: ..  . . 248.]       ,    .    ,    ,           .         ,      .         III (717741),[101 - .  . . 266.]     ,   ,          (. ),    .     ,       ,         ,   ,      -.[102 - .  . . 277.]      .  750.           ,     .

  蠖         764  799.   ,      , -  .       ,   .

      ,         ,       .       ,                  ,      .      :     .[103 - .  . . 254256.] ,      -  .

 ,   ,          .  762.     ,   ,[104 - .  . . 243.]   ,                 ࠖ .

       ,    .  -  ,         ,   .           .    ,   - ,   ,       ,      .       ,         ,    ,      .        .

 .      (650800)  -      ,          ,          .    ,         .      ,       .

  ,       ,       , ..  ,   .            .

        ,    .           .       ,       ,         .     ,   IX.    .     [105 -  ( ) ,   .]    .

            ,      .  250      ,          ,     .  -      ,    .    ,     .




10. 


      :  ,    ,         .      ,               ,          .   ,   ,   :   ,  ,  ,    ,     ,  .  ,      .

    ,      ,  ,  680701.         50 ,      ,  . ,    ,  130. ,         ,    VIII.        , ,  , -   .           .         ,        , ,   ,     ,  , -.

 744.     ,            .    ,     . ,   9  747. 4.         ,   .

      ,  :  , -   ; 堖 , , ; 堖 , ,   .   ,    750.   . ,    ,       ,     .  , -- (749754),         ,      . ,  (754775),   -,      .    (775785)    ,       (785786)          - (786809),         .       ,    ⠖    .

            ,    ,        ,[106 - .: .  . . II. . 147.]    .   ,  ,   (  )  ,       , ,  ,     (  ).    ,          ,    .     , 蠖  , 蠖   , 蠖  .      ,        ,     ,   : ,   .

   ,   VIIIIX.   V.,      . , ,      ,           ,   .         ,        .        .        ?

,           . ,     756.,  ()  789.  ()  800.          .

       ,         .         ,         .          ,     .           ,     ,           . ,   ,  ,    ,    .

             .      ,          ,   䠖   .         ,             VIII.    ,        .

          .    ,     ,         .        ,     .

        656.,     .   657.    12. ,   堖 .   ,   ,    ,                ,  ,   ,   ,    .

      -, -, -         .           ,  ,    ,         .      ,    ,      .

       .       ,    ,   ,     ,   .     ,  ,         ,  ,        ,   ,       ,    ,  .      IX.

 ,    ,      ,   ,     .  755.      ; 767.      ; 778779.   ; 776783.     ; 816837.   ()        .      ,    -,    .   .

     -.      -.     ,   . ,   ,    811.   ,     813.,       .       ,    ,             .      ,       ,       .

       ,       .           .  ,   ,   ,  .   , ,            蠖 , ,      ,       ,    .   ,     ,   .   ,      ,     ,     .

       ,         ,         .  ,       .             .

     : ,    ,    ,       ,   ,    ,       .     IX. ,        .    ,          .          .        .

    ,    ,      ,     ,           ,    ,  ,    ,    ,     젖 , , .

           ,                  .       .            ,   ,  ,       ,     堖    .

         䠖 ,       .     ,   .              VII.        ,      .   -     :   .       .    :  ().        .[107 - .. . ., 1918. . 70; ..     VIIXV . ., 1966. . 199213.]

  ,    .   ,     ,      () , ..  .   ,       ,      ,    ,      ,    .      ,              .    ,         .      ,   .

       .       827.     ,   833.   (),         .[108 -      (.: .. . . . 72),   ,       815.           (.: .. . . . 248),      ,   , ,    .]      850851., , ,     ;         , , .               .[109 - .: .. . . . 255.]

        .   ,  ,          ,     .           :   -,  ࠖ -.    .

     ,   .  861.    ,             .     .

           ( ),      .         ,    ,  ,           ;  ࠖ  .      .




11.  


  VIII.        ,   ,  .     ,   , ..     .   ,       ,   899.      .      ,   .

 , ,       , ,    .     ,    .  ,   ,   .      ,      .[110 -     仠 ,     񻠖 . , 軠  ,         ꠖ  (.: .  . . II. . 186).] ,                     IX.      .    -,   ,    ,   874 (875) .          .     ,    .[111 -               ,   蠖  ( -. 158; . :  -. -. .; ., 1949. . 339. . 336).     ..,        ,      (.: .. . . . 242).]




   VIIIIX.



       ,   ,       .          -: , , , , , , , , ,      ࠖ        .[112 - --. -. . 223.]       ,    ,         .

    :     , ..     .       ,    .  IX    .  ,      -   ,    ,         렖         ,     ,     .   ,      .

        .   ,  (),     .    ,       ,   - ,  -   ,     ,     ,    ,   , , , ,  . ,  ,  ,  , -   ,      ,  ,    ,      ,  ,   ,   .         ,  ,   ,[113 - , , , , , 䠖    ; 頖 -蠖      , ..  .]  .  ,    ,   ,       ,    .            . , ,  ࠖ  ,    ,     . ,  ,          .        ,       .    ,     ,     .   ,   ,   .      ,              ,     .  堖 ,    , , , .    ,    ,  ,    .       :  蠖  ,    ,   ,[114 - . : .. --  . ., 1959. . 262.] .. ,      .      .




12.


            .        堖   ⠖    .       ,  ,     ,  .       ,  ,   , .. .      ..,       ,   ,    .[115 - ..       . ., 1965. . 272.]        ,       180.   ,       ,          .  X.       ,         ,  堖       ,  堖   : ,   .,    堖    ,      .

 ,         .   :     ,    ( 960.)    [116 - .: ..   . ., 1970. . 86.] ( 1000.). ? , , ?

 ࠖ -  -    ,        ,         .    :     .      ,    .      ,       ࠖ , ࠖ   ,   .  ,    .     .

   .     ,        -,       (),     ,  ꠖ  ⠖  ,  .   ,   ,      ,   .                  ,    .[117 - .: . . . . II. . 262  .]

   , ..    .  , ,   ,     ,      .       .        , , ,        .   ,  ,  .

 ,   ,  ,     .         ⠖  ,      .       ⠖ .              ,   ,   -,    .       !

 X.  ,    ,   ;          .  19  945.          ,       ( -)    ,      .[118 - .: . . . . 267268.]        ,      ,     ,[119 - .: .. -        (XXII.) // . . 223.]      .

    ,           .         ,   969.   .        ,  ⠖   ,    ,  .  ,      ,               .[120 - -      974.        (.  . . 225).]       .

      ,     ,       .       974.   堖 , .. .[121 - . : .. . . . 225.]        ,    .  10151018.         .

    110  , ,         ,      -.[122 - .: ..    . . IV.   . ., 1987.]     :   ,      ,    ,  .        1049.     .  1055.        .      ,       ,        .       ,     .

   .            ,   ,      .   ,     젖 ,    XVI.,        .[123 - .: ..  . ., 1971. . 124.]     ,   .

   .       ,    XI.    ( )      -,     .  :     !   .[124 - .: .. . . . 226.]    ,      .

         ,    .    ,     ,      .[125 - .  . . 226.] ,       :        .       ,   170 ,        ,  ,   ,    堖 堖     ,        .




III. 





13. 


       ,       ,  VI  VII.        ,      , , ,  .   IX.   .   ,  ,   ,             .         (  842.).

    ,      .   ,   , .     ,  (), ,           ,       .      888.  ,   ?

,              ,           -.     ,         ,   ,    .       ,    ,      ,      .      ,   ,  ,    .

       ,      ,    .  ,     ,     : , , , , ,         ,    , ,   ..           ,      ,              .

     ,  ,    .  VIII.      IX.   堖  .

        . ,     ,    . ,    ,    ,         .

      ,         .  IX.        ,      ,    .    ,       ,      ,   ,   . ,       ;     IX.   .

     300        .           .   IX.  IX.    ,       .   ,      ,     .        .     .     ,  1.         .  ,  ,   ,     ,    ?

, -  !

  ,         ,    . ,       ,    ,   ,     ,   .       .        : ,   껠   ,          .   ,  ,      .

   ,     .   ,      ,      800.       .[126 - .:  . ., 1980. . 122.] ,     . ,      .   ,       ,       .

   ,     ,       .   ,          .[127 - Kendrick N.D. A History of the Vikings. London, 1930. P. 22; Shoteling H. Viking Antiquities in Great Britain and Ireland. Pt. I. Oslo, 1940. P. 10.]                  .[128 - Sawier P.H. The Age of the Vikings. London, 1962. P. 194.]   ,   ,     .                  .[129 - .: ..  . ., 1966. . 136137.]   .     .

..    :      VIII   IX.   㠖    .      頖  ,  ,   ,      ,       ,  ,     ,         ,         ,      .           ,          ? ,       ,            .      ?[130 - .  . . 140.]

,      ,   ,     .     ,    .       ,  .

    [131 - .  . . 146.]           .       ,      .       ⠖   [132 - .:       . ., 1970. . 207209.]     ,     .     ,  .

 蠖   , ,  蠖 .        .  ⻠  , , , , , .[133 - .: .. . . . 166167.]    , ..    ,          [134 - .  . . 166169.]

, , .     VIII.    젖     .[135 - .  . . 141145.] ,     ,        ,   .




14.  


  ,              ,   ,      .    ,       .

 𻠖    ,    .       ,         ,            ,   ,  , ,  .  ,   X.    ,                   ,     頖  .   VIII.       .[136 - .:     . ., 1981. . 28.]     .

   , ,      ,      794.:    ,       ,[137 -  . . 26.]         , ,       ,        ,      .

  ,   .   ,    . ,   IX.         ࠖ  .

    ,      ,    .  IX.    ,       ,    .    -,      .  IX.  -      ,       ,  .    ,          .      ,   , .[138 - .: .., ..     . ., 1970. . 113.]         ,    .  ,         .       ,   .        ,    ,    ,  ,     ,    .

  ,   ,       ,     .[139 -        ;       ,    ,   .]       ,        ,  ,  .     ( ), .. ,             .           .      .         ,   .        .  ,        . ,         .    ,      ,       .             .     -            .             ,      .     (comitas (.), .. ),  ,  ,  ,     .           .     .

 ,   ,  .    ,  ,    ,   IX. ,      .              ,        ,      . Nullum officio sine beneficio.[140 -     (.).]           ,    ,      . ,      .  IX.    ,     :      II., ..    ,        ,        ?          ,  ,           IIIIV.,   .     ,     .  IX.     ! (   .   .[141 -    . . V. ., 1938.  .])




15. 


        843.,   , : ,  ,  ,  .         , ..   ,    .    .   -, -, -  ..,  ,    ,     ,    , ,     , .. ,         .           ,   ,   ,   [142 -         ,     .    ,        .]     .

  ,     ,       ,       .

       ,  ,  ,         .      ,        .             , ,    ,   ,        .         ,          ,     ,    .    ,  ,   ,       ,   ,     .

   ,     IXX.,     ,    ,             .       .     ,     ,   .     , 堖      ,   , 蠖 ,  ,      ,  .        ,     ,        XI.    ,  -.        .

   ,    ,  ,     ,  ,  .       ,          .      ,   450,             .            ,   ,     ,   .        ,      .          ,    ,        .

         ,   ,    ,     頖   .       ,  .     ,   .

,       ,          ,         ,     .       ,   ,   ,    .       .

 -       ,  ,    - , ..  ,   -  -.           ,     .           , ,    .       .    X.,      : ,  ,  頖   ; ,  ,  ⠖   ; ,  ,  ,    (   900.    ),                ,  , ,  ,  ;               ,      .       ,    ,        .      ,     ,   :    ;      .[143 - .  . . V. ., 1893. . 606.]

         ,        ,  !

       ,     .        .  ,            ,      .    ,       ,     -   .      ,     ,    ,        .           ,      .  IX.   -,  ,   .           ,     ,     .

   ,           ,     .    ,    ,    .   ⠖ ⠖    - ,         .  ,  ,         ,    , , ,  , ,   ,   . ,    ,      ,   蠖 ,   X.    .        ,  ,   XI.,    ()  ,     . ,    ,        .

 ,       ,         ,     , , , ,          컠   .    ,    .




16.  


          ,           IX.      843.,  867.,  堖    .   .           ,   堖  (  ) .          ,           .             ,      .

 ,       ,         ,         ,    .                 ,     ,      ,                ,      ,  II   ,       . ,       .




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/lev-gumilev/drevnyaya-rus-i-velikaya-step/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


..    . ., 1989.




2


..    . ., 1989.




3


 ࠖ 859.;    (: ). .; ., 1950.




4


 .: ..    . ., 1989.




5


.: ..   .




6


.: ..  .




7


.: ..  . . 7.




8


GumilevL.N. New Data on the Khazars // Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae. 19. Budapest, 1967. P. 61103 (  . .  ).




9


GymilevL.N. Les fluctuations du niveau de la mer Caspienne // Cahier du monde russe et sovietique. Vol. VI. 3. Paris Sorbonne, 1965. P. 331336 (  . .  ).




10


.: ..    . . IV.   . .: , 1987.




11


.: ..  . . 740.




12


Koestler Arthur. Thirteenth Tribe The Khazar Empire and its Heritage. London, 1976.




13


Vernadsky G. The Origins of Russia. Oxford, 1959; .       I.  XI.    . New York; Brooklin, 1967.




14


Vernadsky G. Ancient Russia. New Haven, 1952.




15


.: .  . , 1966.




16


. . . . 169.




17


.:  . ,  ? , 1964. . 610.  ,  1)        ; 2)            ; 3) 堖   ; 4)      ; 5)   .




18


.: ..   : IX   X. .,1980.




19


.: ..  . ., 1982.




20


.: ..    .   . .,1986.




21


.: ..    . ., 1938. . 12.




22


       . ,          , ,         ,            ()  ,     .       ,      ,     ,     (.: ..   . . 398  .;  .   // . 1988. 3, 4).




23


. : .. . . . 3.




24


.: ..   :  5. . IIII. , 19041905; . IV. , 1903; . V. , 1905; . : .. . . . 45.




25


..      : , , -   :     (. . . 6),   ,   .    .: ..    . ., 1989.




26


.. . . . 10.




27


C.:        :  2. ., 1966.




28


.: ..    . ., 1919. .: .. . . . 1426.




29


.: ..         //   . 1. , 1913. . 112. .: . . II. . 225226.




30


.: .. . . . 12.




31


..    // . . 1983. 25 .




32


     ,     (.: ..         //     . , 1983. . 40).




33


.: ..        VIVIII. //     . . 221222.




34


.: .. . . . 45.




35


.: ..    . 225.        XIX., ..     .           ⠖   ,       .




36


. : ..    . . . . . 61.




37


 .: ..  . . 289295.




38


.: ..       //     . . 131.




39


.: ..     . ., 1970. . 7.




40


.: .. . . . 133.




41


.: ..       - . //     . . 191.




42


.: .. . . . 40.




43


.: ..  . . 3435.




44


.:  .  /  ... ., 1957. . VIII. 5. . 180.




45


.: .     . Getica / . ., ,  .. (: ). ., 1960. . 220.




46


.:  .. i. i, 1968. . 155.




47


.: ..      . ., 1951; ..   //  . XVII. 1953; ..  . . 289290.




48


.: ..    . ., 1989.




49


.: ..   . , 1976. . 50.




50


     ,   193  213.     (), ,     ( )         (. : ..  . ., 1962. . 115). .. ,         (.  . . 131),      .   , ,   II.       .         ,     ,      36, ..  8 ,   XX. (.: ..    // . . 1974. 6. . 8495;  .    //  . 1974. 24. . 7888).




51


. . II. . 14.




52


 . . II. . 223.




53


    .  VIVIII.    (),       ()     VIII.    .     ,       .  IXXII. ꠖ     ,    ,   .  -       .    껠  ,      .




54


 .: ..  . . 171; ..  . . 238.




55


.:  . . I. M., 1967. . 153.




56


      685686.     X.   .




57


       ,       ,   .             .




58


.: ..    . M., 1967.




59


.: .., ..       //    . 1970. 3. . 92.




60


.: ..  . . 99.




61


.  . . 457458.   ,  ..  ,    ..,      ,     , ,    ,   .      .




62


.: .., .         //    . 1969. 3. . 7887.




63


.., .. . . . 89.




64


.: ..    . ., 1989.




65


..        . ., 1874. . 135.




66


.: ..   .  . M., 1980. . 58. . 197. . 96.




67


.:  .. i. i, 1968. . 172.




68


.: ..    . . IV. M., 1987. . 208215.




69


    (.: ..      :  2. . I. M., 1962. . 138).




70


 . . 137.




71


 . . 135.




72


 . . 135.




73


.: ., .  -       . . I. ., 1878. . 54.




74


.: ..  . . 116.




75


.: ..     //   1967. M., 1968. . 92.




76


.: ..     IVX. ., 1979. . 202203.




77


.: ..    (  . I) // . . 1964. 6. . 8295.




78


      ..         ,       ,   20    (.: ..   . ., 1983. . 18  181).   堖 -   . ꠖ           2030 (. 39).      ,      , ,     , ..     .    ,  ..    . ,    :   ..   (. 41  153158      .: .. . .),      .    ,   ,  ..,    ,   ..   .   ,       ,  . -  ,    :      .




79


.: ..  . . 5570;  .      200  //   -   . ., 1980. . 3247.




80


.: ..    // . 1977. 5. . 9599.




81


.: .., ..      (- ). ., 1978. . 142143.




82


.  . . 149.




83


.  . . 154155.




84


.  . . 173174.




85


.: .  . . IV. . 814.




86


.: ,     (. . I. . 21).




87


.:  .. i. . 149164.




88


.: ..   //  . XVII. 1953. . 47.        ,         䠖  (.: .. .     //  . XVI. ., 1976. . 100). , 堖      ,        .




89


.: . . 91.




90


.:  .. i. . 155.




91


     (.: ..    . . 169. . 43).




92


.: .  . . I. ., 1895. . 2428.




93


.: . ., 1984. . 129  .




94


.  .




95


     ,    ,        蠖  (  , )    (     ).




96


 . .   .




97


 ,           , . 堖 23.   VVII.




98


   .: ..  . . 202225.




99


. 堖 28. .




100


.: ..  . . 248.




101


.  . . 266.




102


.  . . 277.




103


.  . . 254256.




104


.  . . 243.




105


 ( ) ,   .




106


.: .  . . II. . 147.




107


.. . ., 1918. . 70; ..     VIIXV . ., 1966. . 199213.




108


     (.: .. . . . 72),   ,       815.           (.: .. . . . 248),      ,   , ,    .




109


.: .. . . . 255.




110


    仠 ,     񻠖 . , 軠  ,         ꠖ  (.: .  . . II. . 186).




111


              ,   蠖  ( -. 158; . :  -. -. .; ., 1949. . 339. . 336).     ..,        ,      (.: .. . . . 242).




112


--. -. . 223.




113


, , , , , 䠖    ; 頖 -蠖      , ..  .




114


. : .. --  . ., 1959. . 262.




115


..       . ., 1965. . 272.




116


.: ..   . ., 1970. . 86.




117


.: . . . . II. . 262  .




118


.: . . . . 267268.




119


.: .. -        (XXII.) // . . 223.




120


-      974.        (.  . . 225).




121


. : .. . . . 225.




122


.: ..    . . IV.   . ., 1987.




123


.: ..  . ., 1971. . 124.




124


.: .. . . . 226.




125


.  . . 226.




126


.:  . ., 1980. . 122.




127


Kendrick N.D. A History of the Vikings. London, 1930. P. 22; Shoteling H. Viking Antiquities in Great Britain and Ireland. Pt. I. Oslo, 1940. P. 10.




128


Sawier P.H. The Age of the Vikings. London, 1962. P. 194.




129


.: ..  . ., 1966. . 136137.




130


.  . . 140.




131


.  . . 146.




132


.:       . ., 1970. . 207209.




133


.: .. . . . 166167.




134


.  . . 166169.




135


.  . . 141145.




136


.:     . ., 1981. . 28.




137


 . . 26.




138


.: .., ..     . ., 1970. . 113.




139


       ;       ,    ,   .




140


    (.).




141


   . . V. ., 1938.  .




142


        ,     .    ,        .




143


.  . . V. ., 1893. . 606.


