  
  


   
       !          XVXVI .       XIV ,    XV        ,     XVI ,    ,         (, ),             .

              III   ,    ..        .       XVI ,       ?      ?                ?           ?                  ?





 

  



:

..., .   ,

..., .   ,

...   ,

...   ,

...   



       






    XVI.?



    XVXVII.     ,             .

           .           ,         .

      ,   ?   ,     ,             ?  ,  .        ,       -     ?                 .          ,      .        XIX.   XX.        ,        -  .

 ,   XVII ,       ,       , ,           XVIII .

           .      XVXVII       ,           .      .     2400- -,     .

        XVI.,    ,           .

      .             ,         ,    ,     , .

       XVI.  ,     .          1626.  ,     ,  .

       XVI.,       .             . ,              6998        1491.[1 -    XVI.    1614. ., 1960. . 33.]. ,              .

 ,  ,           .   1626.      .   , ,    


. , -,     XVIXVII.     1626.  .   ,        ,    .          ,               ,      .

    1709.,             .      ,  1716.  ,       [2 -  ..   XVI. ., 1888. . .3073; . . IX. ., 1884. . 429;     1626 . . I. ., 1977.]


.   XVIII               . ,  1756.       ;   ,       ,    198 [4 -  ..  . . 59.].

        1812.,          .     ,      ,        .   ,    .. ,           ,          [5 -  .    . ., 1828. . III.].  1863.      ..      

  .  1870. .. ,     , ,                .          .      ,  .. ,     .

         ,       ,      ,            .  ,          ,         ( ,  ), , , ,    ,          .  ,                    ,         .               ,    ,          .

      , ,  ,               .         ,            .           .

 ,          .            -.

  -          .. , .. , ..    .    (175)       1598  1701.            ,     .  ..       ,         . ,   ..      ; ,         .           175,         .

 532      (    , )    1627  1701.,     .. , ..    .. .        .         , ,   .    XVI.   .

 1964.    38 ( ),       XVII. (  17001702.,   1695.;   ;     1694. .).  1964.           ( ).          2017.         .              XVIII.     ..    38         1700.       ,     ,      ,             16951700. (. 3, 144 .),  ,      1701    (. 4,23 .),   17011703. (. 5., 128 .),         17041709. (. 7, 8 .).      XVI ,               .

 -  ,      ( 1  )    581  .          :       ,     ,   ,       .        ,   -  1643, 1655, 1683.,   1695. .      XVI.     .

      (177)         ,             XVII.     XVI.   .

     


/


     .

      ,   .. ,   200    1631   1640- .  ,           40- . XVII.   ,        ,            XVI .

  ..               1681  1685.     ,    (   289   ).         .     XVI.   .

..     ,        (  )  6   [6 -  ..          XVIII  //    - . . IV. 1948. . 122.].    ,      .        ,  .  ,        XVI.,    ,          (,              ).

          (     141,   210,   396  .),       1470.     -        16501651, 16741676, 16771678, 1699.,  445   [7 -      . .   .  1. ., 1991. . 109.   1947.   .          ,       .  1982.  1  31 . .  16201700.     (409439),  1983.   440,  1985-  441443.   445.         ... .. .].

     XVI.     ( 210),       , , , , , , , , , ,   .           .

,     -   , ,    ,    ,   .  ,    ,          .      XVI.,       . 99,9%         1620-1690- .           XVI.           XVI.               IV    ,           ,  (, ,   ..)    (, , , ),    ( , , ),   ,        .            ,     ,     [8 -  . . 550 (   ). F-IV-75. 128 .  .. :       . .; ., 1959. .286324.].         ;     XTVXVI.   ,  ,    - .

   ,           ,        ,         ,            ,          ,    ,     ()  ,       .       XVII.,         .       , , ,    ,        ,    XVI . ,   ,   ,   XVI.,      , ,     .

 ,   XVXVI.   ,      XVII.      .

           XVI ,   ,       , ,   .

     ,       XVI.         .         ,   .

     XVXVII.   20 .  2004.                XVII. (  ... . .. ).        ,    XVI .

        ,       .

      : -, ,   ,    ,    XVII. -,       .     XVI ,             ,     , ,    .   XVII.,   ,     .

     ,       .     ,       .    ..   ..      XVI.   . .     ..         1580.,    .  ..        1670- .           ... .. , ... .. , .. , .. , ... .. , ... .. , ... .. , ... .. , ... .. , .. .

 ... ..     (15-21-01003 ())      1825  2015.        , 15631579.,          ,       1579.

        (- ,    :   ,   )           XVI.           -    :    (milhist.info)    .. .

               .



-  , 1998-2008-2018.




    


  XVI.            .        ,            . ,           ,     1560- .[9 -  .           //    .  5. ., 2004. .7084.].           1577.   1578.,     .

       [10 -     -  ,     .]         ,           1542.,    1560- .,    1563/64.    1577.           1582.  .

 ,    XVI- XVII ,     ,     , - -   -[11 - . -980.],    [12 - .   604,  606.],   -   [13 -   -100  -110.]    .  ,   ,        ,   .

 ,     .          ,     ,    ,    XVIXVIII.               ,   ( ). ,  1699.          (76 .  )      500 ,             2 .     I      [14 - . . 177 (   ). . 1. 5 (   ..    .. ). . 217.].   ,       ,    , -             .

       ,  ,    ,  ,         .         ,  , .

 XVI.     .            ,    ,   ,   . ,         ,        ,      .     .. ,            , ,  [15 -  ..   XVXVII.     //     . . ,  300- -  ,     , 9-11  2003 . ., 2003. . 52.].      ,     ,      ,                  - .

 XVXVI.   ,      -   -     .                  ,                     .    軠   , ,  ,    .  ,                ,    XVXVI.       .            [16 - . . XVIII. . 272. . XXVI. . 279; . . XXXIV. ., 1978. . 196.].

   ,    ,   .  , ,    1570  1577.,            1578.,   1580. (   ),    1602.  .           ,            (: Dzialo moskiewskie Mnich nadpsowany, do niego jest kul 1980, kula wazy funt 8), 16-  , ,  (Lwowe dziecie dzialo),    moskiewskich folkunow, serpentinow  sriednich falkanetow.

  ,  ,     ,   -  .

      ,      .  17021708.   ..  (, Jacob Philip Thelott, 16821750)     ,      17001706.[17 - Thelott . J. Ritningar uppe de af den Stormacktigste Konung, Konung Carl den XII under det med Rysland, Saxen och Pehlen f?r de kriget med Guids hielp och segerrika wapn se wid fastningars intagande som uti battallier, erofrade tropheen ahren 1700, 1707 och 1702. [S.I., s.a.] (Armmuseum Ritningssamlingen. Thelott.). Band 13 (AM 5373, AM 5378, AM 5379).   B.C.    .].   XVIII.        ,    XVIXVII.     XII   1705.     ,   ,      ,     ,       .      -     -.     -       ,   ,     .

,  ,    ,  .         ,   XVI.         ,       .              ,     [18 - .:  ..,  ..      1700. //  . 2012. 48. .310.].            ,            . -,    - ,     ,    . -,            3-    40-     ,   ,         [19 - Armmuseum Ritningssamlingen. AM 5373. Fol. 14.].             (1671.),  (1680- .),  (1699.)   (1695.)              ,     . -,    ,      ,     ,      ,   I,   ,   ,     ..        ,      ,           .   . ,        ,           .

  ,          .

     XVI.               .            XVIIXVIII.           .   XVIII.,      XVIII.   .            XVI .




    XVI .


           .            1820- .,       I -  XVI.   .  1831.    I           .  -       1835.      .

   ,    ,        .. .     18201821.        


,           .

 ,   ,    ..       1838.       -    [20 -  .     . //  . ., 1820. . I. 1821. . V. . 12. . VI. . 56.]


.

        1835.[22 - -.  //  . ., 1835. . III. .190192; .   //  . .212213.],         (1841, . 1),    (., 1842).

       -    .. [23 -  ..        XVII. //    . . V. 1853. .110136.].

..             [24 -  ..       //  . 1865. 9. .479549.].    ..                   .           ,    .

   ..                 .            ,      [25 -  .. 1)   -  . . I. ., 1877; 2)        ( ). ., 1873; 3)         XVII  //  . 1869. 4, 9  .].          , ..         ,      .      ,     -  XVII.   ..       .       : 1)     I     ; 2)        ; 3)   XVII           . ,            .       XVII.,     ,      .

    ..         . , .   .[26 -  .    . . 1. ., 1904;  .    . . 1. ., 1909.].  ,    XIX   XX.    ..   .

  ..           1577  1579.,     ,          XVI. [27 -  ..   //   . . 53. 1914. .4056.].

         .          ,    ,              .                    [28 -  ..    . ., 1950;  ..   . . II. ., 1994.].

            .. . ..          , ,  ,     [29 -  ..      XVXVII. ., 1954.].            ,  ,    XVII.      [30 -  . . 175.].

 ..      л     .     ,    ,         ,     .

      XVXVIII.,     ,     .       400    [31 -  ..     . . 1. ., 1962.].

            [32 -   . . 1. . 1. ., 1959.].      ,           (  ).        ,             .

         ..     [33 -  ..    //    XVI. . 1.   ., 1976.].

,             ,           .

     ,       .. .                    XV    XVI [34 -  ..        .      XV    XVI  //         . . 1. .; . 1940. .5784.].

   ,      , ..        XVI  XX.           ,          .  ,         ,    ,   ,           ,       [35 -  ..        , 1946 (    .  33/92). . 2.].

        ,         1950., ..       .

          .      ,      .       ,      ,    ,     .

 ..     ,                -  ,     [36 -  ..  .  . ., 1950 (  .  .. . 16).].

  ..           15581583.             ,  (1558),  (1563),    (1577),   (1578)    (15811582)[37 -  ..          15581583. //     . ., 1958. . III. .4962.].

    .. [38 -  ..,  ..  -      XVIXVIII. //      . 1958. 77. .143149;  ..,  ..         //       . 1958. . 3. .243252;  ..         //  . 1957. 3. .6076.].         . ..           XVII.;      ,   ..        ,   .       ,    .   .. ,       XVI.[39 -  .. 1)           // .      . . IV. 1954. .265289; 2)           . 1987. .2948.].

    .. ,     .     ,           XVI [40 -  ..   ( 15451629). ., 1982.].

 ,   -    ,    XIX.     .. ,       XVXVII.         ,      , :  1554.      . 66 (26 )   19,6 (1200 ),   1555. ,  . 60,96 (24 )    18. (1020 ) ..)[41 -  . 1)     . ., 2004. .432433; 2)   . . 1. ., 2016.].               XVI.[42 -  ..    . ., 1950. . 63.].   ,      XVI.   ,         ,    [43 -  ..    . ., 1962. . 16.].             .

,        .. [44 - Nosov . Russian artillery of the fourteenth-sixteenth centuries. The rise of a new combat arm in the east // Medieval warfare. Vol. III. P.3842.].  ,  ,    , -  XVI ,         XVII.         . ,     ..       XVI. (   1577.),      XVII .[45 -  ..    XVXVII. ., 2009. .115161;  ..,  ..     XVIXVII. //    . 2008. . 2. .174196.].     ..        ,        .

   ..   . ,  ,   .. ,    . ,     ,             (Tyufyak was a short-barrelled howitzer-type piece (with a barrel divided into a chamber and a pot), sometimes of quite a significant caliber).         1542.  .  ,             [46 -  ..,  ..      //  . 1961. 3. .235237.].

,   ,     ,          .       ..       ,  ,     ,    [47 - , .2223, 8081  ..     ,     , . 46    . ( ..   . ., 2014).].

      ..     .       XVIXVII.     .   ..        .

     XVII .          ,       .                    , , , ,   .    .

 ,      ,             . [48 - Nowak .. Polska technika wojenna XVIXVIII w. Warszawa, 1970.], . [49 - , M.   . , 2015.], . [50 -  ..          XIV   XVI . , 2008. .233260.], . [51 -  .. 1) !     (XVXVHI .). ., 2009;     XVIXIX  //  :  . 2013. 3 (15). .280288.]          ,   XVXVII.,  .

            XVI. -                  .

           -     ,          .            ,    .

,  -    XVI.       ,           :

1.            ,     ..    [52 -  ..      XVXVII. (        I). ., 1954. . 100;   .  .  XV  XVII. ., 1955. . V. . 336.].

2.        (     . ..)       .        ,      ,     [53 -  .  .      // . 2003. 11. .2627.].

                   .




  


      ,    ,      .              ,    ,       .

     XVXVII.   ,      ,     . ,       ,      . ,  ,      ,   .   ,   ()  ,        ,    .   ,        .  ,           .         ,   The American Bell Association, The Australian and New Zealand Association of Bellringers, Association Campanaire Wallonne,      .

        ,     [54 -  ..           XIXVII .    M., 2007;  ..    :      , , 2010.].

  :      ,     ,   ,     .      ,     ( ,  ,       ),        XIVXX.           ,    .

       .       ,        .  ,    ,   ,   ,      .           ,      .

    (     )       .   ,          .  ,     ,   ,   ;     ,  ,  ,      ,  ,    ,     (, . , .   .).         - ,      .

  ,      . ,   , ,    ,    ,  ,   , ,     ,  ,   ,  ,   .  ,     ,   .

   ,        ,      ,   (  ),  (   ),  (    ),  (   ),  (   -   ).       ( . . bombarda  )   ( . ?????????? ).

      ,  :   ,    ,    ,   ,    .

       ,        .          ,   .         ,    ,        .

           XVXVII.  ,   .                     ,          .                              ,      .

    ,  -     ,            .

           XVI.,   , , ,   .

           ,       .        ,     .                 XVI .




 I

     XVXVI





   


        XIV.         1305.  1308.      . ,               1320-,    1338.,    1356.,    1370.,     1382.[55 -  ..    . . 77.].           ,        ,          .

         ,    .    ,            ,   .      XIVXV.   ,    .

 1376.  -          (     ):        ,   ,      [56 - . . VIII. ., 1859. . 24; . X. ., 1885. . 25; . XXV. . 192.].           ?

        .    ,        [57 -  ..,  ..        //  , 1960. 8. .218219.].

    1382.     ,     1380.      [58 -  3.3.       (12251552.). , 2002. . 274;  ..   . ., 2013. . 9.]   ,  ,  ,           ( ).

 1382.      ,    ,       :    ,   ,  ,  ;          [59 - . . IX. . 75.];     ,      ,      ,     ,     [60 - . . VIII. . 44.];  ,   ,  ,      ,   ,  ,  ;          [61 - . . XI. ., 1897. .7475.]; ,    [62 - . . XXIII. ., 1910. . 128.].

    ,   1382.          ,         [63 -  ,  ,     (6370)/(862)  (7189)/(1681) ,    . . 2. ., 1820. . 387.],    ,      [64 -  ..      XIIIXV. ., 1976. . 79;  ..           //   :    .    -  1315  2015. ., 2015.].   ,       ,       1382.   (  !),    (.. !) .                   .

   XIX    XX.     , ,       1389., ,   ,                 .              [65 - . . XV. ., 1863. . 144.].        :       1382.   ;            ,   ,  ,      .   XX.       1389-,    1950- .  .. [66 -  ..        . ., 1949.], .. , .. [67 -  ..         //  , 1957. 3. . 63;  ..,  ..        //  , 1960. 8. .218219.  ..,  ..         // .    . ., 1958. . 3. . 243;  ..       .      . . . ., 1963.]    ,         1382.

      1382.  ,            ,  ,    .         ( ) ,  ,         .    껠  ,     ( -  ).   -  ,                44    11,         90 .   ,            .       XIV  XV.  13751425.       (?)  122127    460 ,   .      ,     .      . -,    ,         ,    . -,   ,          1389.,     ,     ,      ,   .         ? ,      1376.

                 .

          ,       ,      .   ,    .       1399.,        [68 - . . XI. . 173.].

    ,      ,   ,   .

         .. , ,        ,   ,   1393.           ,      ,      ,    [69 -  ..      , . 4. ., 1784. . 371.].   ,        I            [70 -  . . 454.].

        .   XIV.   ,       .   XIV.  ,      ,   ,     .

  1451.     ,   , , , ,    [71 - . . VIII. . 124.].

     1950- . ,              (14431448.),   ,           XIV.          1  1393.,         ;    8 ,      ,    ,   [72 -  . . 2. ., 1955. . 30. .:  ..        //   . 20. . 4. ., 1959. .132134; B. .     XIII   XVI . ., 1962.].   軠    ,     .

 1444.        :  ,     ,     ,   ,      ;     ,     ,      , [73 - C.127.]. ..          ,    5     [74 -  ..        //   . 20.  ,   . . 4. ., 1959. . 132.].

1447                : ..               ,    ,   ,     [75 - . . XVI. ., 1889. . 191.].

 ,  -     .      ,      ,   ,       ,        ,     ,    ,      [76 -  .].  ,    1444.,        .

21  1463.     ,       ,      [77 - . . V. . 2. ., 2000. . 151.].      ,       .

 4                     [78 -  . . 154.].       ,    ,    ,    .          .

       1471.           5  [79 - . . III. ., 1841. . 128.],      .






  , 1430. 



               .  1401.         ,     4 ,    .           1426.  ,   1428.  .            :        ,  ,    40   ,              , :  ,    ,    ,     .           :    ,       ,     ,  ,  ,    


.






  ( ), . XV .



 ,        .     1409.                 ,   ,   ,       ,    [80 - . . VIII. . 83; . XXVI. .175176.].

      ,     ,    .          .     1447.         :    ,       [81 -     . . CLXVIII. ., 1908. . 46.].         .    ,   ,    ,   ,    .       ,  ,       ,    ,          [82 -  . . 49.].     .

   ,   ,   ,        ,      .

        ,       ,         ,      ,     ( XV.        ).     ,     ,        .                ,        ,      .

       XV.      ,         .     (1430.,  35),   (  XV.,  64,   );        ,       1457. ( 50,  ),         .




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/a-n-lobin/artilleriya-ivana-groznogo/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


   XVI.    1614. ., 1960. . 33.




2


 ..   XVI. ., 1888. . .3073; . . IX. ., 1884. . 429;     1626 . . I. ., 1977.




3


 ..  . . . . . [., 1949]. . 61.




4


 ..  . . 59.




5


 .    . ., 1828. . III.




6


 ..          XVIII  //    - . . IV. 1948. . 122.




7


     . .   .  1. ., 1991. . 109.   1947.   .          ,       .  1982.  1  31 . .  16201700.     (409439),  1983.   440,  1985-  441443.   445.         ... .. .




8


 . . 550 (   ). F-IV-75. 128 .  .. :       . .; ., 1959. .286324.




9


 .           //    .  5. ., 2004. .7084.




10


    -  ,     .




11


. -980.




12


.   604,  606.




13


  -100  -110.




14


. . 177 (   ). . 1. 5 (   ..    .. ). . 217.




15


 ..   XVXVII.     //     . . ,  300- -  ,     , 9-11  2003 . ., 2003. . 52.




16


. . XVIII. . 272. . XXVI. . 279; . . XXXIV. ., 1978. . 196.




17


Thelott . J. Ritningar uppe de af den Stormacktigste Konung, Konung Carl den XII under det med Rysland, Saxen och Pehlen f?r de kriget med Guids hielp och segerrika wapn se wid fastningars intagande som uti battallier, erofrade tropheen ahren 1700, 1707 och 1702. [S.I., s.a.] (Armmuseum Ritningssamlingen. Thelott.). Band 13 (AM 5373, AM 5378, AM 5379).   B.C.    .




18


.:  ..,  ..      1700. //  . 2012. 48. .310.




19


Armmuseum Ritningssamlingen. AM 5373. Fol. 14.




20


 .     . //  . ., 1820. . I. 1821. . V. . 12. . VI. . 56.




21


 ..      . .   . 1838. 9. .530559.




22


-.  //  . ., 1835. . III. .190192; .   //  . .212213.




23


 ..        XVII. //    . . V. 1853. .110136.




24


 ..       //  . 1865. 9. .479549.




25


 .. 1)   -  . . I. ., 1877; 2)        ( ). ., 1873; 3)         XVII  //  . 1869. 4, 9  .




26


 .    . . 1. ., 1904;  .    . . 1. ., 1909.




27


 ..   //   . . 53. 1914. .4056.




28


 ..    . ., 1950;  ..   . . II. ., 1994.




29


 ..      XVXVII. ., 1954.




30


 . . 175.




31


 ..     . . 1. ., 1962.




32


  . . 1. . 1. ., 1959.




33


 ..    //    XVI. . 1.   ., 1976.




34


 ..        .      XV    XVI  //         . . 1. .; . 1940. .5784.




35


 ..        , 1946 (    .  33/92). . 2.




36


 ..  .  . ., 1950 (  .  .. . 16).




37


 ..          15581583. //     . ., 1958. . III. .4962.




38


 ..,  ..  -      XVIXVIII. //      . 1958. 77. .143149;  ..,  ..         //       . 1958. . 3. .243252;  ..         //  . 1957. 3. .6076.




39


 .. 1)           // .      . . IV. 1954. .265289; 2)           . 1987. .2948.




40


 ..   ( 15451629). ., 1982.




41


 . 1)     . ., 2004. .432433; 2)   . . 1. ., 2016.




42


 ..    . ., 1950. . 63.




43


 ..    . ., 1962. . 16.




44


Nosov . Russian artillery of the fourteenth-sixteenth centuries. The rise of a new combat arm in the east // Medieval warfare. Vol. III. P.3842.




45


 ..    XVXVII. ., 2009. .115161;  ..,  ..     XVIXVII. //    . 2008. . 2. .174196.




46


 ..,  ..      //  . 1961. 3. .235237.




47


, .2223, 8081  ..     ,     , . 46    . ( ..   . ., 2014).




48


Nowak .. Polska technika wojenna XVIXVIII w. Warszawa, 1970.




49


, M.   . , 2015.




50


 ..          XIV   XVI . , 2008. .233260.




51


 .. 1) !     (XVXVHI .). ., 2009;     XVIXIX  //  :  . 2013. 3 (15). .280288.




52


 ..      XVXVII. (        I). ., 1954. . 100;   .  .  XV  XVII. ., 1955. . V. . 336.




53


 .  .      // . 2003. 11. .2627.




54


 ..           XIXVII .    

M., 2007;  ..    :      , , 2010.




55


 ..    . . 77.




56


. . VIII. ., 1859. . 24; . X. ., 1885. . 25; . XXV. . 192.




57


 ..,  ..        //  , 1960. 8. .218219.




58


 3.3.       (12251552.). , 2002. . 274;  ..   . ., 2013. . 9.




59


. . IX. . 75.




60


. . VIII. . 44.




61


. . XI. ., 1897. .7475.




62


. . XXIII. ., 1910. . 128.




63


 ,  ,     (6370)/(862)  (7189)/(1681) ,    . . 2. ., 1820. . 387.




64


 ..      XIIIXV. ., 1976. . 79;  ..           //   :    .    -  1315  2015. ., 2015.




65


. . XV. ., 1863. . 144.




66


 ..        . ., 1949.




67


 ..         //  , 1957. 3. . 63;  ..,  ..        //  , 1960. 8. .218219.  ..,  ..         // .    . ., 1958. . 3. . 243;  ..       .      . . . ., 1963.




68


. . XI. . 173.




69


 ..      , . 4. ., 1784. . 371.




70


 . . 454.




71


. . VIII. . 124.




72


 . . 2. ., 1955. . 30. .:  ..        //   . 20. . 4. ., 1959. .132134; 

B. .     XIII   XVI . ., 1962.




73


C.127.




74


 ..        //   . 20.  ,   . . 4. ., 1959. . 132.




75


. . XVI. ., 1889. . 191.




76


 .




77


. . V. . 2. ., 2000. . 151.




78


 . . 154.




79


. . III. ., 1841. . 128.




80


. . VIII. . 83; . XXVI. .175176.




81


    . . CLXVIII. ., 1908. . 46.




82


 . . 49.


