  ?     
 


Historia Rossica
               ,       .       ,     XIX  - .  ,       ,     :     .                  , ,   .   ,     ,   , ,     ,   ,       ,    .           ,      .         .





 

  ?.     









        1860- ,    ,           ,      XVIII:       .       :  , ,    :         .  䠖 頖  ,    .          ,   [1 -  . . 856. 5. . 418.      ,    1920,  19201939,   1939,     ,     .].   ,    ,         ,         ,               ,         ,   ,  ,  . .          ,       (,   , )  ,     (         18631864).

  /  (     . . ࠖ   )             .  1867  (,   )   XIXࠖ                 (  XIXࠖ  ):       ?[2 - Br?ggemann . Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018. S. 18.  : Ibid. S. 234, 443.           1918.]    ,   XIX     -        - ,          -,   ,   (   XIXࠖ  )    ,     ,                   [3 -  . .         (  XIX). .: , 2000; Hillis F. Children of Rus. Right-Bank Ukraine and the Invention of a Russian Nation. Ithaca; London: Cornell UP, 2013; Remy J. Brothers or Enemies: The Ukrainian National Movement and Russia from the 1840s to the 1870s. Toronto: Toronto University Press, 2016.].   ,      ,                   ,     ,  ,   [4 - Nationalizing Empires / Ed. S. Berger, A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015; Br?ggemann K. Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert;     . . 2:    XVIIIXX. /. . . : Ab Imperio, 2017. C. 398; Kotenko A. An Inconsistently Nationalizing State: The Romanov Empire and the Ukrainian National Movement // The Tsar, The Empire, and The Nation. Dilemmas of Nationalization in Russias Western Borderlands, 19051915 / Ed. D. Staliunas, Y. Aoshima. Budapest; NewYork: CEU Press, 2021. P. 1731.],   ,    ,      ,       [5 - .  ,   , ,                ( M.     .      . .:   , 2020. C. 27).        ,     .].

- , ,   ,      ,        [6 - Dolbilov M. Russification and the Bureaucratic Mind in the Russian Empires Northwestern Region in the 1860s // Kritika. 2004. 5. P. 261.],     ,     .     -       ,    ,     ,     (  ,  ,   )[7 -     ,   5,6  -    3   (, , ),  0,5 ,  1,5  (     ,    ),  0,6 . .:Staliunas D. Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863. Amsterdam; NewYork, NY: Rodopi, 2007. P. 111.].        ,      , ,   ,    - ,     ,     .             ,       .          , ,        (     ) .    -  (     ,        () )     (  -) ,         ࠖ    (  ),             ()      [8 -  (; . Zemaitija,  . zemas (, ),      (     )) -  .  XIX      (   ),    (,      ).]. ,    ,             ,     ,       ,     .    ,            [9 -     : Slocum J. W. The Boundaries of National Identity: Religion, Language, and Nationality Politics in late Imperial Russia, PhD, The University of Chicago. Chicago, IL, 1993. P. 105.         . : Weeks T. R. Official Russia and Lithuanians, 18631905 // Lithuanian Historical Studies. 2001. Vol. 5. P. 6884.].

       .     (    )    , , 頖    ,   ,           ,   젖        ,    ,      -      XIX  .         XIX  XX    ,  ,      -  (,    ).            , -   .        ,   ,       .       , ,  ,           ,       ,          ,   ,      堖   [10 - Staliunas D. Visuomene be universiteto? (Auk?tosios mokyklos atkurimo problema Lietuvoje: XIX a. vidurys XX a. pradzia). Vilnius: LII, 2000.].

   ,        - ,              ,    XIX     [11 -             . ,    ,       . .   . . :     / . . . . , . . . .:   , 2006.].    ,       ,               .            (               ,   [12 -     ,  2:    XVIIIXX. / .  . : Ab Imperio, 2017. . 300.]),    ,    ,  ,        .     , ,        ,      .

      ,          ,   ;          .            ,       .         ,      -        (, ,   )        [13 -      ,   ,     ,       .             ,          .].       ,    XIX,          , ,   ;            ;           ,        ,              ;  ,    ,    (  )   ,          ;   -      , ,       ,           (          )     (         );      18631864              ,         ;        1860-       ,            1880- ;       1905       ,           ,          .  ,            ,      - ,       .

   ,         ,        (,       (Begriffsgeschichte),      )     . ,     -    堖    ,      [14 -       .: .      XIX (   ) // Ab Imperio. 2002. 4. . 365390;  .         //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 533552.        ,  ,               .].         ,         ,        ,   .     . -,   ,         , ,    . -,   ,    ,    ,        .              ,   . -,      .

          .           ,           ,      .







     XX      ,  - ,      1918,  II           [15 -        .:Maciulis D., Staliunas D. Lithuanian Nationalism and the Vilnius Question, 18831940. Marburg: Herder-Institut, 2015.],    ,       XIX     ,     .  ,        ,     蠖  ,   .          XIX,   ,   .       蠖   ,         .       ,          .

             .         ,     .     ,      :   ;      ( ,       ),   ,      ( ).           ,           .  ,        -     . ,    (Antanas Alekna),     XVIII   XIX (  18631864),      ,    ,   ,      18631864,       [16 - Alekna A. Lietuvos istorija. Kaunas, 1918. P. 115121; Ruseckas P. Spaudos draudimo gadyne. Kaunas, 1929. P. 56.].        , ,        (    ,      ).     18631864    .         ,       (Andrzej Nowak)   ,   :     ,       [17 -  .   ,   :   XIX. ,    (   ) //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 429.].

            ,         ࠖ  .       ,    ,  ,   ,   ,   ,     .   II    ,      ,       .   ,        ,      [18 - - . .          // . 1996. 5. . 8.]. ,   (Paulius ?lezas)       . . .   ,      -   ,        .    ,  . ,      .    . .    ,    ,           [19 - ?lezas P. Muravjovas ir musu tautinis atgimimas // Rytas. 1929. Nr. 239241.]. ,     .     . .      .  .         . . ,            [20 - ?apoka A. Lietuvos istorija. Kaunas: ?vietimo ministerijos knygu leidimo komisijos leidinys, 1936. P. 486487.],  ,   ,          -ࠖ   [21 - ?lezas P. Muravjovo veikimas Lietuvoj 18631865. Kaunas, 1933. P. 3940.  : Klimas P. Muravjovo laikmetis Lietuvos zemes ir zemininku istorijoje. Vilnius, 1920.].

         1940- .            ,       ,       1930-   ,          .  ,  ,  ,       [22 -   .:Martin T. The Affirmative Action Empire. Nations and Nationalism in the Soviet Union, 19231939. Ithaca; London: Cornell UP, 2001. P. 432461.].  ,    ,      ,       (), 堖  (,   .).                ,  ,    ,     ,          .           :       ,        ,         .               XVIII   - :    ,           [23 - Paleckis J. Mintys apie vyresniji broli. Vilnius, 1959. P. 19.],    , ,       [24 - Ziugzda J. Antanas Mackevicius Lietuvos valstieciu vadovas kovoje prie? carizma ir dvarininkus. Vilnius: Mintis, 1951. P. 56; Lietuvos TSR istorija. D. I: Nuo seniausiu laiku iki 1861 metu / Red. J. Ziugzda. Vilnius: Politines ir mokslines literaturos leidykla, 1953. P. 356358.].     ,  ,          ,        ( 蠖 ).  1860-       ,          ,   [25 - Berlinskiene A., Gaigalaite A., Jurginis J., Pilkauskas Z. Lietuvos TSR istorija VIIVIII klasei / Red. J. Ziugzda. Kaunas: Valstybine pedagogines literaturos leidykla, 1962. P. 28.].

,     1957     (Juozas Jurginis)             [26 - Jurginis J. Lietuvos TSR istorija. Vadovelis vidurinems mokykloms. Kaunas: Valstybine pedagogines literaturos leidykla, 1957.].   1970-            ,         .                     :     ,    ;  ,      ,     [27 -  ,     :  .          XIX  XX.    //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 506, 524, 527.].      ,   XIX,          (    )   XIX (    )   , , ,        .

,      , ,    :          ,    [28 - Lietuvos TSR istorija nuo seniausiu laiku iki 1857 metu / Vyr. red. J. Ziugzda. Vilnius: Valstybine politines ir mokslines literaturos leidykla, 1958. P. 129130.].           .     ,     .       , , ,        ,         ,         .  1950-      1960-             (     1960- )[29 - Lietuvos TSR istorija. 1963. T. 2. P. 201.]   .  ,        . ,       ,                 .             . .   ,                  .   ,          18631864     [30 - Jurginis J. Lietuvos TSR istorija. Vadovelis vidurinems mokykloms. Kaunas: Valstybine pedagogines literaturos leidykla, 1957. P. 73.].              [31 - Vebra R. Pravoslavu dvasininkija ir nacionaline priespauda Lietuvoje XIX a. antrojoje puseje // Lietuvos TSR auk?tuju mokyklu mokslo darbai. Istorija. T. VIII. 1966. P. 7695; Vebra R. Lietuvos kataliku dvasininkija ir visuomeninis judejimas (XIX a. antroji puse). Vilnius: Mintis, 1968.].

  1950-  1960-         18631864 ,  ,   ,      [32 - Ziugzda J. Lietuvos TSR istorija nuo seniausiu laiku iki 1857 metu. Vilnius: Valstybine politines ir mokslines literaturos leidykla, 1958. P. 192195.].     ,   18631864          ,      .         .    .  1965        ,     18631864,   ,        [33 - Merkys V. Lietuviu nacionalinio judejimo XIX a. socialines-ekonomines priezastys // Lietuvos TSR istorijos bruozai / Sud. J. Jurginis. Kaunas: ?viesa, 1965. P. 5860.].    1988    ,           [34 - Jucas M., Luk?aite I., Merkys V. Lietuvos istorija nuo seniausiu laiku iki 1917 metu. Vilnius: Mokslas, 1988. P. 137, 139.], ,       ,      [35 - Ibid. P. 143144.].

       1960-         .      ,       [36 -  ,    ,  ,     ,      (Meile Luk?iene),     XIX: Luk?iene M. Lietuvos ?vietimo istorijos bruozai XIX a. pirmojoje puseje. Kaunas: ?viesa, 1970.],    , ,         (        )       (    ,        )[37 - Tyla A. Prie lietuvi?kuju spaudiniu goti?komis raidemis uzdraudimo istorijos // Lietuvos TSR auk?tuju mokyklu darbai: Bibliotekininkystes ir bibliografijos klausimai. T. 6. 1967. P. 171174; Lietuviu spaudos draudimo panaikinimo byla / Par. A. Tyla. Vilnius: LTSR MA Istorijos institutas, 1973; Vebra R. Lietuviu spaudos draudimo panaikinimo byla // Lietuvos TSR auk?tuju mokyklu mokslo darbai. Istorija. 1976. T. XVI (2). P. 3450; Merkys V. Nelegalioji lietuviu spauda kapitalizmo laikotarpiu (ligi 1904 m.). Politines jos susikurimo aplinkybes. Vilnius: Mokslas, 1978.].                  ,       .                 [38 -    ,     (Antanas Tyla)  1973   Lietuviu spaudos draudimo panaikinimo byla (      ):     ,          .].    ,          ࠖ              ,  [39 - O   .: .          XIX  XX.    //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 504.].

      1990 (蠖  1988)          .          ,       ,          .          ,      -.        ,          -,   ,       [40 - Tyla A. Gar?viu knygne?iu draugija. Vilnius, 1991; Merkys V. Draudziamosios lietuvi?kos spaudos kelias 18641904. Vilnius, 1994; Idem. Knygne?iu laikai 18641904. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1994; Vebra R. Lietuvi?kos spaudos draudimas 18641904 metais. Vilnius: Pradai, 1996.].       ,         ,       ,     ,     .             ,   .

   ,    ,            ,           , ,        XVIII   ,       [41 - Vebra R. Lietuviu visuomene XIX a. antrojoje puseje. Socialines strukturos bruozai. Vilnius: Mokslas, 1990. P. 18; Merkys V. Knygne?iu laikai. P. 9; Idem. Motiejus Valancius: tarp kataliki?ko universalizmo ir tauti?kumo. Vilnius: Mintis, 1999. P. 49.].       [42 - Szybieka Z. Historia Bialorusi. 17952000. Lublin: Instytut Europy Srodkowo Wschodniej, 2002. S. 24.].

   1988    ,    XIX        Lietuviu Atgimimo istorijos studijos (   ).        (Egidijus Aleksandravicius)    (Antanas Kulakauskas)    1996  Caru valdzioje. Lietuva XIX amziuje (  .   XIX)[43 - Aleksandravicius E., Kulakauskas A. Caru valdzioje. XIX amziaus Lietuva. Vilnius: Baltos lankos, 1996. P. 217.], ,       .      ,          ,   , ,     ,   XIX,    ,   [44 -   .:Staliunas D. From Ethnocentric to Civic History: Changes in Contemporary Lithuanian Historical Studies // Emerging Meso-Areas in the Former Socialist Countries: Histories Revived or Improvised / Ed. K. Matsuzato. Hokkaido: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2005. P. 311331.].    -     XIX.             ,    ,    [45 -         XIX   ,       .];     ,        . ,        .

    ,               ,   ,     ,             ,    .  ,          [46 -         : Medi?auskiene Z. Rusijos cenzura Lietuvoje XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didziojo Universitetas, 1998.], , ,      I  ,        ,       [47 - Aleksandravicius E., Kulakauskas A. Caru valdzioje. P. 6768.].    ,          I    ,      , , ,      堖 [48 - Aleksandravicius E., Kulakauskas A. Caru valdzioje. P. 72.].  ,      ,           18631864[49 - Ibid. P. 53, 8283, 92.].         [50 - Kulakauskas A. Kova uz valstieciu sielas. Caro valdzia, Lietuvos visuomene ir pradinis ?vietimas XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didziojo universiteto leidykla, 2000. P. 6. ,            18301831.],      [51 - Kulakauskas A. Rusifikacines masinio pradinio ?vietimo sistemos kurimo Kauno gubernijoje pradzia (XIX a. 7-asis de?imtmetis) // Praeities baruose. Vilnius: Zara, 1999. P. 211.].        ,        ,   ,         [52 -  ii i  2- . . 1. . 129, 333;  . . i  i  i. i   i iyi  18641917. -: yi , 2004. . 114; i i. . 4:    i i ( XVIII  XX .). i:  , 2005. . 243, 270.].  ,       18631864,       - ,      ,       (堖 ) ,    .

 ,    ,    ,    ,    ,     ,  (  ,   18631864[53 -    ,     18301831,  .])      .                 .        ,            ,          [54 -    .: .   ,   . . 429464.].

  (Henryk Glebocki)    ,       XIX,       ,    ,        [55 - Glebocki H. Fatalna sprawa. Kwestia polska w rosyjskiej mysli politycznej (18561866). Krakw: Arcana, 2000.   . ,  ,      ,   ,           ,      ;  .       -       // Ab Imperio. 2005. 2. . 135166.].    ,                 18631864,    1861,   ,                .     18631864,   ,   .      ,           ࠖ   ,       (Komitet Urzadzajacy Krlestwa Polskiego),            .

  (Witold Rodkiewicz)       18631905:   (imperial strategy),        ,                 ,  , -  -   ,             ;      (bureaucratic nationalism)                    .    ,  18631904     [56 - Rodkiewicz W. Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (18631905). Liublin: Scientic Society of Liublin, 1998. P. 1316.].  . ,    ,    , ,      ,     ,      .        [57 -     ,   2007,     Making Russians.       ,         .].

          XIX,      ,    .        [58 - Pearson R. Privilegies, Rights, and Russification // Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxord: Clarendon Press, 1989. P. 88; Raeff M. Patterns of Russian Imperial Policy Toward the Nationalities // Raeff M. Political Ideas and Institutions in Imperial Russia. San Fransisco; Oxford: Westview Press, 1994. P. 127;  . . -        //      / . .   . :     , 2004. C. 613614.].                 ,      .           , , , ,    (Edward Thaden),  ,   1860-      ,          [59 - Thaden E. C. Russification in Tsarist Russia // E. C. Thaden with the collaboration of M. F. Thaden. Interpreting History: Collective Essays on Russias Relations with Europe. NewYork: Social Science monographs, Boulder, 1990. P. 211.].

         1970-  1980- [60 - Starr F. Tsarist Government: The Imperial Dimension // Soviet Nationality Policies and Practices / Ed. J. R. Azrael. NewYork: Praeger Publishers, 1978. P. 338.]. ,      ,      ,  ,        ,      ,  ,  [61 - Pistohlkors G. von. Russifizierung in den Baltischen Provinzen und in Finnland im 19. und beginnenden 20. Jahrhundert. Neue westliche Darstellungen // Zeitschrift f?r Ostforschung. 1984. B. 33. S. 592606.].      . ,    :  (,         , ,   .);  (      ,           ,  ,       );  (      ,       ,      III)[62 - Russification in the Baltic Provinces and Finland, 18551914 / Ed. E. C. Thaden. Princeton: Princeton University Press, 1981. P. 89.].

        ,        .   ,          [63 -  .   :         // Ab Imperio. 2000. 1. . 9.],   ,          .

                      .   (Raymond Pearson) ,       ,      , ,     [64 - Pearson R. Privilegies, Rights, and Russification // Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxord: Clarendon Press, 1989. P. 8990.].   ,          黠          ,   ,           [65 - Kappeler A. Nationsbildung und Nationalbewegungen im Russl?ndischen Reich // Archiv f?r Sozialgeschichte. 2000. B. 40. S. 71; Snyder T. The Reconstruction of Nations. Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 15691999. New Haven; London: Yale University Press, 2003. P. 49.].   (Kimitaka Matsuzato)       .   ,       ,         (    ),    ,              .       -,        [66 -  . -   :      //      / . .   . :     , 2004. . 429.].

                 ,      .          (Andreas Kappeler),  ,          ,     [67 - Kappeler A. Historische Voraussetzungen des Nationalit?tenproblems im russischen Vielv?lkerreich // Geschichte und Geselschaft. 1982. B. VIII, 2. S. 159183; Idem. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. M?nchen: C. H. Beck, 1992. S. 203204, 225228.].  . ,  1831     ,          ,         .    1831       1860-      (        ),            . .            :     , -     (,   .)   .   ,           ,      XIX   ,      .  ,        ,   ,       (    )     [68 -  . , , :       //  :   / . . . . , . . , . . . .:    , 1997. . 125144.].

          .     . ,       ,      -               , ,  ,    -   ,   ,       - [69 -  . .    -     . .: , 2005. . 172.                  - ,     ,  ,      ,        .].

           .  (Theodore R. Weeks)[70 - Weeks T. R. Nation and State in Late Imperial Russia. Nationalism and Russification on the Western Frontier 18631914. De Kalb: Northern Illinois University Press, 1996. P. 13, 17, 69.],            .  ,      ,       ,         .      .  ,          ,     .   . .  ,    ,      , [71 - Weeks T. R. Russification and the Lithuanians, 18631905 // Slavic Review. 2001. Vol. 60. 1. P. 96114; Idem. Official Russia and Lithuanians, 18631905 // Lithuanian Historical Studies. 2001. Vol. 5. P. 6884.].

        ,        ,           [72 - Hosking G. Empire and Nation-Building in Late Imperial Russia // Russian Nationalism. Past an Present / Ed. G. Hosking and R. Service. NewYork: St. Martins Press, 1998. P. 1934; Idem. Ru?land. Nation und Imperium, 15521917. Berlin: Siedler, 2000; Rowley D. G. Imperial Versus National Discourse: The Case of Russia // Nations and Nationalism. 2000. Vol. 6 (1). P. 2342.].    ,    ,      (Ernest Gellner),   젖  ,       ,     ,     ,      . . .  ,            :       ,         ,             ,  ,      .            ,            [73 - Miller A. Shaping Russian and Ukrainian Identities in the Russian Empire During the Nineteenth Century: Some Methodological Remarks // Jahrb?cher f?r Geschichte Osteuropas. 2001. B. 49. H. 2. S. 258;  .       .      . .  //      / . . , . . .:  , 2004. . 265270; Miller A. Between Local and Inter-Imperial. Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm // Kritika, Explorations in Russian and Eurasian History. 2004. 1. P. 23; Nationalizing Empires / Ed. S. Berger, A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015.].

. .         .            :      ,      ;          ;       ,          (,       );          ,    ,          ,     .[74 -  . . :    // Ab Imperio. 2002. 2. . 133148;  .    .     . .:   , 2006. . 5477.]

          ,     18631864      1880-     1905        [75 - Person R. Privilegies, Rights, and Rusification, Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxford: Clarendon Press, 1989. P. 9497, 102; Thaden E. Russification in Tsarist Russia // Edward C. Thaden with the collaboration of M. Forster Thaden, Interpreting History: Collective Essays on Russias Relations with Europe. NewYork: Social Science monographs, Boulder, 1990. P. 211220; Hosking G. Ru?land. Nation und Imperium, 15521917. Berlin: Siedler, 2000. S. 408.],     ,          .  ,        ,           ,           (,    .),            [76 - Person R. Privilegies, Rights, and Rusification // Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxord: Clarendon Press, 1989. P. 8990; Lieven D. The Russian Empire and Its Rivals. New Haven; London: Yale UP, 2002. P. 275; Weeks T. R. Managing Empire: Tsarist Nationalities Policy // The Cambridge History of Russia. Vol. II: Imperial Russia, 16891917. Cambridge: Cambridge University Press, 2006. P. 2744.].            蠖   :       [77 -  . .   :       . .: , 1999.].

           ,       /      ,    . [78 - Kivelson V. A., Suny R. G. Russias Empires. NewYork; Oxford: Oxford University Press, 2017. P. 250252.].   (Karsten Br?ggemann)     (Mark Bassin) ,             蠖 , , [79 - Br?ggemann K. Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018.]. . .             :   ,   -   ,   -   -[80 - Weeks T. R. Nation and State in Late Imperial Russia. Nationalism and Russification on the Western Frontier 18631914. DeKalb: Northern Illinois University Press, 1996. P. 4754.]. . .           (      )    (,     ,      )[81 -  . .  ,  :          II. .:   , 2010.].

     ,         ,   .   (Robert Crews)       -     XIX   ,              ,           [82 - Crews R. Empire and Confessional State: Islam and Religious Politics in Nineteenth Century Russia // American Historical Review. 2003. Vol. 108/1. P. 5083.].                    ,        XIX         [83 -  A. . ,         XVIIIXX. .:  .- , 2007;  . .    -    (18631914.). : , 2010.].

       ,   .                      .  ,     ,                         ,        (  ,         ,      ),    :    ,     .        ,           1880-      ;          ,       .     ,     ,        ,           ,      ,      [84 -         . ,      . . , . -, . , . , .   .].

 ,   ,        ,            ,    .  ,    18631864,     ,           ,     [85 - Kappeler A. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. Munich: C. H. Beck, 1992. S. 203, 227; Hosking G. Empire and Nation-Building in Late Imperial Russi // Russian Nationalism. Past and Present / Ed. G. Hosking and R. Service. NewYork: St. Martins Press, 1998. P. 2829;  M.     .      . .:   , 2020. C. 25, 166, 512.].       ,   - ,             - .   ,    18631864,       .

                           [86 -           .  ,     ,    ,   XIX     ,            .          ,      ࠖ       ,  .     .  (Ronald G. Suny),      ,          :  .    :  ,      // Ab Imperio. 2001. 12. . 56.      .:Kappeler A. Bemerkungen zur Nationsbildung der Russen // Die Russen. Ihr Nationalbewu?sein in Geschichte und Gegenwart / Hrsg. A. Kappeler. K?ln: Markus, 1990. S. 1935;  . .  . . 11; Weeks T. R. Official and Popular Nationalisms: Imperial Russia 18631914 // Nationalismen in Europa. West- und Osteuropa im Vergleich / Hrsg. U. v. Hirschhausen, J. Leonard. G?ttingen: Wallstein Verlag, 2001. P. 411432; Renner A. Defining a Russian Nation: Mikhail Katkov and the Invention of National Politics // Slavonic and East European Review. 2003. Vol. 81. 4. P. 663.].        18631864,     [87 - Miller A. Shaping Russian and Ukrainian Identities in the Russian Empire During the Nineteenth Century: Some Methodological Remarks // Jahrb?cher f?r Geschichte Osteuropas. 2001. B. 49. H. 2. S. 260; Renner A. Russischer Nationalismus und ?ffentlichkeit im Zarenreich 18551875. K?ln; Wien: B?hlau, 2000. S. 185273.].       ,  ,          ,         .  ,       ,      ,    ,     ,  .      18631864.   ,  ,   . .     ,           .         ,   . . ,      [88 - Maiorova O. War and Peace. The Trop of War in Russian Nationalist Discourse during the Polish Uprising of 1863 // Kritika: Explorations in Russian and Eursian History. 2005. Vol. 6. 3. P. 501534.].

 18631864         .           ,       .         .          ,       :           ,        [89 - Renner A. Russischer Nationalismus und ?ffentlichkeit im Zarenreich 18551875. K?ln; Wien: B?hlau, 2000. S. 102117; Maiorova O. War and Peace. The Trop of War in Russian Nationalist Discourse during the Polish Uprising of 1863 // Kritika: Explorations in Russian and Eursian History. 2005. Vol. 6. 3. P. 501.].                           . , ,    ,         ,          [90 - Kappeler A. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. M?nchen: C. H. Beck, 1992. S. 228; Mille A. Between Local and Inter-Imperial. Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm // Kritika, Explorations in Russian and Eurasian History. 2004. 1. P. 1819.].  ,    ,        - .        ,     .                       ,       ,    ,    ,  ,    ,         .

  ,     ,  , ,  ,        [91 - Kappeler A. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. M?nchen: C. H. Beck, 1992. S. 226.].           ,      II,    . . .            .      -        ,             -      ,              [92 - Dolbilov M. Imperijos biurokratija ir lietuviu kalbos lotyni?kais ra?menimis draudimas 18641882 m. // Raidziu draudimo metai / Sud. D. Staliunas. Vilnius: LII leidykla, 2004. P. 111137.].

        ,             [93 - Lieven D. The Russian Empire and Its Rivals. P. 284.].     ,         .   (Stefan Berger)  . .      (Nationalizing Empires)          , ,   ,   .   ,              ,          (preservation and extension of empires rather than at the dissolution of empires or the transformations of entire empires into nation-states)[94 - Berger S., Miller A. Introduction: Building Nations in and with Empires A Reassessment // Nationalizing Empires / Ed. S. Berger and A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015. . 3.]. . .  ,                   [95 - Miller A. The Romanov Empire and the Russian Nation // Nationalizing Empires / Ed. S. Berger and A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015. P. 309368.].        . . .  ,   1905         (after 1905 official nationalism and popular nationalism became closer than ever),             (a constant tension)[96 - Weeks T. R. Official and Popular Nationalisms: Imperial Russia 18631914 // Nationalismen in Europa: West- und Osteuropa im Vergleich / Ed. U. v. Hirschhausen and J. Leonard. Gottingen: Wallstein Verlag, 2001. P. 412, 432.].

        ,             ,      ,                 . . .   . .  ,   1907  ,           ,          [97 -     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 367.].    Ab Imperio  ,    ,      ,        ,             [98 -     . . 2:    XVIIIXX. /. . . : Ab Imperio, 2017. C. 286.].         (Faith Hillis),          :  ,           ,       .      ,  ,        ,       .        ,       ,       [99 - Hillis F. Children of Rus. Right-Bank Ukraine and the Invention of a Russian Nation. Ithaca, NY and London: Cornell University Press, 2013. P. 7.].

,  ,     ,          ,     18631864,             ,              . ,    ,       , ,   ,   ,     ,       ,               ;  ,    , ,       ,   [100 - ,    ,       ,  . . ,          ,     .].

    ,     ,          .




    


   ,       ,           ,        ,   ,             .      .     ,           ,       ,     (, , ,   .)       .   ,          ,    , , ,    ,  ,        ,     , ,  ,           ,        (    ,   ,         ,      ). ,       ,        ,  ,       ,        .     ,      ,        , ,    XIX,     ,       젖 .

       ,        (Benjamin Nathans)   ,   :     ,   c      . ,       ,  ,     ,      .    (    )   堖     (,   ),  (  )   (  )[101 - Nathans B. Beyond the Pale. The Jewish Encounter with Late Imperial Russia. Berkeley; Los Angeles; London: University of California Press, 2002. P. 11.].   ,     ,    .    ,  ,             ,    .      ,       .      ,   -          (  ,       .).

, ,                  .              ,         .     ,                     ,     ;      ,         ,     ,      ,            ,    ,          ,      ,     ,   [102 -        . ,     18631905,    .   ,    ,   : .       ,     ;  ,      , ,    ,  : ,  ,          ,    .           (a full linguistic and cultural russification of non-Russians)  ,      [nationhood]           , ,     .].

         ,    (       ,    )   , 堖 ,  .     ,       ,  ,        . ,        ,     ,    ,         ,  ,      ,    .     ,  ,   ,        ,       ,          ,           .

    .             ( )    ,  ,              [103 -   ,    , .:Schenk F. B. Mental Maps: The Cognitive Mapping of the Continent as an Object of Research of European History // European History Online (EHO). Mainz: Leibniz Institute of European History (IEG), 2013-07-08. http://www.ieg-ego.eu/schenkf-2013-en. URN: urn: nbn: de:0159-2013070216 ( 6 2021).].   ,     , ,      ,             [104 - Miller A. The Romanov Empire and Nationalism. Essays in the methodology of historical research. Budapest; NewYork: CEU Press, 2008. P. 163, 170.].         ,  ,     ,        ,       -         ,     .  ,   - ,              ,  ,         ,  ,      .

        .    ,     18631864.   ,              ,   ,      .       [105 - Miller A. Between Local and Inter-Imperial. Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm // Kritika, Explorations in Russian and Eurasian History. 2004. 1. P. 526;  . .    .     . .:   , 2006. . 2832.], ,    ,                   [106 -          . . . ., : Br?ggemann . Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018. S. 2223.].      ,        ,     - ,       ,    -        .   - [107 - , , , , , .]              頖  -,              .

      ,      ,    -          ,          - ,     ,               ;  ,       ,             ,   .  ,           ,             - ,     .      ,      頖 , , , 蠖     ,      , ,   .

    :    XX          堖    -,   ,    ,              - .       ,     , ,    .     XIX      ,    XX       .        ,              - ,         ,         .  ,                         (  ,   ).

          ,    蠖   :   ,    ,  (  1860- )     ,       ,      .   XIX  XXࠖ ,           ,        .               ,  , ,       ,      .          XIX     ,      , .

      ,    .      ,     ,  12  XIX   13頖  XX.   ,          ,       .


* * *

           ,   , -, , ,        ,             ,     .

          ,     蠖        :  Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 (Amsterdam; NewYork: Rodopi, 2007)   Poland or Russia? Lithuania on the Russian Mental Map (Spatial Concepts of Lithuania in the Long Nineteenth Century / Ed. D. Staliunas. Boston: Academic Studies Press, 2016. P. 2395), Challenges to Imperial Authorities Nationality Policy in the Northwest Region, 19051915 (The Tsar, the Empire, and the Nation. Dilemmas of Nationalization in Russias Western Borderlands, 19051915 / Ed. D. Staliunas and Y. Aoshima. Budapest; NewYork: CEU Press, 2021. P. 3366).

          ,       ,    . . ,   (Malte Rolf)  .  (Karsten Br?ggemann)[108 -  . .  ,  ; Br?ggemann K. Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018;  M.     .      . .:   , 2020 (     : Rolf M. Imperiale Herrschaft im Weichselland. Das K?nigreich Polen im Russischen Imperium (18641915), Oldenburg: De Gruyter, 2015).].            Historia Rossica.           ,      .

                   ,          .        XIX   ,    (Zita Medi?auskiene),   (Olga Mastianica)    (Vilma Zaltauskaite),     (Grigorjus Pota?enko)      .

             (Lietuvos mokslo taryba;   S-LIP-21-23).  ,    ,      .




 I.         



      ,       ,         ,     .    ,      ,   ,         [109 -      : Medi?auskiene Z. Laikas-Erdve-zmogus // Lietuvos istorija. T. 8. D. 1: Devynioliktas amzius: visuomene ir valdzia. Vilnius: Baltos lankos, 2011. P. 4555.             :          ,     240,  1652  1892 / . . . . , 1894;      (c 1772).].    ,   ( ),                   .   ,         ,           .  ,      ,        .




 1

 


                ( 1772, 1793, 1795)    .   XVIII  ,    ,       ,     .    -  ,    .     ,     .       , ,  ,        , ,   -   []   ,            ,         .        ,      1772     ,       .        .

        ,             . .   .  ,             [110 - Aleksandravicius ., Kulakauskas . Caru valdzioje. XIX amziaus Lietuva. Vilnius: Baltos lankos, 1996. P. 5657.]; . .   . .          , , ,  ,      ,    ,    ,   II    ,  -  ,   ,       ,    ,     [111 -  . .,  . .    . .:   , 2006. . 77.];   ,     ,               [112 - Gajducik V. N., Barelkowski M. Die Gouvernements Vicebsk und Mahil?? nach den Teilungen Polen-Litauens (17721830/31) // Die Teilungen Polen-Litauens. Inklusions- und Exklusionsmechanismen Tradistionsbildung Vergleichsebenen / Hrsg. H.-J. B?melburg, A. Gestrich, H. Schnabekl-Sch?le. Osnabr?ck: Fibre, 2013. S. 261.   ,           ,         :  .                1863. //          / . . , . . :   , 2011. . 6170,  . 6163.].       ,           XV               ,   ,       .     ,    (     XVII    XVIII),  ,   : XVIII          ࠖ     .  1720-            1792,    .  1793         [113 -  . .  .        //    / . . . . . .: . .  , 2016. . 220261.].     : a)          ,    ; )             ?

             ,  ,     [114 - Lenkijos-Lietuvos valstybes padalijimu dokumentai. 1dalis: Sankt Peterburgo konvencijos / Sud. R. ?migelskyte-Stukiene. Vilnius: Versus Aureus, 2008. P. 129130, 179. , ,            .].               頖 ,  ,    /    [115 -            1780. [-, 1780]. . 4445.].            ,  ,        XVII        ,          .        -,    ;  ,     :       ,   ,      ,        [116 -  . i  i.  ici  i . i: , 2000. . 162165;  .  , i  iy // . . 1. i:  , 2005. . 306308.].

             ,                   / . ,    II      8 1792 ,   ,   ,              [117 -     . 1885. . 47. . 473.].   ,                   .

 ,    ,      ,          ,       1799  1800  ,      ,    [118 -       1649. . XXV: 17981799. ., 1830. . 542;       1649. . XXVI: 18001801. ., 1830. . 131.]    ,     ,        [119 -    1808      ,      ࠖ    :  . .        ,            . ., 1808. . 9495.].    ,                 .  ,           ,       ,         .

  1810-         蠖  .          - 頖             .  ,       ,      .                    .       ( )      (,   ).

     :    ,  .            XVIII ,      . ,       18301831[120 -       1649.  . T. V: 1830. . . ., 1831. . 89.],        [121 - Ganzenm?ller J. Russische Staatsgewalt und polnischer Adel. Elitenintegration und Staatsausbau im Westen des Zarenreiches (17721850). K?ln; Weimar; Wien: B?hlau Verlag, 2013.],       ,                 [122 - . ,   .].

        (   ,     ),       .     ,    ,      , , ,   1840-       [123 -       1860- : . . 940. . 1. . 3. . 1819.      .:Staliunas D. Between Russification and Divide and Rule: Russian Nationality Policy in the Western borderlands in the mid-19th Century // Jahrb?cher f?r Geschichte Osteuropas. 2007. H. 3. S. 358373.].

    1830-   ,       ,    [124 -             :  . .  ,          ? ., 1839.],      ,   ( 1843)           .        1830-      . ,      [125 -        XIX   ,         1845        . . . 1290. . 1. . 149. . 1.].            -   - .   ,  1863,    ,   ( )    : , , , , , , , , [126 -  18621864            -   .       ,       ,    .  1855               ,      -,     . . ,     (, ,   ): . . 733. . 62. . 1307. . 17.    ,       .].    ࠖ     ࠖ - ;   ,       [127 -  -       -   18 1842:     . . 17 (1842). . 2. ., 1843. . 229; Kulakauskas . Kova uz valstieciu sielas. Caro valdzia, Lietuvos visuomene ir pradinis ?vietimas XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didziojo universiteto leidykla, 2000. . 28.         .],  -  (   ).  ,  ,       ,    ,    ,   XIX  XX    -       .

       .         ,   .   (17971802) ,    ,     蠖   [128 -        .].        - ,       : -   -  (   -)  -  - (     -).      頖              .

 1840           . ,    I       1830-          ,     .          ( 1847           ࠖ  ()[129 - Pra?mantaite . 1863 metu sukilimas ir Kataliku Baznycia Lietuvoje. Vilnius: LII leidykla, 2014. . 12.]




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=68029580)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


 . . 856. 5. . 418.      ,    1920,  19201939,   1939,     ,     .




2


Br?ggemann . Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018. S. 18.  : Ibid. S. 234, 443.           1918.




3


 . .         (  XIX). .: , 2000; Hillis F. Children of Rus. Right-Bank Ukraine and the Invention of a Russian Nation. Ithaca; London: Cornell UP, 2013; Remy J. Brothers or Enemies: The Ukrainian National Movement and Russia from the 1840s to the 1870s. Toronto: Toronto University Press, 2016.




4


Nationalizing Empires / Ed. S. Berger, A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015; Br?ggemann K. Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert;     . . 2:    XVIIIXX. /. . . : Ab Imperio, 2017. C. 398; Kotenko A. An Inconsistently Nationalizing State: The Romanov Empire and the Ukrainian National Movement // The Tsar, The Empire, and The Nation. Dilemmas of Nationalization in Russias Western Borderlands, 19051915 / Ed. D. Staliunas, Y. Aoshima. Budapest; NewYork: CEU Press, 2021. P. 1731.




5


.  ,   , ,                ( M.     .      . .:   , 2020. C. 27).        ,     .




6


Dolbilov M. Russification and the Bureaucratic Mind in the Russian Empires Northwestern Region in the 1860s // Kritika. 2004. 5. P. 261.




7


    ,   5,6  -    3   (, , ),  0,5 ,  1,5  (     ,    ),  0,6 . .:Staliunas D. Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863. Amsterdam; NewYork, NY: Rodopi, 2007. P. 111.




8


 (; . Zemaitija,  . zemas (, ),      (     )) -  .  XIX      (   ),    (,      ).




9


    : Slocum J. W. The Boundaries of National Identity: Religion, Language, and Nationality Politics in late Imperial Russia, PhD, The University of Chicago. Chicago, IL, 1993. P. 105.         . : Weeks T. R. Official Russia and Lithuanians, 18631905 // Lithuanian Historical Studies. 2001. Vol. 5. P. 6884.




10


Staliunas D. Visuomene be universiteto? (Auk?tosios mokyklos atkurimo problema Lietuvoje: XIX a. vidurys XX a. pradzia). Vilnius: LII, 2000.




11


            . ,    ,       . .   . . :     / . . . . , . . . .:   , 2006.




12


    ,  2:    XVIIIXX. / .  . : Ab Imperio, 2017. . 300.




13


     ,   ,     ,       .             ,          .




14


      .: .      XIX (   ) // Ab Imperio. 2002. 4. . 365390;  .         //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 533552.        ,  ,               .




15


       .:Maciulis D., Staliunas D. Lithuanian Nationalism and the Vilnius Question, 18831940. Marburg: Herder-Institut, 2015.




16


Alekna A. Lietuvos istorija. Kaunas, 1918. P. 115121; Ruseckas P. Spaudos draudimo gadyne. Kaunas, 1929. P. 56.




17


 .   ,   :   XIX. ,    (   ) //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 429.




18


- . .          // . 1996. 5. . 8.




19


?lezas P. Muravjovas ir musu tautinis atgimimas // Rytas. 1929. Nr. 239241.




20


?apoka A. Lietuvos istorija. Kaunas: ?vietimo ministerijos knygu leidimo komisijos leidinys, 1936. P. 486487.




21


?lezas P. Muravjovo veikimas Lietuvoj 18631865. Kaunas, 1933. P. 3940.  : Klimas P. Muravjovo laikmetis Lietuvos zemes ir zemininku istorijoje. Vilnius, 1920.




22


  .:Martin T. The Affirmative Action Empire. Nations and Nationalism in the Soviet Union, 19231939. Ithaca; London: Cornell UP, 2001. P. 432461.




23


Paleckis J. Mintys apie vyresniji broli. Vilnius, 1959. P. 19.




24


Ziugzda J. Antanas Mackevicius Lietuvos valstieciu vadovas kovoje prie? carizma ir dvarininkus. Vilnius: Mintis, 1951. P. 56; Lietuvos TSR istorija. D. I: Nuo seniausiu laiku iki 1861 metu / Red. J. Ziugzda. Vilnius: Politines ir mokslines literaturos leidykla, 1953. P. 356358.




25


Berlinskiene A., Gaigalaite A., Jurginis J., Pilkauskas Z. Lietuvos TSR istorija VIIVIII klasei / Red. J. Ziugzda. Kaunas: Valstybine pedagogines literaturos leidykla, 1962. P. 28.




26


Jurginis J. Lietuvos TSR istorija. Vadovelis vidurinems mokykloms. Kaunas: Valstybine pedagogines literaturos leidykla, 1957.




27


 ,     :  .          XIX  XX.    //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 506, 524, 527.




28


Lietuvos TSR istorija nuo seniausiu laiku iki 1857 metu / Vyr. red. J. Ziugzda. Vilnius: Valstybine politines ir mokslines literaturos leidykla, 1958. P. 129130.




29


Lietuvos TSR istorija. 1963. T. 2. P. 201.




30


Jurginis J. Lietuvos TSR istorija. Vadovelis vidurinems mokykloms. Kaunas: Valstybine pedagogines literaturos leidykla, 1957. P. 73.




31


Vebra R. Pravoslavu dvasininkija ir nacionaline priespauda Lietuvoje XIX a. antrojoje puseje // Lietuvos TSR auk?tuju mokyklu mokslo darbai. Istorija. T. VIII. 1966. P. 7695; Vebra R. Lietuvos kataliku dvasininkija ir visuomeninis judejimas (XIX a. antroji puse). Vilnius: Mintis, 1968.




32


Ziugzda J. Lietuvos TSR istorija nuo seniausiu laiku iki 1857 metu. Vilnius: Valstybine politines ir mokslines literaturos leidykla, 1958. P. 192195.




33


Merkys V. Lietuviu nacionalinio judejimo XIX a. socialines-ekonomines priezastys // Lietuvos TSR istorijos bruozai / Sud. J. Jurginis. Kaunas: ?viesa, 1965. P. 5860.




34


Jucas M., Luk?aite I., Merkys V. Lietuvos istorija nuo seniausiu laiku iki 1917 metu. Vilnius: Mokslas, 1988. P. 137, 139.




35


Ibid. P. 143144.




36


 ,    ,  ,     ,      (Meile Luk?iene),     XIX: Luk?iene M. Lietuvos ?vietimo istorijos bruozai XIX a. pirmojoje puseje. Kaunas: ?viesa, 1970.




37


Tyla A. Prie lietuvi?kuju spaudiniu goti?komis raidemis uzdraudimo istorijos // Lietuvos TSR auk?tuju mokyklu darbai: Bibliotekininkystes ir bibliografijos klausimai. T. 6. 1967. P. 171174; Lietuviu spaudos draudimo panaikinimo byla / Par. A. Tyla. Vilnius: LTSR MA Istorijos institutas, 1973; Vebra R. Lietuviu spaudos draudimo panaikinimo byla // Lietuvos TSR auk?tuju mokyklu mokslo darbai. Istorija. 1976. T. XVI (2). P. 3450; Merkys V. Nelegalioji lietuviu spauda kapitalizmo laikotarpiu (ligi 1904 m.). Politines jos susikurimo aplinkybes. Vilnius: Mokslas, 1978.




38


   ,     (Antanas Tyla)  1973   Lietuviu spaudos draudimo panaikinimo byla (      ):     ,          .




39


O   .: .          XIX  XX.    //     / . . . . , . . . .:   , 2006. . 504.




40


Tyla A. Gar?viu knygne?iu draugija. Vilnius, 1991; Merkys V. Draudziamosios lietuvi?kos spaudos kelias 18641904. Vilnius, 1994; Idem. Knygne?iu laikai 18641904. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1994; Vebra R. Lietuvi?kos spaudos draudimas 18641904 metais. Vilnius: Pradai, 1996.




41


Vebra R. Lietuviu visuomene XIX a. antrojoje puseje. Socialines strukturos bruozai. Vilnius: Mokslas, 1990. P. 18; Merkys V. Knygne?iu laikai. P. 9; Idem. Motiejus Valancius: tarp kataliki?ko universalizmo ir tauti?kumo. Vilnius: Mintis, 1999. P. 49.




42


Szybieka Z. Historia Bialorusi. 17952000. Lublin: Instytut Europy Srodkowo Wschodniej, 2002. S. 24.




43


Aleksandravicius E., Kulakauskas A. Caru valdzioje. XIX amziaus Lietuva. Vilnius: Baltos lankos, 1996. P. 217.




44


  .:Staliunas D. From Ethnocentric to Civic History: Changes in Contemporary Lithuanian Historical Studies // Emerging Meso-Areas in the Former Socialist Countries: Histories Revived or Improvised / Ed. K. Matsuzato. Hokkaido: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2005. P. 311331.




45


        XIX   ,       .




46


        : Medi?auskiene Z. Rusijos cenzura Lietuvoje XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didziojo Universitetas, 1998.




47


Aleksandravicius E., Kulakauskas A. Caru valdzioje. P. 6768.




48


Aleksandravicius E., Kulakauskas A. Caru valdzioje. P. 72.




49


Ibid. P. 53, 8283, 92.




50


Kulakauskas A. Kova uz valstieciu sielas. Caro valdzia, Lietuvos visuomene ir pradinis ?vietimas XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didziojo universiteto leidykla, 2000. P. 6. ,            18301831.




51


Kulakauskas A. Rusifikacines masinio pradinio ?vietimo sistemos kurimo Kauno gubernijoje pradzia (XIX a. 7-asis de?imtmetis) // Praeities baruose. Vilnius: Zara, 1999. P. 211.




52


 ii i  2- . . 1. . 129, 333;  . . i  i  i. i   i iyi  18641917. -: yi , 2004. . 114; i i. . 4:    i i ( XVIII  XX .). i:  , 2005. . 243, 270.




53


   ,     18301831,  .




54


   .: .   ,   . . 429464.




55


Glebocki H. Fatalna sprawa. Kwestia polska w rosyjskiej mysli politycznej (18561866). Krakw: Arcana, 2000.   . ,  ,      ,   ,           ,      ;  .       -       // Ab Imperio. 2005. 2. . 135166.




56


Rodkiewicz W. Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (18631905). Liublin: Scientic Society of Liublin, 1998. P. 1316.




57


    ,   2007,     Making Russians.       ,         .




58


Pearson R. Privilegies, Rights, and Russification // Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxord: Clarendon Press, 1989. P. 88; Raeff M. Patterns of Russian Imperial Policy Toward the Nationalities // Raeff M. Political Ideas and Institutions in Imperial Russia. San Fransisco; Oxford: Westview Press, 1994. P. 127;  . . -        //      / . .   . :     , 2004. C. 613614.




59


Thaden E. C. Russification in Tsarist Russia // E. C. Thaden with the collaboration of M. F. Thaden. Interpreting History: Collective Essays on Russias Relations with Europe. NewYork: Social Science monographs, Boulder, 1990. P. 211.




60


Starr F. Tsarist Government: The Imperial Dimension // Soviet Nationality Policies and Practices / Ed. J. R. Azrael. NewYork: Praeger Publishers, 1978. P. 338.




61


Pistohlkors G. von. Russifizierung in den Baltischen Provinzen und in Finnland im 19. und beginnenden 20. Jahrhundert. Neue westliche Darstellungen // Zeitschrift f?r Ostforschung. 1984. B. 33. S. 592606.




62


Russification in the Baltic Provinces and Finland, 18551914 / Ed. E. C. Thaden. Princeton: Princeton University Press, 1981. P. 89.




63


 .   :         // Ab Imperio. 2000. 1. . 9.




64


Pearson R. Privilegies, Rights, and Russification // Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxord: Clarendon Press, 1989. P. 8990.




65


Kappeler A. Nationsbildung und Nationalbewegungen im Russl?ndischen Reich // Archiv f?r Sozialgeschichte. 2000. B. 40. S. 71; Snyder T. The Reconstruction of Nations. Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 15691999. New Haven; London: Yale University Press, 2003. P. 49.




66


 . -   :      //      / . .   . :     , 2004. . 429.




67


Kappeler A. Historische Voraussetzungen des Nationalit?tenproblems im russischen Vielv?lkerreich // Geschichte und Geselschaft. 1982. B. VIII, 2. S. 159183; Idem. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. M?nchen: C. H. Beck, 1992. S. 203204, 225228.




68


 . , , :       //  :   / . . . . , . . , . . . .:    , 1997. . 125144.




69


 . .    -     . .: , 2005. . 172.                  - ,     ,  ,      ,        .




70


Weeks T. R. Nation and State in Late Imperial Russia. Nationalism and Russification on the Western Frontier 18631914. De Kalb: Northern Illinois University Press, 1996. P. 13, 17, 69.




71


Weeks T. R. Russification and the Lithuanians, 18631905 // Slavic Review. 2001. Vol. 60. 1. P. 96114; Idem. Official Russia and Lithuanians, 18631905 // Lithuanian Historical Studies. 2001. Vol. 5. P. 6884.




72


Hosking G. Empire and Nation-Building in Late Imperial Russia // Russian Nationalism. Past an Present / Ed. G. Hosking and R. Service. NewYork: St. Martins Press, 1998. P. 1934; Idem. Ru?land. Nation und Imperium, 15521917. Berlin: Siedler, 2000; Rowley D. G. Imperial Versus National Discourse: The Case of Russia // Nations and Nationalism. 2000. Vol. 6 (1). P. 2342.




73


Miller A. Shaping Russian and Ukrainian Identities in the Russian Empire During the Nineteenth Century: Some Methodological Remarks // Jahrb?cher f?r Geschichte Osteuropas. 2001. B. 49. H. 2. S. 258;  .       .      . .  //      / . . , . . .:  , 2004. . 265270; Miller A. Between Local and Inter-Imperial. Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm // Kritika, Explorations in Russian and Eurasian History. 2004. 1. P. 23; Nationalizing Empires / Ed. S. Berger, A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015.




74


 . . :    // Ab Imperio. 2002. 2. . 133148;  .    .     . .:   , 2006. . 5477.




75


Person R. Privilegies, Rights, and Rusification, Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxford: Clarendon Press, 1989. P. 9497, 102; Thaden E. Russification in Tsarist Russia // Edward C. Thaden with the collaboration of M. Forster Thaden, Interpreting History: Collective Essays on Russias Relations with Europe. NewYork: Social Science monographs, Boulder, 1990. P. 211220; Hosking G. Ru?land. Nation und Imperium, 15521917. Berlin: Siedler, 2000. S. 408.




76


Person R. Privilegies, Rights, and Rusification // Civil Rights in Imerial Russia / Ed. O. Crisp and L. Edmondson. Oxord: Clarendon Press, 1989. P. 8990; Lieven D. The Russian Empire and Its Rivals. New Haven; London: Yale UP, 2002. P. 275; Weeks T. R. Managing Empire: Tsarist Nationalities Policy // The Cambridge History of Russia. Vol. II: Imperial Russia, 16891917. Cambridge: Cambridge University Press, 2006. P. 2744.




77


 . .   :       . .: , 1999.




78


Kivelson V. A., Suny R. G. Russias Empires. NewYork; Oxford: Oxford University Press, 2017. P. 250252.




79


Br?ggemann K. Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018.




80


Weeks T. R. Nation and State in Late Imperial Russia. Nationalism and Russification on the Western Frontier 18631914. DeKalb: Northern Illinois University Press, 1996. P. 4754.




81


 . .  ,  :          II. .:   , 2010.




82


Crews R. Empire and Confessional State: Islam and Religious Politics in Nineteenth Century Russia // American Historical Review. 2003. Vol. 108/1. P. 5083.




83


 A. . ,         XVIIIXX. .:  .- , 2007;  . .    -    (18631914.). : , 2010.




84


        . ,      . . , . -, . , . , .   .




85


Kappeler A. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. Munich: C. H. Beck, 1992. S. 203, 227; Hosking G. Empire and Nation-Building in Late Imperial Russi // Russian Nationalism. Past and Present / Ed. G. Hosking and R. Service. NewYork: St. Martins Press, 1998. P. 2829;  M.     .      . .:   , 2020. C. 25, 166, 512.




86


          .  ,     ,    ,   XIX     ,            .          ,      ࠖ       ,  .     .  (Ronald G. Suny),      ,          :  .    :  ,      // Ab Imperio. 2001. 12. . 56.      .:Kappeler A. Bemerkungen zur Nationsbildung der Russen // Die Russen. Ihr Nationalbewu?sein in Geschichte und Gegenwart / Hrsg. A. Kappeler. K?ln: Markus, 1990. S. 1935;  . .  . . 11; Weeks T. R. Official and Popular Nationalisms: Imperial Russia 18631914 // Nationalismen in Europa. West- und Osteuropa im Vergleich / Hrsg. U. v. Hirschhausen, J. Leonard. G?ttingen: Wallstein Verlag, 2001. P. 411432; Renner A. Defining a Russian Nation: Mikhail Katkov and the Invention of National Politics // Slavonic and East European Review. 2003. Vol. 81. 4. P. 663.




87


Miller A. Shaping Russian and Ukrainian Identities in the Russian Empire During the Nineteenth Century: Some Methodological Remarks // Jahrb?cher f?r Geschichte Osteuropas. 2001. B. 49. H. 2. S. 260; Renner A. Russischer Nationalismus und ?ffentlichkeit im Zarenreich 18551875. K?ln; Wien: B?hlau, 2000. S. 185273.




88


Maiorova O. War and Peace. The Trop of War in Russian Nationalist Discourse during the Polish Uprising of 1863 // Kritika: Explorations in Russian and Eursian History. 2005. Vol. 6. 3. P. 501534.




89


Renner A. Russischer Nationalismus und ?ffentlichkeit im Zarenreich 18551875. K?ln; Wien: B?hlau, 2000. S. 102117; Maiorova O. War and Peace. The Trop of War in Russian Nationalist Discourse during the Polish Uprising of 1863 // Kritika: Explorations in Russian and Eursian History. 2005. Vol. 6. 3. P. 501.




90


Kappeler A. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. M?nchen: C. H. Beck, 1992. S. 228; Mille A. Between Local and Inter-Imperial. Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm // Kritika, Explorations in Russian and Eurasian History. 2004. 1. P. 1819.




91


Kappeler A. Russland als Vielv?lkerreich: Entstehung, Geschichte, Zerfall. M?nchen: C. H. Beck, 1992. S. 226.




92


Dolbilov M. Imperijos biurokratija ir lietuviu kalbos lotyni?kais ra?menimis draudimas 18641882 m. // Raidziu draudimo metai / Sud. D. Staliunas. Vilnius: LII leidykla, 2004. P. 111137.




93


Lieven D. The Russian Empire and Its Rivals. P. 284.




94


Berger S., Miller A. Introduction: Building Nations in and with Empires A Reassessment // Nationalizing Empires / Ed. S. Berger and A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015. . 3.




95


Miller A. The Romanov Empire and the Russian Nation // Nationalizing Empires / Ed. S. Berger and A. Miller. Budapest; NewYork: CEU Press, 2015. P. 309368.




96


Weeks T. R. Official and Popular Nationalisms: Imperial Russia 18631914 // Nationalismen in Europa: West- und Osteuropa im Vergleich / Ed. U. v. Hirschhausen and J. Leonard. Gottingen: Wallstein Verlag, 2001. P. 412, 432.




97


    / . . . . , . . . .:   , 2006. . 367.




98


    . . 2:    XVIIIXX. /. . . : Ab Imperio, 2017. C. 286.




99


Hillis F. Children of Rus. Right-Bank Ukraine and the Invention of a Russian Nation. Ithaca, NY and London: Cornell University Press, 2013. P. 7.




100


,    ,       ,  . . ,          ,     .




101


Nathans B. Beyond the Pale. The Jewish Encounter with Late Imperial Russia. Berkeley; Los Angeles; London: University of California Press, 2002. P. 11.




102


       . ,     18631905,    .   ,    ,   : .       ,     ;  ,      , ,    ,  : ,  ,          ,    .           (a full linguistic and cultural russification of non-Russians)  ,      [nationhood]           , ,     .




103


  ,    , .:Schenk F. B. Mental Maps: The Cognitive Mapping of the Continent as an Object of Research of European History // European History Online (EHO). Mainz: Leibniz Institute of European History (IEG), 2013-07-08. http://www.ieg-ego.eu/schenkf-2013-en. URN: urn: nbn: de:0159-2013070216 ( 6 2021).




104


Miller A. The Romanov Empire and Nationalism. Essays in the methodology of historical research. Budapest; NewYork: CEU Press, 2008. P. 163, 170.




105


Miller A. Between Local and Inter-Imperial. Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm // Kritika, Explorations in Russian and Eurasian History. 2004. 1. P. 526;  . .    .     . .:   , 2006. . 2832.




106


         . . . ., : Br?ggemann . Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018. S. 2223.




107


, , , , , .




108


 . .  ,  ; Br?ggemann K. Licht und Luft des Imperiums, Legitimations- und Repr?sentationsstrategien russischer Herrschaft in den Ostseeprovinzen im 19. und fr?hen 20. Jahrhundert. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2018;  M.     .      . .:   , 2020 (     : Rolf M. Imperiale Herrschaft im Weichselland. Das K?nigreich Polen im Russischen Imperium (18641915), Oldenburg: De Gruyter, 2015).




109


     : Medi?auskiene Z. Laikas-Erdve-zmogus // Lietuvos istorija. T. 8. D. 1: Devynioliktas amzius: visuomene ir valdzia. Vilnius: Baltos lankos, 2011. P. 4555.             :          ,     240,  1652  1892 / . . . . , 1894;      (c 1772).




110


Aleksandravicius ., Kulakauskas . Caru valdzioje. XIX amziaus Lietuva. Vilnius: Baltos lankos, 1996. P. 5657.




111


 . .,  . .    . .:   , 2006. . 77.




112


Gajducik V. N., Barelkowski M. Die Gouvernements Vicebsk und Mahil?? nach den Teilungen Polen-Litauens (17721830/31) // Die Teilungen Polen-Litauens. Inklusions- und Exklusionsmechanismen Tradistionsbildung Vergleichsebenen / Hrsg. H.-J. B?melburg, A. Gestrich, H. Schnabekl-Sch?le. Osnabr?ck: Fibre, 2013. S. 261.   ,           ,         :  .                1863. //          / . . , . . :   , 2011. . 6170,  . 6163.




113


 . .  .        //    / . . . . . .: . .  , 2016. . 220261.




114


Lenkijos-Lietuvos valstybes padalijimu dokumentai. 1dalis: Sankt Peterburgo konvencijos / Sud. R. ?migelskyte-Stukiene. Vilnius: Versus Aureus, 2008. P. 129130, 179. , ,            .




115


           1780. [-, 1780]. . 4445.




116


 . i  i.  ici  i . i: , 2000. . 162165;  .  , i  iy // . . 1. i:  , 2005. . 306308.




117


    . 1885. . 47. . 473.




118


      1649. . XXV: 17981799. ., 1830. . 542;       1649. . XXVI: 18001801. ., 1830. . 131.




119


   1808      ,      ࠖ    :  . .        ,            . ., 1808. . 9495.




120


      1649.  . T. V: 1830. . . ., 1831. . 89.




121


Ganzenm?ller J. Russische Staatsgewalt und polnischer Adel. Elitenintegration und Staatsausbau im Westen des Zarenreiches (17721850). K?ln; Weimar; Wien: B?hlau Verlag, 2013.




122


. ,   .




123


      1860- : . . 940. . 1. . 3. . 1819.      .:Staliunas D. Between Russification and Divide and Rule: Russian Nationality Policy in the Western borderlands in the mid-19th Century // Jahrb?cher f?r Geschichte Osteuropas. 2007. H. 3. S. 358373.




124


            :  . .  ,          ? ., 1839.




125


       XIX   ,         1845        . . . 1290. . 1. . 149. . 1.




126


 18621864            -   .       ,       ,    .  1855               ,      -,     . . ,     (, ,   ): . . 733. . 62. . 1307. . 17.    ,       .




127


 -       -   18 1842:     . . 17 (1842). . 2. ., 1843. . 229; Kulakauskas . Kova uz valstieciu sielas. Caro valdzia, Lietuvos visuomene ir pradinis ?vietimas XIX a. viduryje. Kaunas: Vytauto Didziojo universiteto leidykla, 2000. . 28.         .




128


       .




129


Pra?mantaite . 1863 metu sukilimas ir Kataliku Baznycia Lietuvoje. Vilnius: LII leidykla, 2014. . 12.


