  . C       
 


 
      ,     ?        ?      ,        , , ,   ,   , , ,           XIVXV .       ,  ,   1350  1450                 .   (19332008)   , -    ,    .





 

  

C       





Michael Baxandall

Giotto and the Orators: Humanist Observers of Painting in Italy and the Discovery of Pictorial Composition, First Edition



 Oxford University Press, 1971

 C. Ginzburg, preface, 2021

 . ,   , 2023

 . ,   , 2023

 . ,     . , 2023

 . ,  , 2023

    , 2023



  










      ,      ,    . ,     ,       ,   ,            ,        ,   ,     .              ,     ,   ;         ,       .           ;   ,          1350  1450 .

 :           ,      ,     1435 .             ,   .  ,     ,     ,   ,    ,       1435 ;    , ,        .                    ,                   ,    , ,     .

     -   ,     .         .          : (XVII)   ,      ; ,           : (. 87)        [1 -        ,    ,  .     ,      (         ),       . , .   . .     ,      ,                 *.      ,  .    IV    ,    ,       ,  .    .     ,      ,     ,    -. . .].

        ,          ;          .    :          ,       .      ,    ,     ,        .     ,       .

  ,    ,     : Biblioteca Medicea Laurenziana ( , ); Biblioteca Nazionale Centrale (  , ); Biblioteca Riccardiana ( , ); Biblioteca Ambrosiana ( , ); Biblioteca Estense ( , ); Biblioth?que Nationale (  , ); Biblioteca Nazionale ( , ); Biblioteca Apostolica Vaticana (  , ); Biblioteca Nazionale Marciana (  , ); Biblioteca Querini-Stampalia ( -, ).    ,       .

 ,        ,     Journal of the Warburg and Courtauld Institutes,  XXVII (1964)  XXVIII (1965),          .

         :  ,  ,  ,  ,  ,  , - ,          ,  ,       . . . ,   Iter italicum   ,         . . .          . . .         ,       ,    .       ,         ,             .




I.     





1.


  ,      ,     . ,   humanista      XV      studia humanitatis[2 - Campana A. The Origin of the Word Humanist // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. IX. 1946. . 6073; Kristeller P. O. Renaissance Thought: The Classic, Scholastic and Humanist Strains. New York, 1961. . 110111, p. 160; nn. 61, 61a; Billanovich G. Auctorista, humanista, orator // Rivista di cultura classica e medioevale, vii. 1, 1965. . 143163.].   studia humanitatis   ,       ,   ,       ;     , , ,  ,  , ,      .        XIX ;         .          .       XIV, XV  XVI ,      ,           ;      .

    ,       ,    ,     orator , , rhetoricus.    ,            , ,  , .   studia humanitatis   , , ; -   , -     ,         ,    ,   .            ,    ,        .      ,      .    ,          .  ,                   ,    ,           .        [3 -        (Paolo Cortese. De hominibus doctis dialogus. Florentiae, 1734)   1489             .       (Remigio Sabbadini)  ,   : La scuola e gli studi di Guarino Guarini Veronese. Catania, 1896; Il metodo degli umanisti. Firenze, 1922.      : Kristeller P. O. Op. cit.       : 'Humanism', Charles Trinkaus // Encyclopedia of World Arts, vii. New York, 1963. . 702743.      .].

   , ,  .     (    ),         ,       ,      ,     , ,   .       ,     ,      ,     .

       ,             .          ,     ;        ,     .      ,             ;         ,    ,      .   :      ,            : ,    ,  -  ,      [4 - Bruni. Epistolarum libri VIII / Ed. L. Mehus, ii, Florentiae, 1731, 6268 (vi. 10).].           ,     :       ,  ,       ;           .      ,          -,         .      , ,   ,  ,             .

            ,           .   , ,    ,       . ,   XIII  XIV         ;          ,       .  ,        ,   ,       XVI [5 - , , -   Ciceronianus (Opera Omnia, i, Leiden, 1703 / Hildesheim, 1962, cols. 10081009),          .]. ,     ,          .      XI      Doctrinale    XIII ,    ,       .           Ars Minor   Institutiones ,    .    1430?,   Elegantiae  ,            .       .    ,       ,          ,   ,   ,         ,     .   ,  ,        ,   ,      .  ,       .

 ,     ,   ,                  .         .   ,     ,         ;   ,     ,  ,                   ,    .             ,          ,    .            ,       ,   .         : , ,  ,   ,         ;          .                   , ,     ,  ,      .                     ;        ,    .        ,  .

           ,             XVI .        .     1603 :



             ,      ,           ,       ,   [Rewcline],  [Erasmus]   [Moore]     ?       ,      ,   [Franciscus Petrarcha] (,  ,   ,  )               (    ),     ,                    [Boccacius],          [Iohannis Rauenensis],   , tanquam ex equo Troiano,       :   [Leonardus Aretinus],   [Laurentius Valla],  [Poggius],  [Biondus]   . ,   [Emanuel Chrysoloras],  ,     ,     [Iohn Paleologus],  ,     ,   ,     ,        .     [Bessarion],   [George Trapezuntius],    ,  ,    ,  .           , ,   per postliminium,       ,      ,  -  [6 - Daniel S. A Defence of Ryme // Elizabethan Critical Essays / Ed. G. G. Smith. Oxford, 1904, ii. . 368369.  ,       : Weisinger H. Who began the Revival of Learning? The Renaissance Point of View // Papers of the Michigan Academy of Sciences. Arts and Letters, xxx. 1944. . 625628. [Rewcline = Johann Reuchlin,   (14551522); Iohannis Rauenensis = Giovanni da Ravenna (?),    (  Literary Criticism of 17th Century England / Ed. Edward W. Tayler. 2000. . 5859.) . .]]


 ,  ,       ,       ;            artes dictaminis,         ,  ,       .  ,                         .

 , ,    ,     ,   ,   ;              ,     ,       .              :      ,    ,    .   ,     ,    , , ,                     .                  ;  : perch le dottrine varie di che io ragiono, mi constringono a pigliare vocaboli atti a poterle esprimere; e non si potendo se non con termini latini, io gli usavo[7 - Discorso o dialogo, intorno alla nostra lingua // Opere storiche e letterarie / Ed. G. Mazzoni, M. Casella. Firenze, 1929. . 774. [ . :  . ,      / . . . ) //    XVI . .: , 2002. . 6364:     ,     ,    ,    ,     ,         .]]       ,    ,  ,   ;      ,   .    ,       ,     De vulgari eloquentia,         ,  .   1300?        ,      1500?;          .    ,   ,       ,  decus  decor,    ,   , ,         ,     ,  tour de force ;       .  ,         ,  ,            ,      ,      .

         XVI    Nosoponus  -   ,             .            ;        ,             .    ,     :          ,      ,   ,          , , .    XV       ,     , ,       ,             .              . ,   ,        ; ,  ,    . ,      ,           ; ,          ,     .    ,   XVI           ,        . -             ;  .       ,          ,    ,  ,         .    ,      .

           ,      ,       .    :                      ?  ,        ,             ;    ,        -      .              ,        ,   ,         :     ,   ,     .

,     ,   1350?  1450?.     ,           ,         .  (13041374)    ;      ,     .      (13131375),   (13311406)         (13431408),    .   (. 1431)     ,      .         (. 1446),      1423?.     (. 1415)      1395         .        (13701444)  ,   (13701444),    ,     (13741460).       (14031409)           1429?.      (. 1457),    ;      (. 1446)    (13981454);    (.  1466),       (13921477),    .  ,         ,     (13801459);      (13881463);     (14051464),    II  1458?.   (13981481),  ,  1420?          .   (14071457)     ,   .    (14041472),     ,     [8 -              (Sir John Sandys. A History of Classical Scholarship. Vol. II. Cambridge, 1908),       .         Enciclopedia Italiana. Milan, 19291939.          .: Dizionario biografico degli Italiani. Roma, 1960 (); Cosenza M. E. Dictionary of the Italian Humanists, 13001800. Boston, 19621967:     .].




2.


    ,       :       .       -,                . ,          [blue]   [green],          ;  ,             ,   , , [9 - Brown R. Words and Things. Glencoe, Illinois, 1958. . 238.].     , ,     ,      ,        ,     , ,  ,  .    ,              .     -/- ,       ,     ,   ,      .       ,       .          ater,   [lustreless black],  niger,   [glossy black],        ,         niger;     albus,   [dead white],  candidus,   [gleaming white],       : aliud est candidum, id est quadam ninenti luce perfusum esse; aliud album, quod pallori constat esse vicinum[10 - Servius ad Vergilium, Georg. iii. 82. [   /    ;     /   酻 (. : . . . . .: . ., 1979. . 106).]].   , , ,        ,         . . ,  ,  ,  ,        ,    ,      ,         .   ,         ,  ,        ;    .

   ,             ,         .        ,      ,              .  ,  differentiae,       :



Inter formam et pulchritudinem. Formam oris proprie. Pulchritudinem totius corporis dicimus.

Inter venustatem et dignitatem. Venustatem muliebrem. Dignitatem virilem pulchritudinem dicimus.

Inter decus et decorem. Decus honoris. Decor forme est.

Inter decentem et formosum. Decens incessu et motu corporis. Formosus excellenti specie dicitur.

Inter decorem et speciem. Decor in habitu. Species in membris[11 - Fazio Bartolomeo. De differentia verborum latinorum // Pseudo-Cicero, Synonyma / Ed. Paulus Sulpitianus. Rom, 1487. Fols. 26b, 30b, 31b. [   forma  pulchritudo. Forma     . Pulchritudo     .   venustas  dignitas. Venustas  ,  dignitas   .   decus  decor. Decus  . Decor  .   decens  formosus. Decens      . Formosus    .   decor  species. Decor   . Species   . . . .]].


  Elegantiae  ,   ,   ,          :


Decus, decor  dedecus



Decus  , , ,    : , decora    ,   ,    . Dedecus   decus Decor    ,  pulchritudo,    (decentia)       ,       .      ,   decorum:         ,   ,    , , 



Facies  vultus



Facies     , vultus     ,  voluntas,    , vultus     volo,  .

       vultus,   facies;      facies,   vultus. (Superficies      facies     .    facies      ,     superficies,  facies   ,    ,     .)      :  facies    vultus,    facies  vultus.    .



Fingo  effingo



Fingere         figulus,     .          ,        ,       . Effingere  fingere   ,   fingere,    (De oratore ii. 90): tum accedat exercitatio, qua illum, quem delegerit, imitando effingat atque exprimat (    ,          [12 - . :   .      /  . . . . .: , 1972.  . .].)  effingere   effigies,  ,      -  -,    ,   ,    . (XVIII (b), (c), (e))


 , ,       vultus decorem effingere (  *),          ,   , .     ;       ,      , ,  ,     ,    ,         ,          .

 ,           ,  -  .        . ,   ,        1427-:

		Quae lucis ratio aut tenebrae! distantia qualis!
		Symmetriae rerum! quanta est concordia membris!

(XI,  60-I)
		    !  !
		  !   !

    1442  -  ,    ,  :

		Arte mesura aere et desegno
		Manera prospectiva et naturale
		Gli ha data el celo per mirabil dono[13 -   , MS. Urb. lat. 699, fol. 181


;  .: Vasari. Le vite, Gentile da Fabriano ed il Pisanello / Ed. A. Venturi. 1896. . 4950.    , .,  : W. Paatz. Die Kunst der Renaissance in Italien. Stuttgart, 1953. S. 1516; Shearman J. Maniera as an aesthetic ideal // Acts of the 20th International Congress of the History of Art, II. The Renaissance and the Mannerism. Princeton, 1963. . 204;    : Boskovits M. Quello ch'e dipintori oggi diconto prospettiva. Contributions to 15th century Italian art theory, Part I // Acta Historiae Artium Academiae Scientiarum Hungaricae, viii. 34. 1962, 251253; 260, n. 128. [ , misura, aere   , / Maniera,     /        (. :  .      XV :      . .: V-A-C Press, 2019. . 105.).]].

 ,       ,    ,          .  ,         ,    ,     ,  -.       .  , mesura, aere  maniera            ,    ,        ,   ,   ,   .   ,   14401450         ,      ,      ;    mesura, memoria, maniera, mesura di terreno, aere[14 - De arte saltandi et choreas ducendi / De la arte di ballare et danzare. Biblioth?que Nationale, Paris, MS. it. 972, fols. 1


2


.    ;    : Michel A. The earliest dance-manuals // Medievalia et Humanistica. iii. 1945. . 119124;    .: Dolmetsch M. Dances of Spain and Italy 14001600. London, 1954. . 28.],              ,        : mesura, maniera, aere. Mesura   ,      .  tardeza ricoperada cum presteza (,  *);   ,   tutte presteze e tardeze segondo musica (   ,  *). Maniera   zentile azilitade ( *) :



nota che questa azilitade e maniera per niuno modo vole essere adoperata per li estremi: ma tenire el mezo del tuo movimento che non sia ni tropo, ni poco, ma cum tanta suavitade che pari una gondola che da dui rimi spinta sia per quelle undicelle quando el mare fa quieta segondo sua natura, alzando le dicte undicelle cum tardeza et asbassandosse cum presteza[15 - Op. cit., fol. 1v. [  .:  .      XV . 2019:  ,     ,   ,            ,  ,      . . 107.]].


 aere  : e quella che fa tenire el mezo del tuo motto dal capo ali piedi (,      ,    ).     .   ,  un' altra gratia tal di movimenti che rendati piacere a gli occhi di chi sta a guardarvi (   , ,       ,    )[16 - Mazzi C. Il libro dell'arte del danzare di Antonio Cornazano // La Bibliofilia. xvii. 19151916. . 9.];     e un atto di aierosa presenza et elevato movimento, colla propria persona mostrando con destreza nel danzare un dolcie et umanissimo rilevamento (     ,            )[17 - Trattato dell'arte del ballo di Guglielmo Ebreo Pesarese / Ed. F. Zambrini. Bologna, 1873. . 1718.]. , ,  ,    ,  ,      ,    ,         .     ,           ,      .                 ,    , ,    ,        .   ,       ,          .    , ratio        :           ,     ,      ,   scientia.

        ,   ,      .               :         . ,      ; , ,  pulchrificatio  deiformitas,  ;   ,     ,    ratio,       . ,       .   :     ,     ,            ;           .  - ,    ,      , ,      ,           ,       -   [18 -            (Table analytique)  : Bruyne E. de. tudes d'esthtique mdivale. iii. Bruges, 1946. . 380400;    ,  XIII .]. ,       splendor.       ,    ,     resplendentia  refulgentia,   supersplendeo    perfusio coloris    .             ,     ,             ;                     .                           ; splendor   ,  ,    ,  proportio   ,       .  ,           ,      magnificus, candidus, discolor, insignis, lucidis, speciosus, conspicuous,      splendor[19 -      .  IX.].

    ,           ;      ,      ,            ,        ,    ,       .      ,               ,    , ,    ,           , ,   ,    .     ,         ,  .    :



Pulcher   fortis,  fortis  pulcher,   , Aeneid vii. 656657: satus Hercule pulchro / pulcher Aventinus.       pulcher  fortis,    . , fortis    pulcher   . Virtus  pulchritudo  ,     malitia  vitium   deformitas: .  , Aeneid iv. 149150, haud illo segnior ibat / Aeneas  ..   deformis[20 - Guarino. De vocabulorum observatione. Biblioteca Estense, Modena, MS. ? K 4, 17 (415), fol. 126


: Pulcher pro forti et fortis pro pulchro positum est vir satus Hercule [pulchro] pulcher Aventinus. Nam nisi de Hercule pulcher pro forti dicatur, satis incongruum epiteton est. Pro laude mulieris quidem etiam fortis, id est pulcher. Virtus enim et pulchritudo in vicem ponuntur, sicuti etiam e contra malitia et vitium pro deformitate: apud Vergilium, haud illo segnior ibat Eneas, id est non deformior       , .: Sabbadini R. La scuola e gli studi di Guarino Guarini Veronese. Catania, 1896. . 5455. [.: . . . . ., 1979:  vii. 656657:      , /     ,  (C. 282);  iv. 149150:    , /  ,      (C. 203).]]


 .    , ,       ,  ,                 .       ,  ,        .              ,       ,  ,        ,      .

     ars (; , ; ,  ).    ars      ;  ,  ,    ars,   ,       .             .   ,          ,      , ,  ,        ,  ars  ,         .      ingenium,    ars       .  ars    ,     ,  ingenium   ,   :



ars erit quae disciplina percipi debet.

Ea, quae in oratore maxima sunt, imitabilia non sunt, ingenium, vis, dacilitas et quidquid arte non traditur[21 - Quintilian, Inst. Orat. II. xiv. 5; x. ii. 12. [  ,     .        ,    ,   , , , ,  ,      . . :  . .     / .  . . . . 12. ., 1834. . 1. . 141, 254.]].


            ;  ,   , ,        .  ,            : , ingenium    , ars     .                ,   ,        ,        .   , ars et ingenium        ;        ,    [22 -      .: Tateo F. Retorica e poetica fra Medioevo e Renascimento. Bari, 1960 (   . 8292).].   ars  ingenium        ,       ars,    ingenium  .     ;  1400       ars      ,     ingenium,   ars et ingenium  -      ,  scientia,  ,     .      ars et ingenium,           ,  ,  -     :  ,     , ars et ingenium,  ars et natura,  artificium et ingenium,  manus et ingenium       .                ;  ,         XV     ,    ,     ingenium     .     De politia literaria,   1450 ,   ,  ',      ,       :



Age nunc scriptorum ingenia uti rem divinam et pictoribus incomprehensibilem omittamus: ad ea redeundum quibus humana manus assuevit

poetarum ingenia, quae ad mentem plurimum spectant, longe pictorum opera superare inquam, quae sole manus ope declarantur[23 - Baxandall M. A dialogue on art from the court of Leonello d'Este // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. xxvi. 1963. . 321325. [         :   ,   .   ,     .  ,   ,  ,  ,  ,    ,      . . . .]].


           ,  ,    ,   ,    ,    - :   , arte e ingenio        [24 -    XV            ; , : Io ingegnio san?a disciplina o la disciplina san?a ingegnio non pu? fare perfecto artifice (I commentarii / Ed. J. v. Schlosser. I. Berlin, 1912. . 5).        (Il libro dell'arte, Cap. I / Ed. D. V. Thompson. New Haven, 1932. . 12): fantasia e hoperazione di mano.].  ,          ars et ingenium   ,    ;       .                ,  -    . Ars     :        . Ingenium      ,          .       XVI          ,     .   .

         ,        .               ,  ,  ,         :     translucidus  versicolor.              ,         [25 -       .  (S. Ferri), .,   : Note esegetiche ai giudizi d'arte di Plinio il Vecchio // Annali della R. Scuola Normale Superiore di Pisa, serie II. Vol. xi. 1942. Fasc. ii  iii. . 69116;  ,  , .  (G. Becatti): Arte e gusto negli scrittori latini. Florence, 1951 ( . 5060),  . . : Curtius E. R. European Literature and the Latin Middle Ages. New York, 1953. . 414 ff.].      gravis ac severus idemque floridus ac umidus[26 - Nat. Hist. xxxv. 120. (         酻:  . .   / . . . . .: , 1994. . 102).],            .            ,        , ,       ;    ,   ,      De pictura,   .

     .  '  De politia literaria         ,      ,   :



Meministis nuper Pisanum Venetumque, optimos aevi nostri pictores, in mei vultus descriptione varie dissensisse, cum alter macilentiam candori meo vehementiorem adiecerit, alter pallidiorem tamen licet non graciliorem vultum effingeret[27 - Baxandall M. Op. cit. . 314315. [  ,     ,    ,     -.       ,       ,      셻  . . .]]


    , gracilis  vehemens,  ,      .   gracilis  ;     ,   ,         . Vehemens        ,      ,     .       gracilis  vehemens      genera dicendi,   [28 - , : Orator ad Brutum xxi. 69; : Inst. Orat. xii. x. 66.]. Genus gracile   genis humile,   ,      . Genus vehemens   genus sublime,  ,   .    ,   .      ,       ,      .  ,    ,             -.   ,  .

   ,         . ,     De viris illustribus          .    ,         .          :

		non satis est pulchra esse poemata; dulcia sunto
		et quocumque volent animum auditoris agunto[29 - Ars poetica 99100. [          , /   ,   ! / !    ;     /  ,    , ! (. .:   .    / .  . . . . .; .: Academia, 1936. . 343).]], 

   :  ,         ,       [ ],  ,   [figuratam esse convenit][30 - . . 164. [     . . . :  .    / . . .  // : , , : . . . . / . . -; : , 1994. C. 120.]. Figurat[us]    ,          figuarae:



        ,    :      :  ,  ,   .         .     ,     ,        .  , ,   ,    .        .        :   ,  ;    ,        .        ,    ?            ,         ,           ?         [figurae]    .           ,      [31 - Inst. Orat. 11. xiii. . 811. [. :  . .     / .  . . . . 12. ., 1834. . 1. . 137138.]].


     , ,    ,      .

                 .  1424           deputati,       ,        ,        :    ,        illustre  significante,          :



Io considero che le dieci storie della nuova porta, che avete deliberato, che siano del vecchio testamento, vogliono avere due cose, e principalmente l'una, che siano illustri; l'altra, che siano significanti. Illustri chiamo quelle, che possono ben pascer l'occhio con variet? di disegno; significanti quelle, che abbino importanza degna di memoria[32 - Richa. Notizie istoriche delle chiese Fiorentine, v. Firenze, 1757. . xxi. [ ,      ,          ,    .       illustri,    significanti. Illustri   ,       , significanti  ,   ,  .]].


     ,         . Illustris      :



   illustris,            ,   ,    ,   ,  ,       .   ,     ,     [33 - Cicero. De partitione oratoria vi. 20: illustris autem oratio est si et verba gravitate delecta ponuntur et translata et superlata et ad nomen adiuncta et duplicata et idem significantia atque ab ipsa actione atque imitatione rerum non abhorrentia. Est enim haec pars orationis quae rem constituat paene ante oculos, is enim maxime sensus attingitur.]


  De vulgari eloquentia,    ,              ,    ,  ,   canzone[34 - De vulgari eloquentia 1. xvii.]. Significans         :    significans   narrare quis significantius potest quam qui Curetum Aetolorumque proelium exponit?[35 - Inst. Orat. x.1.49. [    ,  ,     ?       ? (. :  . .    . ., 1834. . 2. . 222).]]        .           .




3.


        ,      .             ,     ,     ,      .     ,    ,      . -,                   .         ,  , ;  ,    ,     ,         ,        XIV  XV .

      ,   ,       ,       .



   :  ,       ;  ,      ,     ,   ,  .   ,     [36 - Genera eius duo sunt, alterum simplex, cum sensus unus longiore ambitu circumducitur, alterum, quod constat membris et incisis, quae plures sensus habent Habet periodus membra minimum duo. Medius numerus videntur quattuor, sed recipit frequenter et plura (Quintilian, Inst. Orat. IX. iv. 124). [. :  . .    . ., 1834. . 2. . 197.]].


           (protasis)      ,   (apodosis)   :  ,  B;   ,   ;  ,   ;   .           :



Ut qui pila ludunt non utuntur in ipsa lusione artificio proprio palaestrae, sed indicat ipse motus didicerintne palaestram an nesciant, et qui aliquid fingunt, etsi tum pictura nihil utuntur, tamen utrum sciant pingere an nesciant non obscurum est, sic in orationibus hisce ipsis iudiciorum contionum senatus, etiam si proprie ceterae non adhibeantur artes, tamen facile declaratur utrum is, qui dicat, tantummodo in hoc declamatorio sit opere iactatus an ad dicendum omnibus ingenuis artibus instructus accesserit[37 - De oratore I. xvi. 73. [. :  . .      /  . . . . .: , 1972.]].

          ,     ,        ;     ,       ,         ;     ,   ,   ,         ,     ,            ,    .


        .        ,             ,           .            ,     .         .    ,   ,        ,      ,                 .

          ,       .         ,      ,    ,  ; ,      ,  , ,       .                 , at, sed, autem, tamen, vero,   enim, etenim, nam, namque;          ,         .  ,   ,    ,    idem, hic, ille, is, iste  ipse,               .      .    ,    ,      ,     ;      ,        ,     ;              ;     ,          [38 -     .: Strecker K. Introduction to Medieval Latin / Trans. and ed. R. Palmer. Berlin, 1947. . 1138.].              ,   ,     ,   .         ,     .

    ,  ,        ,   ,           ,      -  . , ,      ,    ,    ;   ,  ,   .     ,       .           , ,  ,            ;               ,     .        De interpretatione recta (  )[39 -  ,      ,    : Baron H. Leonardo Bruni Aretino. Humanistisch-philosophische Schriften. Leipzig; Berlin, 1928. S. 8196.     ,   , , : Biblioteca Vaticana, MS. Pal. lat. 1598, 109


120


.], , ,  1420 ,           .           ,  , ,      .  ,    ,  [40 - Phaedrus 237 b  238 c,      : O puer, unicum bene consulere volentibus principium est: intelligere, de quo sit consilium, vel omnino aberrare necesse. Plerosque vero id fallit, quia nesciunt rei substantiam. Tamquam igitur scientes non declarant in principio disceptationis, procedentes vero, quod par est, consequitur, ut nec sibi ipsis neque aliis consentanea loquantur. Tibi igitur et mihi non id accidat, quod in aliis damnamus. Sed cum tibi atque mihi disceptatio sit, utrum amanti potius vel non amanti sit in amicitiam eundum, de amore ipso, quale quid sit et quam habeat vim, diffinitione ex consensu posita, ad hoc respicientes referentesque considerationem faciamus, emolumentumne an detrimentum afferat? Quod igitur cupiditas quaedam sit amor, manifestum est. Quod vero etiam qui non amant cupiunt, scimus. Rursus autem, quo amantem a non amante discernamus, intelligere oportet, quia in uno quoque nostrum duae sunt ideae dominantes atque ducentes, quas sequimur, quacumque ducunt: Una innata nobis voluptatumque cupiditas, altera exquisita opinio, affectatrix optimi. Hae autem in nobis quandoque consentiunt, quandoque in seditione atque discordia sunt; et modo haec, modo altera pervincit. Opinione igitur ad id, quod sit optimum, ratione ducente ac suo robore pervincente temperantia exsistit; cupiditate vero absque ratione ad voluptates trahente nobisque imperante libido vocatur. Libido autem, cum multiforme sit multarumque partium, multas utique appellationes habet. Et harum formarum quae maxime in aliquo exsuperat, sua illum nuncupatione nominatum reddit nec ulli ad decus vel ad dignitatem acquiritur. Circa cibos enim superatrix rationis et aliarum cupiditatum cupiditas ingluvies appellatur et eum, qui hanc habet, hac ipsa appellatione nuncupatum reddit. Rursus quae circa ebrietates tyrannidem exercet ac eum, quem possidet, hac ducens patet, quod habebit cognomen? Et alias harum germanas et germanarum cupiditatum nomina, semper quae maxime dominatur, quemadmodum appellare deceat, manifestum est. Cuius autem gratia superiora diximus, fere iam patet. Dictum tamen, quam non dictum, magis patebit. Quae enim sine ratione cupiditas superat opinionem ad recta tendentem rapitque ad voluptatem formae et a germanis, quae sub illa sunt circa corporis formam, cupiditatibus roborata pervincit et ducit: ab ipsa insolentia, quod absque more fia, amor vocatur (Op. cit. . 8889). [. c . . .  .: .  / . . . . . . . . ., 1989.  . .]]:



      .      ,  , ,    .  ,     .   ,  in seditione esse animum (   *),  circa ebrietates tyrannidem exercere (    *),        ,      .  innata nobis voluptatum cupiditas (    *),  acquisita vero opinio, affetatrix optimi (       *)    ,       innatum  acquisitum, cupiditasque voluptatum  opinio ad recta contendens (  ,     ,    *).    ,  huius germanae germanarumque cupiditatum nomina (     *),  superatrix rationis aliarumque cupiditatum cupiditas (,       *),  utrum amanti potius vel non amanti sit in amicitiam eundum (,       *),  ,    ,          ,   .      cuius gratia haec diximus, fere iam patet; dictum tamen, quam non dictum, magis patebit (     , , ;   ,    *)    ,    :     [cola. . .].        quae enim sine ratione cupiditas superat opinionem ad recta tendentem rapitque ad voluptatem formae et a germanis, quae sub illa sunt circa corporis formam, cupiditatibus roborata pervincit et ducit, ab ipsa insolentia, quod absque more fiat, amor vocatur ( ,      ,     [],      ,   ,                ,        *).        ,     [41 - Totus hic locus insigniter admodum luculenterque tractatus est a Platone. Insunt enim et verborum, ut ita dixerim, deliciae et sententiarum mirabilis splendor. Et est alioquin tota ad numerum facta oratio. Nam et in seditione esse animum et circa ebrietates tyrannidem exercere ac cetera huiusmodi translata verba quasi stellae quaedam interpositae orationem illuminant. Et innata nobis voluptatum cupiditas, acquisita vero opinio, affectatrix optimi per antitheta quaedam dicuntur; opposita siquidem quodammodo sunt innatum et acquisitum, cupiditasque voluptatum et opinio ad recta contendens. Iam vero quod inquit huius germanae germanarumque cupiditatum nomina et superatrix rationis aliarumque cupiditatum cupiditas et utrum amanti potius vel non amanti sit in amicitiam eundum?: haec omnia verba inter se festive coniuncta, tamquam in pavimento ac emblemate vermiculato, summam habent venustatem. Illud praeterea quod inquit: cuius gratia haec diximus, fera iam patet; dictum tamen, quam non dictum, magis patebit: membra sunt duo, paribus intervallis emissa, quae Graeci cola appellant. Post haec ambitus subicitur plenus et perfectus: quae enim sine ratione cupiditas superat opinionem ad recta tendentem rapitque ad voluptatem formae et a germanis, quae sub illa sunt circa corporis formam, cupiditatibus roborata pervincit et ducit: ab ipsa insolentia, quod absque more fiat, amor vocatur. Videtis in his omnibus sententiarum splendorem ac verborum delicias et orationis numerositatem; quae quidem omnia nisi servet interpres, negari non potest, quin detestabile flagitium ab eo commitatur (Op. cit. . 87). [   . :  . .       //   .  22.  . 2010. 1 (C. 5354). *       ,       cola.       . .    . . .]].


  ,   ,  ,              ;        , paria paribus redduntur aut contraria contrariis vel opposita inter se[42 - Op. cit. . 87. [ C    ,         , . :  . . . . . 50.]].   ,        .

  ,    ,         ,   .        -   ,      De interpretatione recta;          ,  ,     .    ,            ,   :



(a) ut

ii, qui exemplum picturae picturam aliam pingunt,

(1) figuram et statum et ingressum et totius corporis

formam inde assumunt,

(2) nec, quid ipsi facerent,

sed, quid alter ille fecerit,

meditantur:

(b) sic

in traductionibus interpres quidem optimus

(1) sese in primum scribendi auctorem

tota mente et animo et voluntate

convertet et quodammodo transformabit

(2) eiusque orationis

figuram, statum, ingressum coloremque et lineamenta

cuncta exprimere meditabitur[43 - Op. cit. . 86. [. :  . . . . C. 49.].

  ,      ,  , ,       ,    ,    ,    ,   ,          ,  ,              [, [44 -             ()  (b),     . .         :      . . .]],  ,   .


  ,         ,     . ,             ;  ,       (ii qui pingunt)                 (interpres).           : (1)      ; a(2)      ; b(2)        ,           (-que  et) ;        (meditari),   ,       .      .

        ,        .   ,     , : (1)        ; (2)    , ,    ; (3)        ,    ; (4)                              ,            . ,    ,          : interpres optimus formam primae orationis exprimit (      *).              .         ,   ,    ,        : figura, status, ingressus, color, lineamenta, forma,      ,          .   , -    tertium comparationis,   ,            . Figura        ,    ; status     ,     ; ingressus      ,    - ; color       ; lineamenta  forma      ,   .     ,        , color  lineamenta,      ;             forma,     forma      color  lineamenta. ,     :         ,       .    ,    ;    ,        .           :            .

,           ,      ,          . ,       ,       ,      ,  ,    .       verba      res;     ,   ,      ,         ,   .        ,     ,      ,   ,      .

  ,       captatio benevolentiae;    ,   ,      ,     ,    .           :   ,   ,         .      ,   ,   ,        ,    ;   ,     ,     .     ,    :  +  +  :



(1) statuarii rara spectacula effingunt

(  )

(2) primas partes operis iunioribus tradunt

(    )

(3) ipsi extremam manum apponunt

(    )


  ; (2)        ,   (1)           [45 -       (participium praesentis activi), apponentes,  . . .]      (3):



Statuarii, cum rarum spectaculum effingunt, primas partes operis iunioribus tradunt, ipsi extremam manum apponentes.

   ,     ,    *.


   .           .  (1)       ,   ,          sive e ligno sive e lapide.  (2)   primas partes operis.         iuniores,       iuniores non omnino imperiti at neque penitus docti.    (3)    .        ,            aut extremam manum apponentes aut quaedam praestantiora difficilioraque polientes.     :



Statuarii, cum sive e ligno sive e lapide rarum spectaculum effingunt, primas ineundi dolandive operis partes iunioribus non omnino imperitis at neque penitus doctis tradunt, ipsi aut extremam manum apponentes aut quaedam praestantiora difficilioraque polientes.

       ,        ,    ,      ,      ,      *.


 - :     ,           .



nam quo pacto ausim in gravissimo consessu vestro non dixerim docere, at vel verbum aliquod summa sine animi perturbatione in medium referre? neque enim is certe sum, qui quod nesciam sim dicturus, neque vos ea audire exspectetis, quae vobis sunt clariora luce. quid igitur faciam? quo me convertam? unde aggrediar? faciam certe quod eximii statuarii iis, quos erudiendos acceperint, delegare solent. hi namque cum sive e rudi ligno sive e lapide rarum aliquod spectaculum effingere voluere, iunioribus quibusdam non omnino illis imperitis, at neque rursus penitus doctis quidem non nisi aut extremam manum apponentes aut praestantiora quaedam difficilioraque polientes[46 - Francisci Philelphi oratio de visendae Florentinae urbis desiderio in suo legendi principio habita Florentiae (1429) // K. M?llner, Reden und Briefe italienischer Humanisten. Wien, 1899. S. 148151.].

           ,         ? ,   ,    ,     ;       ,     .     ?  ?    ? ,     ,       .   ,         ,      (  ,      )        [],    ,         .


   ,   ,  ,  oratio vincta   ;     oratio soluta[47 - Quintilian, Inst. Orat. IX. iv. 1920. [       [vincta]  ,    ;   [soluta], ;      ;   ,     ;  :  , ,   .  ,     ,  ,    , ,   ,    . [. :  . .    . ., 1834. . 2. . 172173.]]      .    ,           .          -    ,         .       oratio soluta,        ,    ,           ,      .

  De pictura ( )    ,       ,    ,   ,       :      ,              . ,    2?  De pictura,           ,  : Ergo vehementer vituperandi sunt pictores qui albo intemperanter et nigro indiligenter utuntur[48 - De pictura. Biblioteca Vaticana, MS. Ottob. lat. 1424, fol. 22





. [     ,      . . . .]].       :    intemperanter,   indiligenter.   ,      ,    ,   , .      ;      .      Della pittura,   ,   : Per questo molto si biasimi ciascuno pittore il quale senza molto modo usi bianco o nero[49 - Della pittura / Ed. L. Mall?. Firenze, 1950. . 100101 (    ,     ,    . . :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 5455).]. ,        .          ,            .   : meno si riprenda chi adoperi molto nero che chi non bene distende il biancho[50 -   ,    ,  ,    . . :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 55.].   .        topos  :    : hinc solitus erat Zeusis pictures redarguere quod nescirent quid esset nimis.[51 - -,  (Orator xxii. 73),    ,   . [       :       ,     .  ,      ,   ,      (. :   .      /  . . . . .: , 1972).]]     .        : minus redarguendi sunt qui nigro admodum profuse quam qui albo paulum intemperanter utantur (   ,     ,  ,      *).        paulum (intemperanter)  admodum (profuse):  ,      ,    .     ,        -.     ,  ,  ,       ,     :



Natura enim ipsa in dies atrum et horridum opus usu pingendi odisse discimus. Continuoque quo plus intelligimus, eo plus ad gratiam et venustatem manum delinitam reddimus. Ita natura omnes aperta et clara amamus, ergo qua in parte facilior peccato via patet, eo arctius obstruenda est magis.

                ,       ,        . ,   ,       . ,     ,    .

Di d? in d? fa la natura che ti viene in odio le chose orride et obscure; et quanto pi? faccendo inpari, tanto pi? la mano si fa delicata ad vezzosa gratia. Cierto da natura amiamo le cose aperte et chiare, adunque pi? si chiuda la via quale pi? stia facile a peccare.

[        ,        ,       ,        . ,   ,       . ,    ,    [52 - . :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 55.].


   ,    : ,        albo intemperanter, et nigro indiligenter,       ,   .                  ;  ,               ,   ,              .  Della pittura    ,    ,  De pictura,         ,     ,     ;         ,     .    ,    ,       ,     .    intemperanter/indiligenter  admondum/paulum       ,    -    -     .

 : ,    ,   ,  [53 - ??? ?? ?? ?????? ?????? ? ??? ????????? ????? ? ?? ??????????? (Rhet. III. ix. 7, 1409b 1314). [. : .  / . . .   . . .   . . . . .: , 2000. . 126.]].            ,     .       ,     ,   ,          ,                     : paria paribus redduntur aut contraria contrariis vel opposita inter se.      ,    ,       ,     ,     ,  ,      .  ,              , ,         ,               .




4. 


        paria paribus redduntur aut contraria contrariis vel opposita inter se,    :  ,  ,   ,  aut similia aut dissimilia aut contraria[54 - Inst. Orat. v. xi. 5.].          .    :    ,    , loci   ? ? ? ?    ?;  , , ,    .    ,       ,    .

            .     ;      ,    ,  ,     ,   -       ,    .     loci,              ,      ,           :       .                   .           ; ,       ,   ,              ,     .                ( ),   ( )   ,   .           ,    ,         ,   ,       .                       .   ,       :    ,   .

       ,         .    chria,  :          .

            Rhetorica ad Herennium -[55 - IV.xliii. 56  xliv. 57.],      ;      Praeexercitamenta rhetorica[56 - Priscian. Praeexercitamenta // Grammatici Latini, hg. von H. Keil, iii, Leipzig, 1859 / Hildesheim, 1961. S. 431432.] (  VI    Progymnasmata[57 -   Progymnasmata [  ]: Baldwin C. S. Medieval Rhetoric and Poetic. New York, 1928. . 2338;  : Clarke D. L. Rhetoric in Greco-Roman Education. New York, 1957. . 177212.],    II ),  chria         . Chria       : 1)  , 2) , 3)  , 4) , 5)   , 6)   , 7)    , 8)  .  ,  ,        ,   -     ;   sentencia,     praeexercitamenta,     a contrario, a comparatione, ab exemplo. -,    ,   ,        .   ,        chriae   (   ): , ,      ,        ; ,  :



    ,    ,   (sententia. . .),       ,      (   ,    ) (a contrario. . .),       ,       , -  (umbra)  ,      (aerem),        ,  ,            ;      (ad mensuram),   ,   - ,    (a simili. . .).    ,        <>[58 - Huius hic amore et illecebris captus, sepe carminum particulas suis inserit; ego autem, qui illum michi succrescentem letus video quique eum talem fieri qualem me esse cupio, familiariter ipsum ac paterne moneo, videat quid agit: curandum imitatori ut quod scribit simile non idem sit, eamque similitudinem talem esse oportere, non qualis est imaginis ad eum cuius imago est, que quo similior eo maior laus artificis, sed qualis filii ad patrem. In quibus cum magna sepe diversitas sit membrorum, umbra quedam et quem pictores nostri aerem vocant, qui in vultu inque oculis maxime cernitur, similitudinem illam facit, que statim viso filio, patris in memoriam nos reducat, cum tamen si res ad mensuram redeat, omnia sint diversa; sed est ibi nescio quid occultum quod hanc habeat vim. Sic et nobis providendum ut cum simile aliquid sit, multa sint dissimilia, et id ipsum simile lateat ne deprehendi possit nisi tacita mentis indagine, ut intelligi simile queat potiusquam dici (Petrarca. Le familiari / Ed. V. Rossi, iv, Firenze, 1942, xxiii. 19, p. 206). [. :  .  / . . . . .: , 2004. . 296.]]


  ,    ,    ,    .       ,                .       , ,    ;           ,            .      ,      :              ,          .      ;  :



       , , ,   .   ,  ,    -          -   ,       ,          . : ,  : Scite hoc inquit Brutus (   ),   ,  Scite enim ac eleganter inquit ille vir noster Brutus (      ,  ). ,       .      similitudo:         ;         ,       .  ,       [59 - Omnis bona imitatio fit aut addendo, aut subtrahendo, aut commutando, aut transferendo, aut novando. Addendo ut sic, si invenero aliquam brevem latinitatem in Cicerone, aut in alio docto oratore, adiungam ei aliqua verba ex quibus videbitur illa latinitas aliam accipere formam et diversam a prima.Exemplu: si ponatur quod Cicero dixerit, Scite hoc inquit Brutus, addam et dicam, Scite enim ac eleganter inquit ille vir noster Brutus. Ecce quomodo videtur habere diversam formam a prima et hoc post probari a similitudine. Aliquis pictor pinxerit figuram hominis absque manu dextra aut sinistra, accipiam ego pennellum et adiungam manum dextram vel sinistram, et etiam pingam cornua in capite. Vide quomodo videntur ista signa multum diversa a prima (Gasparino Barzizza. De imitatione, Biblioteca Marciana, Venezia, MS. XI. 34 (4354), fol. 29





).        similitudo     .              ,         IV. C. 249.].


      ,    , ,    ,       .        ,    .

          ,   ,    ,         ,  ,   , ,    ,   ,    .                ,      .   De inventione       :



                ,       .    ,        ,     , ,  ,    .    ,  ,     ,     ,             . ,         ,    ,     ,     .   ,       ,        [60 - De inventione II. i. 34.]


   ,   IV :



       ,         ,                       ,      .       ,  ,  ,   ,       ,        .   ,    ,       .   ,        ,       ,      ,   ,           ,      ,   .  ,   ,           .

          ,     .     :      ;          .   ,       :         .    .     ,        ,        ;        ,        .    ,      ;        ,     .  ,      ;       ,   .   ,   ,          ,   :       ,          .        ,        . ,      ,    ,     ,    :  ,          ,            [61 - Hic, ad quod ducitur praefatio, illud est, ex multis artium scriptoribus electa multa et ad unam quam scripsit artem, quo pulchrior redderetur, praecepta ex multis multa collecta. Huic igitur rei praefatio illa est, Zeuxin, pictorem nobilem, Helenae simulacrum pinxisse, sed cum conductis et in unum vocatis quinque virginibus quidquid esset pulcherrimum delegisset. Hoc, ut perspici licet, in summa convenit, quia hic et ille multa de multis; verum praefert Tullius opus suum, quod magis multa ipse, si quidem praeteriti temporis scriptores et praesentis in iudicio habuit, et non unius civitatis nec unius linguae, quippe cum et Graecos et Latinos: at vero Zeuxis ex una civitate et ipsius temporis eligendi habuit facultatem.Si partibus conductis tota conveniunt, pulchra semper et praecipua dicetur esse praefatio. Crotoniatae Romani sunt: cum florerent omnibus copiis Romanis convenit: item convenit et in Italia cum primis beati numerarentur. Iunonis vero templum, quod locupletare egregiis picturis voluerunt: sic et eloquentiae vel facundiae templum. Zeuxis Tullius. Cum multa dicendi genera sint, ut inter picturas multas Helena, ita inter ceteras dictiones eminet semper oratoria, et ut Zeuxis in femineis pingendis vultibus summus, ita in orationibus Tullius. Pinxit Zeuxis multa, quae usque ad nostram memoriam manent: saecula posteriora tenent, quidquid pinxit oratio Tulliana. Zeuxis Helenae se simulacrum pingere velle dixit; non enim Helenam, sed simulacrum fuerat traditurus: ita Tullius scribendo artes, non orationes, non ipsam eloquentiam, sed simulacrum eloquentiae fuerat traditurus: hoc convenit et illa sententia: quod ex animali exemplo mutum in simulacrum veritas transferebatur. Mutum enim simulacrum eloquentiae ars eius, ipsa autem eloquentia quasi animal. Ita pro parte poterit ei rei, ad quam confertur praefatio, convenire, relicto eo, quod postea praeponitur, quod, cum Tullius ex omnibus multa quaesierit et omni tempore, Zeuxis ex una civitate et uno tempore conparavit (Victorinus, Explanationes in Rhetoricam Ciceronis / C. Halm // Rhetores Latini Minores. Leipzig, 1863. S. 258).].


 , ,    ,    ,             .        ,  ,            :



Fu la bellezza di costei [Elena] tanto oltre ad ogni altra maravigliosa, che ella non solamente a discriversi con la penna fatic? il divino ingegno d'Omero, ma ella ancora molti solenni dipintori e pi? intagliatori per maestero famosissimi stanc?: e intra gli altri, s? come Tullio nel secondo dell'Arte vecchia scrive, fu Zeusis eracleate, il quale per ingegno e per arte tutti i suoi contemporanei e molti de' predecessori trapass?. Questi, condotto con grandissimo prezzo da' croteniesi a dover la sua effigie col pennello dimostrare, ogni vigilanza pose, premendo con gran fatica d'animo tutte le forze dello 'ngegno suo; e, non avendo alcun altro esemplo, a tanta operazione, che i versi d'Omero e la fama universale che della bellezza di costei correa, aggiunse a questi due un esempio assai discreto: percioch primieramente si fece mostrare tutti i be' fanciulli di Crotone, e poi le belle fanciulle, e di tutti questi elesse cinque, e delle bellezze de' visi loro e della statura e abitudine de' corpi, aiutato da' versi d'Omero, form? nella mente sua una vergine di perfetta bellezza, e quella, quanto l'arte pot? seguire l'ingegno, dipinse, lasciandola, s? come celestiale simulacro, alla posterit per vera effigie d'Elena. Nel quale artificio, forse si pot abbattere l'industrioso maestro alle lineature del viso, al colore e alla statura del corpo: ma come possiam noi credere che il pennello e lo scarpello possano effigiare la letizia degli occhi, la piacevolezza di tutto il viso, e l'affabilit, e il celeste riso, e i movimenti vari della faccia, e la decenza delle parole, e la qualit degli atti? Il che adoperare ? solamente oficio della natura[62 - Boccaccio. Il Commento alla Divina Commedia / A cura di D. Guerri. Bari, 1918. ii. . 128129.    []          ,             :        ,   ;   ,         (De inventione, II, i. . .),    ,           .            ,    ,        ; ,       ,      ,     ,       :           ,      ,     ,     ,    ,    ,        , ,     ,  ,        .  , ,       ,    :     ,          ,  ,    ,    ,   ,   ?       .].


                ;   De pictura:



        ,       ,   .          ,     ,          ,      ; ,   ,         ,         ,            .        ,      . ,       ,     ,        ,      ,    ,  ,         ,   ,       ,             ,       ,    .       <>[63 - Demetrio pictori illi prisco ad summam laudem defuit, quod similitudinis exprimende fuerit curiosior quam pulchritudinis. Ergo a pulcherrimis corporibus omnes laudate partes, eligende sunt. Itaque non in postremis ad pulchritudinem percipiendam, habendam, atque exprimendam studio et industria contendendum est. Que res tametsi omnium difficillima sit, quod non uno loco omnes pulchritudinis laudes comperiantur, sed rare ille quidem ac disperse sint, tamen in ea investiganda ac perdiscenda omnis labor exponendus est Fugit enim imperitos ea pulchritudinis idea quam peritissimi vix discernunt. Zeusis prestantissimus et omnium doctissimus et peritissimus pictor, facturus tabulam quam in templo Lucinae apud Crotoniates publice dicaret, non suo confisus ingenio temere, ut fere omnes hac aetate pictores, ad pingendum accessit. Sed quod putabat omnia que ad venustatem quereret, ea non modo proprio ingenio non posse, sed ne a natura quidem petita, uno posse in corpore reperiri. Idcirco ex omni eius urbis iuventute delegit virgines quinque forma prestantiores ut, quod in quaque esset formae muliebris laudatissimum, id in pictura referret. Prudenter is quidem (Alberti. De pictura, Biblioteca Vaticana, MS. Ottob. lat. 1424, fol. 23


). [. :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 59.]].


          ;   De statua:



,            , ,  ,   ,     ,       ,      ,      ,        ,              ,      .      ,  ,   ,       ,  ,             ,     ,         . ,       ,   ,   [64 - Ergo non unius istius aut illius corporis tantum, sed quoad licuit, eximiam a natura pluribus corporibus, quasi ratis portionibus dono distributam pulchritudinem, adnotare et mandare litteris prosecuti sumus pluribus corporibus, quasi ratis portionibus dono distributam pulchritudinem, adnotare et mandare litteris prosecuti sumus illum imitati, qui apud Crotoniates, facturus simulacrum Deae, pluribus a virginibus praestantioribus insignes omnes formae pulchritudines delegit, suumque in opus transtulit. Sic nos plurima quae apud peritos pulcherrima haberentur corpora, delegimus et a quibusque suas desumpsimus dimensiones, quas, postea cum alteras alteris comparassemus, spretis extremorum excessibus, si qua excederent aut excederentur, eas excepimus mediocritates, quas plurium exempedarum consensus comprobasset. Metiti igitur membrorum longitudines, latitudines, crassitudines primarias atque insignes, sic invenimus (Alberti. De statua // Kleinere kunsttheoretische Schriften / Hrsg. H. Janitschek. Wien, 1877. S. 201) [. :  . .       . ., 1937. . 2:  . . 20].].


    , ,  .

         .    ,            V  ,             :    ,     ;   ;    ;    ;             non corporis simulachrum sed effigies animi  statua literaria togata et militaris[65 -     : N. H. vii. 125, xxxv. 106, xxxvi. 18, xxxv. 92;  : Pericles, 13, .    . . : Quirini A. M. Diatriba preliminaris in duas partes divisa ad F. Barbari et aliorum ad ipsum epistolas ii. Brescia, 1743. 158160.].  ,    1420?    Hermaphroditus.     ,    .     ,          ,   Ars poetica :

		pictoribus atque poetis
		Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas[66 - Ars poetica 910.   : Antonii Bononiae Beccatelli cognomento Panhormitae Epistolarum libri V. Venezia, 1553. . 81a. [ :          , /   (. .:  . .    / .  . . . . .; .: Academia, 1936. . 341).]].

, -  ,  ,     :



  , ,   ,    ,  ,  ,    ,       -  ,     ,       ,   -  [67 - Etiam pictores quibus omnia licent, item ut poetis, cum nudam mulierem pinxere, tamen obscena corporis membra aliquo contexere velamento, ducem naturam imitati, quae eas partes quae haberent aliquid turpitudinis, procul e conspectu seposuit (Epistolae / Ed. Thomas de Tonelli. i. Florentiae, 1832. 183).].


      [68 - De officiis 1. xxxv. 126.].   ,    ,      ,   ,   :



      -      ,     .             ,         ,    ?      , , ,     ,           ?[69 - Nec idcirco minus carmen ipsum probarim et ingenium, quia iocos lasciviam et petulcum aliquid sapit. An ideo minus laudabimus Apellem, Fabium ceterosque pictores, quia nudas et apertas pinxerint in corpore particulas, natura latere volentes? Quid? si vermes angues mures scorpiones ranas muscas fastidiosasque bestiolas expresserint, num ipsam admiraberis et extolles artem artificisque solertiam? (Epistolario / Ed. R. Sabbadini, i, Venezia, 1915. 702).]


     :



<>      [ ],          ,         [70 - Poetics 1448b 1012. [. :  / . . .  // . :  4. . 4. .: , 1983. . 648649.]].


       ,      , -,         .  Rhetorica ad Herennium  ,     ,          .  ( ,  ) ,           ,     ,    .    -:



Chares ab Lysippo statuas facere non isto modo didicit, ut Lysippus caput ostenderet Myronium, brachia Praxitelis, pectus Polycletium, sed omnia coram magistrum facientem videbat; ceterorum opera vel sua sponte poterat considerare[71 - Rhet. ad. Her. IV. vi. 9. [. :   .    (Ad Herennium). .: , 2018. C. 98.]].

       .       ,   ,   . ,     ,      [];      ,   ,    .


    .   ,     Rhetorica ad Herrenium,    :



   ,     ;   , ,             . Non isto modo ( *),  ,   ,    ,         ,  ,    .     , :         ,  ,      ,     ; ,    ,       . Coram,    ,  ;   ,       a bocca. Magistrum facientem omnia (  *) ,      . Ceterum  pictorum (  *):          ,   ,        [72 - Comentum sive recollectae sub Guarino super artem novam M[arci] T[ullii] C[iceronis], Biblioteca Riccardiana, Firenze, MS. 681, fol. 108


: Cares, fuit pictor egregius, qui fuerat discipulus Lisippi pictoris egregii, in quo quidem exemplo confirmat ad hoc rem suam, quae non ab aliis exempla summantur.. Non isto modo, scilicet quemadmodum qui aliorum exempla summunt, ut Lisippus ostenderet caput Mironis, qui fuit egregius pictor. Non enim docebat Lisippus Carem, dicens Miro facit pulcrum caput ymaginibus, et dicebat Prasiteles pictor egregius facit pulcra brachia ymaginibus, nec dicebat Policretus facit pulcrum pectus, sed ipsemet dat exempla, et non aliunde summebant. Coram, id est in conspectu, ut hic. At vox id significat quod vulgariter dicitur abocca. Magistrum facientem omnia, per se scilicet et non aliorum exempla summentem. Ceterum, scilicet pictorum: poterat postea ipsemet considerare exempla aliorum, licet suus preceptor non precipiet.     ,          (): MS. XII: 84,        ,     .].


          .

 ,           , ,        .    :      ,  ,       ,     .            .  1420?  1430?              ,       .         :   ,         ,  ,      - . , ,   ,         :    De interpretatione recta        ,  .      , ,   ,    ,       :



Ego autem fateor me paulo vehementiorem in reprehendendo fuisse; sed accidit indignatione animi quod, cum viderem eos libros in Graeco plenos elegantiae, plenos suavitatis, plenos inaestimabilis cuiusdam decoris, dolebam profecto mecum ipse atque angebar tanta traductionis faece coinquinatos ac deturpatos eosdem libros in Latino videre. Ut enim, si pictura quadam ornatissima et amoenissima delectarer ceu Protogenis aut Apellis aut Aglaophontis, deturpari illam graviter ferrem ac pati non possem et in deturpatorem ipsum voce manuque insurgerem, ita hos Aristotelis libros, qui omni pictura nitidiores ornatioresque sunt, coinquinari cernens cruciabar animo ac vehementius commovebar.

 , ,          .     ,               ,  ,  -  ,    ,      ,     :          .   ,               ,   ,     , ,    ;             ,  .   , ,      ,      ,     [73 - Leonardo Bruni Aretino // Humanisticsh-Philosophische Schriften / Hg. von H. Baron. Leipzig; Berlin, 1928. . 8283. [. :  . .       //   .  22.  . 2010. 1. . 44.]].


  ,   1435  1437 ,      ;     ,  ,      ,  .



Dixi libros illos inepte traductos: quis negare potest? Dixi graeca verba ob ignorationem latinae linguae ab eo relicta, pro quibus latina vel optima haberemus, nec dixi modo, sed probavi, et verba ipsa ostendi. Cetera Aut igitur ista defendat si potest, aut me pupugisse illum non moleste ferat. Equidem si in picturam Jocti quis faecem projiceret, pati non possem. Quid ergo existimas michi accidere, cum Aristotelis libros omni pictura elegantiores tanta traductionis faece coinquinari videam? An non commoveri? an non turbari? Maledictis tamen abstinui, sed rem ipsam redargui, ac palam feci[74 - Bruni. Epistolarum Libri VIII / L. Mehus, ii, Florentiae, 1741, 90 (VII. iv).           .: Birkenmajer A. Vermischte Untersuchungen zur Geschichte der mittelalterlichen Philosophie. M?nster i. W., 1922. S. 129210.].

 ,     :    ?  ,      ?   ; ,          .     ,    ,    .         ,   .      ,  ,         .   ,   -     ,      .      ,    ,  ,   ,    ?      ?  ?   ,   ,         ,    .


Ceu Protogenes aut Apelles aut Aglaophon            . Joctus              .     ,    ,      .   .

      1396   ,          ,      :       .  (  ,     )   a simili:



Et quanquam Anneus neminem velit unum sequendum, sed ex diversis novum quoddam dicendi genus conficiendum, michi tamen non ita videtur, sed unum aliquem eundemque optimum habendum esse, quem precipuum imitemur, propterea quod tanto fit quisque deterior quanto inferiorem secutus a superiore defecit. Faciendum est igitur quod etatis nostre pictores, qui, cum ceterorum claras imagines sedulo spectent, solius tamen Ioti exemplaria sequuntur.

       ,        , , ,   ,    -   ,      ,     , ,  ,  .  ,  , ,    , ,       ,     [75 - Epistolario di Pier Paolo Vergerio / Ed. L. Smith. Roma, 1934. P. 177. .     : Panofsky E. Renaissance and Renascences in Western Art. Stockholm, 1960. . 13. [. :  . .  :   . ., 2019. . 277278.]].


           ,      : ,       ,        ,       ;        ,     ;    1396?         . , ,   ,       ,     ,   ,     ,  1396       :    mutatis mutandis   Rhetorica ad Herennium.         .




5.   


 ,     ,       ,             .      ,    -,       .             ;       ,    ,           ,      .               ,   ,   ,     ,  .       ,     ,     ,               - ,      ,   .   ,   ,       ,   .           ,      ,     ,      ,      .

        ,   ,        .                ,    ,   ,     .     ,                .

 ,    ,     :           ,      .   ,  ,    .      ,  ,   ,   ,       .   ,    ,       ,    , ,   ,        .        ,        .  ,    ,  ,       ,     :     ,   .  ,        ,       ,    , , ,      .    ,     ,  ,    ,   ;     ,      ,      .

   .           - , ,  ,   ,     ,       -  .       ,       :   , ,   ,   ,   , ,   ,    .     ,    .             .     ,       ,    .

               .  ,       ,    ,        ;       : ,       ,       .  ,    ,   ,            ;   verba   res   ,        ,       ,       .      , ,             ; ,     ,      ,          .           ,        ,              , accurate et eleganter.

     ,       .    ,     :                ,         -;     ,       ,          ,           .    ,       ,       ;       ,      ,      ,     .    - ;        ,   ,   ,    ,        ,   ,           .           ,    .     ,   -       ,    .         ,              .   ,     ,         ,        .        ,            :              .

              ,      ,    .   ,   -    ,  ,  ,       , pro  contra,      ,         .

     -    ,      ,       ;     ,     ,  ,          ,    ,  ,     . ,        ,       ,  ,          [76 - Lenneberg E. H., Roberts J. M. The language of experience: a case study. Indiana University Publications in Anthropology and Linguistics. Memoir 13, 1956;  . 2021.].      ,      ,   ,    .        ,  , ,        ,        ,    ,     [77 - Lehmann A. ?ber Wiedererkennen // Philosophische Studien, v, 1889. 96156.].    ,     -        ,     .      .  ,       -   ,                ,    .

            ,   -         ,   .  ,      .            , decor  decus      ,            ,         ,   .          ,                     .   ,      decor,        ,  ,  decor    ,       .

   ,   ,     .       ,       ,   ordo,  ,         ordo  ,  ,  ,     ,       ordo           . ,      decor  decus,       ,       ,  ,    maniera, misura  aria. ,     superslendere  deiformitas, ,      .

,        ,          .          ,                   ,     .            ,      ;      ,   ,     ,  ,    .            ,       ,      :      ,       exemplarium,   ,    cum +  ,   .  ,          , ,        .       :   ,             .

       ,     ; -    .       ,    ,  Della pittura     De pictura,      ,   ,          . ,        ,   :



Bene conscriptam, optime coloratam compositionem esse velim.

(  ,     ,   .)

Vorrei io un buon disegnio ad una buona conpositione bene essere colorato.

(  ,         .)

Nam ea quidem coniugatio colorum, et venustatem a varietate, et pulchritudinem a comparatione illustriorem referet.

(       venustas  ,   pulchritudo  )

Sar? questa comparatione, ivi la bellezza de' colori pi? chiara et pi? leggiadra

(          (chiaro)    (leggiadro))[78 - De pictura. Biblioteca Vaticana, MS. Ottob. lat. 1424, fols. 20


; 22


; Della Pittura / Ed. L. Mall?. Firenze, 1950. . 99; 101. [. :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 55.]]


     (      ),    ,         .

         ,              . ,       ,   ; ,      ,         .     ,            ;         ,          .         ,               .




II.  





1.:    


  ,  -,     ,  , ,  ,  ,        : cedat Apelles (   )  vultus viventes ( ).  ,  -,    vultus viventes     .   : ex alto pene vivi adhinnientes ac pedibus obstrepenes.        ,    XII ,  . ,      .       ,       signa spirantia ( )  vox sola deest (   ):



,  ,          ,        , ,    .       ;      ,   ,   ;    ,    .


       -- (manus et ingenium),         (ingenium et ars)[79 -    .:  xlix, l,  lxxxvi;   . : Sen. iv. 3;   : Itinerarium Syriacum. Opera Omnia. Basel, 1581. . 560; : Fam. vi. 2; . : Fam. xvi. 11: Iocundissimum tamen ex omnibus spectaculum dixerim quod aram, quam non ut de Africano loquens Seneca, sepulcrum tanti viri fuisse suspicor, sed scio, imaginemque eius summis parietibus extantem, quam illi viro simillimam fama fert, sepe venerabundus in saxo pene vivam spirantemque suspicio. Id michi non leve premium adventus; dici enim non potest quanta frontis autoritas, quanta maiestas supercilii, quanta tranquillitas oculorum; vox sola defuerit vivum ut cernas Ambrosium.      .: Ratti A. Il pi? antico ritratto di S. Ambrogio. Ambrosiana. Milano, 1897. Sect. XIV. . 6164; Wilkins E. H. Petrarch's Eight Years in Milan. Cambridge, Mass., 1958. . 1617. [. :  .  / .  . . . . .: , 2004. . 207208. (.   . . 52).]].         ;   ,   ,      ,     ,              .  ,               ,          ,          .

  ,      ,  ,       :       ,      ,         ,   [80 -      : .,   : Prince d'Essling [V. Massna], E. Muentz. E. Ptrarque: ses tudes d'art, son influence sur les artistes, ses portraits et ceux de Laure, l'illustration de ses crits. Paris, 1902 (. I); Venturi L. La critica d'arte e F. Petrarca // L' Arte, xxv, 1922, 238-44; Chiovenda L. Die Zeichnungen Petrarcas // Archivum Romanicum, xvii, 1933, 161; T. E. Mommsen. Petrarch and the Decoration of the Sala Virorum Illustrium in Padua // Art Bulletin, xxxiv, 1952, 95116; Wilkins E. H. On Petrarch's Appreciation of Art // Speculum, xxxvi, 1961, 299301; Panofsky E. Renaissance and Renascences in Western Art. Stockholm, 1960 (. I).].        ;      ,         .           .   ,    ,         ,       .  ,   ,  ,         ;          ,   ,  :    ,       ,      [81 - Prince d'Essling; E. Muentz. Op. cit. . 45, n. 3: De artificiis ingeniorum veterum quamquam pauca supersint si que tamen manent alicubi ab his qui ea in re sentiunt cupide queruntur et videntur magnique penduntur. Et si illis hodierna contuleris non latebit auctores eorum fuisse ex natura ingenio potiores et Artis magisterio doctiores. Edificia dico vetera et statuas sculpturasque cum aliis modi hujus quorum quedam cum diligenter observant hujus temporis artifices obstupescunt. Novi ego marmorarium quemdam famosum illius facultatis artificem inter eos quos tum haberet Ytalia, presertim in artifitio figurarum, hunc pluries audivi statuas atque sculpturas quas Rome prospexerat tanta cum admiratione atque veneratione morantem, ut id referens poni quodammodo extra se ex rei miraculo videretur. Aiebant enim se quinque cum sociis transeuntem inde ubi alique hujusmodi cernerentur ymagines intuendo fuisse detentum stupore. Artificii et societatis oblitum substitisse tam diu donec comites per quingentos passus et amplius preterirent, et cum multa de illarum figurarum bonitate narraret et auctores laudaret ultraque modum comendaret ingenia ad extremum hoc solebat addicere ut verbo utar suo, nisi illis ymaginibus spiritus vite deesset, meliores illas esse quam vivas ac si diceret a tantorum artificum ingeniis non modo imitatam fuisse naturam verum etiam superatam. [     .        ,  - ,    .       ,  ,    ,       .    ,    , ,      .    ,        ;     .     ,               , ,    ,      . ,   ,      ,    ,    ,    .   ,     ,          .               ,    (   ),       ,      ,     ,        ,    . . . .] . : Panofsky E. Op. cit. . 208209. [. :  .      . .: -, 2006. . 318.]]. ,  ,      .    , ,   ,      ,     , , , splendor  symmetria, ,    ,   .

      ,       ,  ,               .       ,     ,  ,              .      ,      De remediis utriusque fortunae (    ),             ,     .    De remediis utriusque fortunae             .     1354  1366       ,  De remediis fortuitorum ,      .    ,    ,        Gaudium  Ratio: Gaudium                ,  Ratio        .  ,  ,    ,  , , ,    ,   ,  .   ,           ,       ,          ,   .            .         De remediis utriusque fortunae (    1579 [82 - Phisicke against Fortune, as well prosperous, as adverse, conteyned in two Books Written in Latine by Frauncis Petrarch  Englished by Thomas Twyne. London, 1579. . 57a60a.       ;      .   :  To take delight also in [sacred images ]    [  ] (. 58), ,     ,    : To take delight also in the images and statues of godly and virtuous men, the beholding of which may stirre us up to have remembrance of their manners and lives is reasonable, and may profite us in imitating ye same.         ,           , ,        . [.  . . . :  .     / .  . .  //  : :  2. . 1. .: , 1981.   : . 3335;  : . 3537.       .    ,          :  .      / .  . . . . , 2016. . 125.  . .]],      ,       ):




40.  

. ,  .

.  ,    ,      ,     ,     ;       ,        .     ,     ,       ,      . ,  ,       ,               ,          !

.     .

. ,    ,   ,    ,        ,       !

.    .

.     ,       :   ,    ,         ,   ,  ,  ,  ?  , , ,   ,      ,   ,    ,      ,      ,      .

.    .

.      .      ,  ,  ,   .    ,   ,     ,     ,  ,  -      .   ,       .  ,          ,         .  ,    ,  ,         ,    ,     ,   ,    ,   ,      ,      ,   ,        ,      , ,       ,         [83 - , N. H. xxxv. 1920.],     .    ,      ,     ,    ;   ,          [84 - , N. H. xxxv. 77: 'reciperetur in primum gradum liberalium'.].   ,         ,    ;   ,    ,    ,       . ,   ,        ;        ,   ,    ,       ,   ,  ,   ,  ,  ,    ,   ,             .      ,        ,     ,      ,  ,  ,  ,      .





41. 

.    .

.  ,    ;      ,  ,   .

.   .

. ,  ,   ,  ;     ,     ,     ,     .       ,         .   ,    ,        ,    ,      ,                  ,         .                   ,   , , ,      .   ,    ,   ;    ,                ,    ,    ,      [85 - , N. H. vii. 125.],   ,        ,       .     ,   ; ,    ,      .

.    .

.  ,          .                     ,   , [86 - , N. H. xxxvi. 2728.],         ,      ,     ,   ,    .     ,             ,        .  ,         ;      , ,      ,     . ,       ;     ,   ,   ,       .

.    .

. ,   ,    ,  ,   ,    ,    ,            ,        ,  [87 - , N. H. xxxv. 157158.].    ?           .

.     .

.      ,    ,  .      , ,      ,     .  ,  ,     ;     ,   ,      ,     ,         . [            ,       [88 -  3: 16.]         ,     ?            ,    !     ?[89 - , N. H. xxxvii. 108.] ,      ,   ,  ,  ,     .]

.    .

. -    ,     .   ,       .    ,   [90 - , Philipp. IX. ii. 4.],    ,         ,       [91 - , xxxviii. 56.].      , ,  ,    [92 - , Conf. viii. 2.].    ,      .

.    .

.     . , ,            .   ,    ,         ;  , , , , ,           .        ,        ?

.     .

.        ,    .    ,      ,    .          ,      .   ,        ,     ,        ,     ,     -  ,     :    [93 - I  5: 21.]. , ,     ,    ,   ,      ,       ,  ,  , , ,       ,    . (I)


,            .     ,   .  ,     ;    , , (1)   (   )  ; (2)     ; (3)       ; (4)     ,   , (5)    ;  (6)    ,           .             - ,     ,                .   ,          -,     .

           ,   .           :          ,               .            ,        .          [94 - .   : Africa viii. 862951; Fam. vi. 2; Ep. Metr. ii. 5.].     ,           ,   , , [95 - .: Ciapponi L. Il De Architectura di Vitruvio nel primo Umanesimo // Italia medioevale e umanistica, iii, 1960, 5999.].   ,               , ,     ,    ,   ,    .  ,            .

              .    ,     ,    .       ;       ,        .  ,          ,                         .  ,   ,       ,     ,       ,    :



Movent profecto animum scribentis aliena iuditia, quibus maxime, neque adulationis negue odii sit adiuncta suspitio, ideoque veri Poetae, ut ait Cicero, suum quisque opus, a vulgo considerari voluit, ut siquid reprehensum sit a pluribus corrigatur. Addo ergo si quid laudatum a scientibus in pretio habeatur, dicit idem. Et pictores facere solitos, et sculptores quod specialiter de Apelle pictorum principe scriptum est[96 - : Sen. xv. 3;     : N. H. xxxv. 184185.].

[,     :      .  ,      ,     , ,   - ,    . , ,    ,  -   ,    .     ,  ;       , .]


     .   1350?         :



E per ci?, avendo egli quella arte ritornata in luce, che molti secoli sotto gli error d'alcuni che pi? a dilettar gli occhi degl'ignoranti che a compiacere allo 'ntelletto de' savi dipignendo intendevano, era stata sepulta[97 - Decamerone vi. 5. [   ,         ,       ,    ,             (. :  . . .: . ., 1970. . 390).]].


 1370         ,           , cuius pulchritudinem ignorantes non intellegunt, magistri autem artis stupent[98 - Mommsen T. E. Petrarch's Testament. Ithaca, 1957. P. 7880: Et predicto igitur domino meo Paduano, quia et ipse per Dei gratiam non eget et ego nihil aliud habeo dignum se, dimitto tabulam meam sive iconam beate Virginis Marie, operis Iotti pictoris egregii, que mihi ab amico meo Michaele Vannis de Florentia missa est, cuius pulchritudinem ignorantes non intelligunt, magistri autem artis stupent; hanc iconam ipsi domino meo lego, ut ipsa virgo benedicta sibi sit propitia apud filium suum Iesum Christum [            ,      ,       , ,          .         ,     ,     ,        .       ,             . . . .]].    ,             ;   ,     .

  ,    De remediis utriusque fortunae,              ,     . ,        ,    ,    ,    : , ,  ,        ,      ,     .             .  ,   ,    :



,   [ *]         ,  ,    ,          .           ,      . ,           ,  .          ,  ,   ,          (       ),       .          ,         ,   ,      ,    ,      ,   ,      ,      [99 - Qui [Caecilius Balbus] michi videtur de simulacris suis non aliter autumasse quam et nos ipsi de memoriis pictis vel sculptis sanctorum martyrorumque nostrorum in fidei nostre rectitudine faciamus. Vt hec non sanctos, non deos, sed dei sanctorumque simulacra sentiamus. Licet vulgus indoctum plus de ipsis forte et aliter quam oporteat opinetur. Quoniam autem per sensibilia ventum est in spiritualium rationem atque noticiam, si gentiles finxerunt fortune simulacrum cum copia et gubernaculo tamquam opes tribuat, et humanarum rerum obtineat regimen, non multum a vero discesserunt. Sic etiam cum nostri figurant ab effectibus quos videmus fortunam quasi reginam aliquam manibus rotam mira vertigine provolventem, dummodo picturam illam manu factam non divinum aliquid sentiamus sed divine providentie dispositionis et ordinis similitudinem, non etiam eius essentiam sed mundanarum rerum sinuosa volumina representantes, quis rationabiliter reprehendat? (Coluccio Salutati. De fato et fortuna. Biblioteca Vaticana, MS. Vat. lat. 2928, fols. 68


69


).    .: Caecilii Balbi. De nugis philosophorum / E. Woelfflin. Basiliae, 1855, i. 13. . 3. [. :  .      XV . ., 2019. . 61. *        . . .]].


           ,                 .

            .  (     )   .       ,   ,     ,     ,     :                  ,   酻. C  ,                     : ex eadem massa Phydias aliam cudebat imaginem, aliam Praxiteles, aliam Lisyppus, aliam Polycletus[100 - , Sen. ii. 3.].    :     ,        ,   ;               [101 - Una fingendi est ars, in qua praestantes fuerunt Myro, Polyclitus, Lysippus; qui omnes inter se dissimiles fuerunt, sed ita tamen, ut neminem sui velis esse dissimilem. Una est ars ratioque picturae, dissimillimique tamen inter se Zeuxis, Aglaophon, Apelles; neque eorum quisquam est cui quicquam in arte sua deesse videatur (De oratore iii. 26). [. :   .      /  . . . . .: , 1972.]].  ingenium.                 ,   .   ,        ,     :   ,            ,      ,   ,    ,   .          ,    ,       . ,         :



    ,      .     ,           ,      ,      :        -     ,      ,       .        ,      [102 - His [.. virtutis] quibusdam quasi radiis splendor nobilitatis emicat non ut diximus diviciis et avorum imaginibus ut si pictura quepiam oblata fuerit non tam colorum puritatem ac eleganciam quam ordinem proporcionemque membrorum peritus probet inspector colore duntaxat capiatur indoctus sic de hominibus eximias (sic) vulgus racionem vite sapiens quidam qui membrorum proporcionem admirabitur exquisitis imaginibus si pigmentorum pulcritudo accesserit admiracionis commendacionecessario geminetur. Itidem in nobilitate si ad virtutis perfectionem substantiam quoque adiecisse maiorum videatur (Historia Raguslii. Venezia, Biblioteca Querini-Stampalia, MS. IX. 11, fol. 80


 ( -, ).]


     :    ,         ,   ,   .    ,              .

           ,        ,     .   ,      ;         ,        ,    postillae   XXXIVXXXVI,  .      (. 1)                 [103 -   ,  (Biblioth?que Nationale, Paris): MS. lat. 6802, fol. 256v.    : N. H. xxxv. 7991. P. de Nolhac, Ptrarque et l'humanisme, [2


 d.], Paris, 1907, ii. 74,        .].

         charis,   ,   (      :      symmetria: Simmetria latinum non est nomen)[104 - MS. cit., fol. 249


,   N. H. xxiv. 65 (    . . :  . .   / . . . . .: , 1994. . 67).]. ,   ,      ,    ,       , manum de tabula scire tollere (    )       maniculi,        ,   : [At]. f. dum [sc]ribis ( , ,   )[105 -  . . 94.  . .].      ,    proverbium:                  ;         , , ,     . ,                        : Hec fuit et Symoni nostro Senensi nuper iocundissima (          ).  ,     ,         (exspirantium imagines), ,          : Qualem nos hic unam habemus preclarissimi artificis (        ).      .

       :          ,      ,      ,        ,      .    ,             ,     .          ,   : ,       , parietes fornacei, : Tales sunt in sancto Miniato et cet. (      .)[106 - MS. cit., fol. 260


.],           .           . Attende, Francisce, dum scribis (, ,   *)                    .  ,   ,     ,        . ,      ,    ,     ,     nihil unquam fecit antequam finxit (   ,   ),       : N[ota], tu (  )[107 - MS. cit., fol. 259


.].

         ,    ,   .                       .   ,        ,    , non minus enim rhetorica quam pictura vitia in aperto habet (      ,   )[108 - MS. cit., fol. 195


.],     .  ,         ,      ,    .  ,      ,     ,        , ,     .          :



  ,      ,      ,             ,     ,    , ,       (Apelles faciebat  Policlitus faciebat. . .





  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=69013879)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


       ,    ,  .     ,      (         ),       . , .   . .     ,      ,                 *.      ,  .    IV    ,    ,       ,  .    .     ,      ,     ,    -. . .




2


Campana A. The Origin of the Word Humanist // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. IX. 1946. . 6073; Kristeller P. O. Renaissance Thought: The Classic, Scholastic and Humanist Strains. New York, 1961. . 110111, p. 160; nn. 61, 61a; Billanovich G. Auctorista, humanista, orator // Rivista di cultura classica e medioevale, vii. 1, 1965. . 143163.




3


       (Paolo Cortese. De hominibus doctis dialogus. Florentiae, 1734)   1489             .       (Remigio Sabbadini)  ,   : La scuola e gli studi di Guarino Guarini Veronese. Catania, 1896; Il metodo degli umanisti. Firenze, 1922.      : Kristeller P. O. Op. cit.       : 'Humanism', Charles Trinkaus // Encyclopedia of World Arts, vii. New York, 1963. . 702743.      .




4


Bruni. Epistolarum libri VIII / Ed. L. Mehus, ii, Florentiae, 1731, 6268 (vi. 10).




5


, , -   Ciceronianus (Opera Omnia, i, Leiden, 1703 / Hildesheim, 1962, cols. 10081009),          .




6


Daniel S. A Defence of Ryme // Elizabethan Critical Essays / Ed. G. G. Smith. Oxford, 1904, ii. . 368369.  ,       : Weisinger H. Who began the Revival of Learning? The Renaissance Point of View // Papers of the Michigan Academy of Sciences. Arts and Letters, xxx. 1944. . 625628. [Rewcline = Johann Reuchlin,   (14551522); Iohannis Rauenensis = Giovanni da Ravenna (?),    (  Literary Criticism of 17th Century England / Ed. Edward W. Tayler. 2000. . 5859.) . .]




7


Discorso o dialogo, intorno alla nostra lingua // Opere storiche e letterarie / Ed. G. Mazzoni, M. Casella. Firenze, 1929. . 774. [ . :  . ,      / . . . ) //    XVI . .: , 2002. . 6364:     ,     ,    ,    ,     ,         .]




8


             (Sir John Sandys. A History of Classical Scholarship. Vol. II. Cambridge, 1908),       .         Enciclopedia Italiana. Milan, 19291939.          .: Dizionario biografico degli Italiani. Roma, 1960 (); Cosenza M. E. Dictionary of the Italian Humanists, 13001800. Boston, 19621967:     .




9


Brown R. Words and Things. Glencoe, Illinois, 1958. . 238.




10


Servius ad Vergilium, Georg. iii. 82. [   /    ;     /   酻 (. : . . . . .: . ., 1979. . 106).]




11


Fazio Bartolomeo. De differentia verborum latinorum // Pseudo-Cicero, Synonyma / Ed. Paulus Sulpitianus. Rom, 1487. Fols. 26b, 30b, 31b. [   forma  pulchritudo. Forma     . Pulchritudo     .   venustas  dignitas. Venustas  ,  dignitas   .   decus  decor. Decus  . Decor  .   decens  formosus. Decens      . Formosus    .   decor  species. Decor   . Species   . . . .]




12


. :   .      /  . . . . .: , 1972.  . .




13


  , MS. Urb. lat. 699, fol. 181


;  .: Vasari. Le vite, Gentile da Fabriano ed il Pisanello / Ed. A. Venturi. 1896. . 4950.    , .,  : W. Paatz. Die Kunst der Renaissance in Italien. Stuttgart, 1953. S. 1516; Shearman J. Maniera as an aesthetic ideal // Acts of the 20th International Congress of the History of Art, II. The Renaissance and the Mannerism. Princeton, 1963. . 204;    : Boskovits M. Quello ch'e dipintori oggi diconto prospettiva. Contributions to 15th century Italian art theory, Part I // Acta Historiae Artium Academiae Scientiarum Hungaricae, viii. 34. 1962, 251253; 260, n. 128. [ , misura, aere   , / Maniera,     /        (. :  .      XV :      . .: V-A-C Press, 2019. . 105.).]




14


De arte saltandi et choreas ducendi / De la arte di ballare et danzare. Biblioth?que Nationale, Paris, MS. it. 972, fols. 1


2


.    ;    : Michel A. The earliest dance-manuals // Medievalia et Humanistica. iii. 1945. . 119124;    .: Dolmetsch M. Dances of Spain and Italy 14001600. London, 1954. . 28.




15


Op. cit., fol. 1v. [  .:  .      XV . 2019:  ,     ,   ,            ,  ,      . . 107.]




16


Mazzi C. Il libro dell'arte del danzare di Antonio Cornazano // La Bibliofilia. xvii. 19151916. . 9.




17


Trattato dell'arte del ballo di Guglielmo Ebreo Pesarese / Ed. F. Zambrini. Bologna, 1873. . 1718.




18


           (Table analytique)  : Bruyne E. de. tudes d'esthtique mdivale. iii. Bruges, 1946. . 380400;    ,  XIII .




19


     .  IX.




20


Guarino. De vocabulorum observatione. Biblioteca Estense, Modena, MS. ? K 4, 17 (415), fol. 126


: Pulcher pro forti et fortis pro pulchro positum est vir satus Hercule [pulchro] pulcher Aventinus. Nam nisi de Hercule pulcher pro forti dicatur, satis incongruum epiteton est. Pro laude mulieris quidem etiam fortis, id est pulcher. Virtus enim et pulchritudo in vicem ponuntur, sicuti etiam e contra malitia et vitium pro deformitate: apud Vergilium, haud illo segnior ibat Eneas, id est non deformior       , .: Sabbadini R. La scuola e gli studi di Guarino Guarini Veronese. Catania, 1896. . 5455. [.: . . . . ., 1979:  vii. 656657:      , /     ,  (C. 282);  iv. 149150:    , /  ,      (C. 203).]




21


Quintilian, Inst. Orat. II. xiv. 5; x. ii. 12. [  ,     .        ,    ,   , , , ,  ,      . . :  . .     / .  . . . . 12. ., 1834. . 1. . 141, 254.]




22


     .: Tateo F. Retorica e poetica fra Medioevo e Renascimento. Bari, 1960 (   . 8292).




23


Baxandall M. A dialogue on art from the court of Leonello d'Este // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. xxvi. 1963. . 321325. [         :   ,   .   ,     .  ,   ,  ,  ,  ,    ,      . . . .]




24


   XV            ; , : Io ingegnio san?a disciplina o la disciplina san?a ingegnio non pu? fare perfecto artifice (I commentarii / Ed. J. v. Schlosser. I. Berlin, 1912. . 5).        (Il libro dell'arte, Cap. I / Ed. D. V. Thompson. New Haven, 1932. . 12): fantasia e hoperazione di mano.




25


      .  (S. Ferri), .,   : Note esegetiche ai giudizi d'arte di Plinio il Vecchio // Annali della R. Scuola Normale Superiore di Pisa, serie II. Vol. xi. 1942. Fasc. ii  iii. . 69116;  ,  , .  (G. Becatti): Arte e gusto negli scrittori latini. Florence, 1951 ( . 5060),  . . : Curtius E. R. European Literature and the Latin Middle Ages. New York, 1953. . 414 ff.




26


Nat. Hist. xxxv. 120. (         酻:  . .   / . . . . .: , 1994. . 102).




27


Baxandall M. Op. cit. . 314315. [  ,     ,    ,     -.       ,       ,      셻  . . .]




28


, : Orator ad Brutum xxi. 69; : Inst. Orat. xii. x. 66.




29


Ars poetica 99100. [          , /   ,   ! / !    ;     /  ,    , ! (. .:   .    / .  . . . . .; .: Academia, 1936. . 343).]




30


. . 164. [     . . . :  .    / . . .  // : , , : . . . . / . . -; : , 1994. C. 120.




31


Inst. Orat. 11. xiii. . 811. [. :  . .     / .  . . . . 12. ., 1834. . 1. . 137138.]




32


Richa. Notizie istoriche delle chiese Fiorentine, v. Firenze, 1757. . xxi. [ ,      ,          ,    .       illustri,    significanti. Illustri   ,       , significanti  ,   ,  .]




33


Cicero. De partitione oratoria vi. 20: illustris autem oratio est si et verba gravitate delecta ponuntur et translata et superlata et ad nomen adiuncta et duplicata et idem significantia atque ab ipsa actione atque imitatione rerum non abhorrentia. Est enim haec pars orationis quae rem constituat paene ante oculos, is enim maxime sensus attingitur.




34


De vulgari eloquentia 1. xvii.




35


Inst. Orat. x.1.49. [    ,  ,     ?       ? (. :  . .    . ., 1834. . 2. . 222).]




36


Genera eius duo sunt, alterum simplex, cum sensus unus longiore ambitu circumducitur, alterum, quod constat membris et incisis, quae plures sensus habent Habet periodus membra minimum duo. Medius numerus videntur quattuor, sed recipit frequenter et plura (Quintilian, Inst. Orat. IX. iv. 124). [. :  . .    . ., 1834. . 2. . 197.]




37


De oratore I. xvi. 73. [. :  . .      /  . . . . .: , 1972.]




38


    .: Strecker K. Introduction to Medieval Latin / Trans. and ed. R. Palmer. Berlin, 1947. . 1138.




39


 ,      ,    : Baron H. Leonardo Bruni Aretino. Humanistisch-philosophische Schriften. Leipzig; Berlin, 1928. S. 8196.     ,   , , : Biblioteca Vaticana, MS. Pal. lat. 1598, 109


120


.




40


Phaedrus 237 b  238 c,      : O puer, unicum bene consulere volentibus principium est: intelligere, de quo sit consilium, vel omnino aberrare necesse. Plerosque vero id fallit, quia nesciunt rei substantiam. Tamquam igitur scientes non declarant in principio disceptationis, procedentes vero, quod par est, consequitur, ut nec sibi ipsis neque aliis consentanea loquantur. Tibi igitur et mihi non id accidat, quod in aliis damnamus. Sed cum tibi atque mihi disceptatio sit, utrum amanti potius vel non amanti sit in amicitiam eundum, de amore ipso, quale quid sit et quam habeat vim, diffinitione ex consensu posita, ad hoc respicientes referentesque considerationem faciamus, emolumentumne an detrimentum afferat? Quod igitur cupiditas quaedam sit amor, manifestum est. Quod vero etiam qui non amant cupiunt, scimus. Rursus autem, quo amantem a non amante discernamus, intelligere oportet, quia in uno quoque nostrum duae sunt ideae dominantes atque ducentes, quas sequimur, quacumque ducunt: Una innata nobis voluptatumque cupiditas, altera exquisita opinio, affectatrix optimi. Hae autem in nobis quandoque consentiunt, quandoque in seditione atque discordia sunt; et modo haec, modo altera pervincit. Opinione igitur ad id, quod sit optimum, ratione ducente ac suo robore pervincente temperantia exsistit; cupiditate vero absque ratione ad voluptates trahente nobisque imperante libido vocatur. Libido autem, cum multiforme sit multarumque partium, multas utique appellationes habet. Et harum formarum quae maxime in aliquo exsuperat, sua illum nuncupatione nominatum reddit nec ulli ad decus vel ad dignitatem acquiritur. Circa cibos enim superatrix rationis et aliarum cupiditatum cupiditas ingluvies appellatur et eum, qui hanc habet, hac ipsa appellatione nuncupatum reddit. Rursus quae circa ebrietates tyrannidem exercet ac eum, quem possidet, hac ducens patet, quod habebit cognomen? Et alias harum germanas et germanarum cupiditatum nomina, semper quae maxime dominatur, quemadmodum appellare deceat, manifestum est. Cuius autem gratia superiora diximus, fere iam patet. Dictum tamen, quam non dictum, magis patebit. Quae enim sine ratione cupiditas superat opinionem ad recta tendentem rapitque ad voluptatem formae et a germanis, quae sub illa sunt circa corporis formam, cupiditatibus roborata pervincit et ducit: ab ipsa insolentia, quod absque more fia, amor vocatur (Op. cit. . 8889). [. c . . .  .: .  / . . . . . . . . ., 1989.  . .]




41


Totus hic locus insigniter admodum luculenterque tractatus est a Platone. Insunt enim et verborum, ut ita dixerim, deliciae et sententiarum mirabilis splendor. Et est alioquin tota ad numerum facta oratio. Nam et in seditione esse animum et circa ebrietates tyrannidem exercere ac cetera huiusmodi translata verba quasi stellae quaedam interpositae orationem illuminant. Et innata nobis voluptatum cupiditas, acquisita vero opinio, affectatrix optimi per antitheta quaedam dicuntur; opposita siquidem quodammodo sunt innatum et acquisitum, cupiditasque voluptatum et opinio ad recta contendens. Iam vero quod inquit huius germanae germanarumque cupiditatum nomina et superatrix rationis aliarumque cupiditatum cupiditas et utrum amanti potius vel non amanti sit in amicitiam eundum?: haec omnia verba inter se festive coniuncta, tamquam in pavimento ac emblemate vermiculato, summam habent venustatem. Illud praeterea quod inquit: cuius gratia haec diximus, fera iam patet; dictum tamen, quam non dictum, magis patebit: membra sunt duo, paribus intervallis emissa, quae Graeci cola appellant. Post haec ambitus subicitur plenus et perfectus: quae enim sine ratione cupiditas superat opinionem ad recta tendentem rapitque ad voluptatem formae et a germanis, quae sub illa sunt circa corporis formam, cupiditatibus roborata pervincit et ducit: ab ipsa insolentia, quod absque more fiat, amor vocatur. Videtis in his omnibus sententiarum splendorem ac verborum delicias et orationis numerositatem; quae quidem omnia nisi servet interpres, negari non potest, quin detestabile flagitium ab eo commitatur (Op. cit. . 87). [   . :  . .       //   .  22.  . 2010. 1 (C. 5354). *       ,       cola.       . .    . . .]




42


Op. cit. . 87. [ C    ,         , . :  . . . . . 50.]




43


Op. cit. . 86. [. :  . . . . C. 49.




44


            ()  (b),     . .         :      . . .




45


      (participium praesentis activi), apponentes,  . . .




46


Francisci Philelphi oratio de visendae Florentinae urbis desiderio in suo legendi principio habita Florentiae (1429) // K. M?llner, Reden und Briefe italienischer Humanisten. Wien, 1899. S. 148151.




47


Quintilian, Inst. Orat. IX. iv. 1920. [       [vincta]  ,    ;   [soluta], ;      ;   ,     ;  :  , ,   .  ,     ,  ,    , ,   ,    . [. :  . .    . ., 1834. . 2. . 172173.]




48


De pictura. Biblioteca Vaticana, MS. Ottob. lat. 1424, fol. 22





. [     ,      . . . .]




49


Della pittura / Ed. L. Mall?. Firenze, 1950. . 100101 (    ,     ,    . . :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 5455).




50


  ,    ,  ,    . . :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 55.




51


-,  (Orator xxii. 73),    ,   . [       :       ,     .  ,      ,   ,      (. :   .      /  . . . . .: , 1972).]




52


. :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 55.




53


??? ?? ?? ?????? ?????? ? ??? ????????? ????? ? ?? ??????????? (Rhet. III. ix. 7, 1409b 1314). [. : .  / . . .   . . .   . . . . .: , 2000. . 126.]




54


Inst. Orat. v. xi. 5.




55


IV.xliii. 56  xliv. 57.




56


Priscian. Praeexercitamenta // Grammatici Latini, hg. von H. Keil, iii, Leipzig, 1859 / Hildesheim, 1961. S. 431432.




57


  Progymnasmata [  ]: Baldwin C. S. Medieval Rhetoric and Poetic. New York, 1928. . 2338;  : Clarke D. L. Rhetoric in Greco-Roman Education. New York, 1957. . 177212.




58


Huius hic amore et illecebris captus, sepe carminum particulas suis inserit; ego autem, qui illum michi succrescentem letus video quique eum talem fieri qualem me esse cupio, familiariter ipsum ac paterne moneo, videat quid agit: curandum imitatori ut quod scribit simile non idem sit, eamque similitudinem talem esse oportere, non qualis est imaginis ad eum cuius imago est, que quo similior eo maior laus artificis, sed qualis filii ad patrem. In quibus cum magna sepe diversitas sit membrorum, umbra quedam et quem pictores nostri aerem vocant, qui in vultu inque oculis maxime cernitur, similitudinem illam facit, que statim viso filio, patris in memoriam nos reducat, cum tamen si res ad mensuram redeat, omnia sint diversa; sed est ibi nescio quid occultum quod hanc habeat vim. Sic et nobis providendum ut cum simile aliquid sit, multa sint dissimilia, et id ipsum simile lateat ne deprehendi possit nisi tacita mentis indagine, ut intelligi simile queat potiusquam dici (Petrarca. Le familiari / Ed. V. Rossi, iv, Firenze, 1942, xxiii. 19, p. 206). [. :  .  / . . . . .: , 2004. . 296.]




59


Omnis bona imitatio fit aut addendo, aut subtrahendo, aut commutando, aut transferendo, aut novando. Addendo ut sic, si invenero aliquam brevem latinitatem in Cicerone, aut in alio docto oratore, adiungam ei aliqua verba ex quibus videbitur illa latinitas aliam accipere formam et diversam a prima.Exemplu: si ponatur quod Cicero dixerit, Scite hoc inquit Brutus, addam et dicam, Scite enim ac eleganter inquit ille vir noster Brutus. Ecce quomodo videtur habere diversam formam a prima et hoc post probari a similitudine. Aliquis pictor pinxerit figuram hominis absque manu dextra aut sinistra, accipiam ego pennellum et adiungam manum dextram vel sinistram, et etiam pingam cornua in capite. Vide quomodo videntur ista signa multum diversa a prima (Gasparino Barzizza. De imitatione, Biblioteca Marciana, Venezia, MS. XI. 34 (4354), fol. 29





).        similitudo     .              ,         IV. C. 249.




60


De inventione II. i. 34.




61


Hic, ad quod ducitur praefatio, illud est, ex multis artium scriptoribus electa multa et ad unam quam scripsit artem, quo pulchrior redderetur, praecepta ex multis multa collecta. Huic igitur rei praefatio illa est, Zeuxin, pictorem nobilem, Helenae simulacrum pinxisse, sed cum conductis et in unum vocatis quinque virginibus quidquid esset pulcherrimum delegisset. Hoc, ut perspici licet, in summa convenit, quia hic et ille multa de multis; verum praefert Tullius opus suum, quod magis multa ipse, si quidem praeteriti temporis scriptores et praesentis in iudicio habuit, et non unius civitatis nec unius linguae, quippe cum et Graecos et Latinos: at vero Zeuxis ex una civitate et ipsius temporis eligendi habuit facultatem.

Si partibus conductis tota conveniunt, pulchra semper et praecipua dicetur esse praefatio. Crotoniatae Romani sunt: cum florerent omnibus copiis Romanis convenit: item convenit et in Italia cum primis beati numerarentur. Iunonis vero templum, quod locupletare egregiis picturis voluerunt: sic et eloquentiae vel facundiae templum. Zeuxis Tullius. Cum multa dicendi genera sint, ut inter picturas multas Helena, ita inter ceteras dictiones eminet semper oratoria, et ut Zeuxis in femineis pingendis vultibus summus, ita in orationibus Tullius. Pinxit Zeuxis multa, quae usque ad nostram memoriam manent: saecula posteriora tenent, quidquid pinxit oratio Tulliana. Zeuxis Helenae se simulacrum pingere velle dixit; non enim Helenam, sed simulacrum fuerat traditurus: ita Tullius scribendo artes, non orationes, non ipsam eloquentiam, sed simulacrum eloquentiae fuerat traditurus: hoc convenit et illa sententia: quod ex animali exemplo mutum in simulacrum veritas transferebatur. Mutum enim simulacrum eloquentiae ars eius, ipsa autem eloquentia quasi animal. Ita pro parte poterit ei rei, ad quam confertur praefatio, convenire, relicto eo, quod postea praeponitur, quod, cum Tullius ex omnibus multa quaesierit et omni tempore, Zeuxis ex una civitate et uno tempore conparavit (Victorinus, Explanationes in Rhetoricam Ciceronis / C. Halm // Rhetores Latini Minores. Leipzig, 1863. S. 258).




62


Boccaccio. Il Commento alla Divina Commedia / A cura di D. Guerri. Bari, 1918. ii. . 128129.    []          ,             :        ,   ;   ,         (De inventione, II, i. . .),    ,           .            ,    ,        ; ,       ,      ,     ,       :           ,      ,     ,     ,    ,    ,        , ,     ,  ,        .  , ,       ,    :     ,          ,  ,    ,    ,   ,   ?       .




63


Demetrio pictori illi prisco ad summam laudem defuit, quod similitudinis exprimende fuerit curiosior quam pulchritudinis. Ergo a pulcherrimis corporibus omnes laudate partes, eligende sunt. Itaque non in postremis ad pulchritudinem percipiendam, habendam, atque exprimendam studio et industria contendendum est. Que res tametsi omnium difficillima sit, quod non uno loco omnes pulchritudinis laudes comperiantur, sed rare ille quidem ac disperse sint, tamen in ea investiganda ac perdiscenda omnis labor exponendus est Fugit enim imperitos ea pulchritudinis idea quam peritissimi vix discernunt. Zeusis prestantissimus et omnium doctissimus et peritissimus pictor, facturus tabulam quam in templo Lucinae apud Crotoniates publice dicaret, non suo confisus ingenio temere, ut fere omnes hac aetate pictores, ad pingendum accessit. Sed quod putabat omnia que ad venustatem quereret, ea non modo proprio ingenio non posse, sed ne a natura quidem petita, uno posse in corpore reperiri. Idcirco ex omni eius urbis iuventute delegit virgines quinque forma prestantiores ut, quod in quaque esset formae muliebris laudatissimum, id in pictura referret. Prudenter is quidem (Alberti. De pictura, Biblioteca Vaticana, MS. Ottob. lat. 1424, fol. 23


). [. :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 59.]




64


Ergo non unius istius aut illius corporis tantum, sed quoad licuit, eximiam a natura pluribus corporibus, quasi ratis portionibus dono distributam pulchritudinem, adnotare et mandare litteris prosecuti sumus pluribus corporibus, quasi ratis portionibus dono distributam pulchritudinem, adnotare et mandare litteris prosecuti sumus illum imitati, qui apud Crotoniates, facturus simulacrum Deae, pluribus a virginibus praestantioribus insignes omnes formae pulchritudines delegit, suumque in opus transtulit. Sic nos plurima quae apud peritos pulcherrima haberentur corpora, delegimus et a quibusque suas desumpsimus dimensiones, quas, postea cum alteras alteris comparassemus, spretis extremorum excessibus, si qua excederent aut excederentur, eas excepimus mediocritates, quas plurium exempedarum consensus comprobasset. Metiti igitur membrorum longitudines, latitudines, crassitudines primarias atque insignes, sic invenimus (Alberti. De statua // Kleinere kunsttheoretische Schriften / Hrsg. H. Janitschek. Wien, 1877. S. 201) [. :  . .       . ., 1937. . 2:  . . 20].




65


    : N. H. vii. 125, xxxv. 106, xxxvi. 18, xxxv. 92;  : Pericles, 13, .    . . : Quirini A. M. Diatriba preliminaris in duas partes divisa ad F. Barbari et aliorum ad ipsum epistolas ii. Brescia, 1743. 158160.




66


Ars poetica 910.   : Antonii Bononiae Beccatelli cognomento Panhormitae Epistolarum libri V. Venezia, 1553. . 81a. [ :          , /   (. .:  . .    / .  . . . . .; .: Academia, 1936. . 341).]




67


Etiam pictores quibus omnia licent, item ut poetis, cum nudam mulierem pinxere, tamen obscena corporis membra aliquo contexere velamento, ducem naturam imitati, quae eas partes quae haberent aliquid turpitudinis, procul e conspectu seposuit (Epistolae / Ed. Thomas de Tonelli. i. Florentiae, 1832. 183).




68


De officiis 1. xxxv. 126.




69


Nec idcirco minus carmen ipsum probarim et ingenium, quia iocos lasciviam et petulcum aliquid sapit. An ideo minus laudabimus Apellem, Fabium ceterosque pictores, quia nudas et apertas pinxerint in corpore particulas, natura latere volentes? Quid? si vermes angues mures scorpiones ranas muscas fastidiosasque bestiolas expresserint, num ipsam admiraberis et extolles artem artificisque solertiam? (Epistolario / Ed. R. Sabbadini, i, Venezia, 1915. 702).




70


Poetics 1448b 1012. [. :  / . . .  // . :  4. . 4. .: , 1983. . 648649.]




71


Rhet. ad. Her. IV. vi. 9. [. :   .    (Ad Herennium). .: , 2018. C. 98.]




72


Comentum sive recollectae sub Guarino super artem novam M[arci] T[ullii] C[iceronis], Biblioteca Riccardiana, Firenze, MS. 681, fol. 108


: Cares, fuit pictor egregius, qui fuerat discipulus Lisippi pictoris egregii, in quo quidem exemplo confirmat ad hoc rem suam, quae non ab aliis exempla summantur.. Non isto modo, scilicet quemadmodum qui aliorum exempla summunt, ut Lisippus ostenderet caput Mironis, qui fuit egregius pictor. Non enim docebat Lisippus Carem, dicens Miro facit pulcrum caput ymaginibus, et dicebat Prasiteles pictor egregius facit pulcra brachia ymaginibus, nec dicebat Policretus facit pulcrum pectus, sed ipsemet dat exempla, et non aliunde summebant. Coram, id est in conspectu, ut hic. At vox id significat quod vulgariter dicitur abocca. Magistrum facientem omnia, per se scilicet et non aliorum exempla summentem. Ceterum, scilicet pictorum: poterat postea ipsemet considerare exempla aliorum, licet suus preceptor non precipiet.     ,          (): MS. XII: 84,        ,     .




73


Leonardo Bruni Aretino // Humanisticsh-Philosophische Schriften / Hg. von H. Baron. Leipzig; Berlin, 1928. . 8283. [. :  . .       //   .  22.  . 2010. 1. . 44.]




74


Bruni. Epistolarum Libri VIII / L. Mehus, ii, Florentiae, 1741, 90 (VII. iv).           .: Birkenmajer A. Vermischte Untersuchungen zur Geschichte der mittelalterlichen Philosophie. M?nster i. W., 1922. S. 129210.




75


Epistolario di Pier Paolo Vergerio / Ed. L. Smith. Roma, 1934. P. 177. .     : Panofsky E. Renaissance and Renascences in Western Art. Stockholm, 1960. . 13. [. :  . .  :   . ., 2019. . 277278.]




76


Lenneberg E. H., Roberts J. M. The language of experience: a case study. Indiana University Publications in Anthropology and Linguistics. Memoir 13, 1956;  . 2021.




77


Lehmann A. ?ber Wiedererkennen // Philosophische Studien, v, 1889. 96156.




78


De pictura. Biblioteca Vaticana, MS. Ottob. lat. 1424, fols. 20


; 22


; Della Pittura / Ed. L. Mall?. Firenze, 1950. . 99; 101. [. :  . .       . ., 1937. . 2:    . . 55.]




79


   .:  xlix, l,  lxxxvi;   . : Sen. iv. 3;   : Itinerarium Syriacum. Opera Omnia. Basel, 1581. . 560; : Fam. vi. 2; . : Fam. xvi. 11: Iocundissimum tamen ex omnibus spectaculum dixerim quod aram, quam non ut de Africano loquens Seneca, sepulcrum tanti viri fuisse suspicor, sed scio, imaginemque eius summis parietibus extantem, quam illi viro simillimam fama fert, sepe venerabundus in saxo pene vivam spirantemque suspicio. Id michi non leve premium adventus; dici enim non potest quanta frontis autoritas, quanta maiestas supercilii, quanta tranquillitas oculorum; vox sola defuerit vivum ut cernas Ambrosium.      .: Ratti A. Il pi? antico ritratto di S. Ambrogio. Ambrosiana. Milano, 1897. Sect. XIV. . 6164; Wilkins E. H. Petrarch's Eight Years in Milan. Cambridge, Mass., 1958. . 1617. [. :  .  / .  . . . . .: , 2004. . 207208. (.   . . 52).]




80


     : .,   : Prince d'Essling [V. Massna], E. Muentz. E. Ptrarque: ses tudes d'art, son influence sur les artistes, ses portraits et ceux de Laure, l'illustration de ses crits. Paris, 1902 (. I); Venturi L. La critica d'arte e F. Petrarca // L' Arte, xxv, 1922, 238-44; Chiovenda L. Die Zeichnungen Petrarcas // Archivum Romanicum, xvii, 1933, 161; T. E. Mommsen. Petrarch and the Decoration of the Sala Virorum Illustrium in Padua // Art Bulletin, xxxiv, 1952, 95116; Wilkins E. H. On Petrarch's Appreciation of Art // Speculum, xxxvi, 1961, 299301; Panofsky E. Renaissance and Renascences in Western Art. Stockholm, 1960 (. I).




81


Prince d'Essling; E. Muentz. Op. cit. . 45, n. 3: De artificiis ingeniorum veterum quamquam pauca supersint si que tamen manent alicubi ab his qui ea in re sentiunt cupide queruntur et videntur magnique penduntur. Et si illis hodierna contuleris non latebit auctores eorum fuisse ex natura ingenio potiores et Artis magisterio doctiores. Edificia dico vetera et statuas sculpturasque cum aliis modi hujus quorum quedam cum diligenter observant hujus temporis artifices obstupescunt. Novi ego marmorarium quemdam famosum illius facultatis artificem inter eos quos tum haberet Ytalia, presertim in artifitio figurarum, hunc pluries audivi statuas atque sculpturas quas Rome prospexerat tanta cum admiratione atque veneratione morantem, ut id referens poni quodammodo extra se ex rei miraculo videretur. Aiebant enim se quinque cum sociis transeuntem inde ubi alique hujusmodi cernerentur ymagines intuendo fuisse detentum stupore. Artificii et societatis oblitum substitisse tam diu donec comites per quingentos passus et amplius preterirent, et cum multa de illarum figurarum bonitate narraret et auctores laudaret ultraque modum comendaret ingenia ad extremum hoc solebat addicere ut verbo utar suo, nisi illis ymaginibus spiritus vite deesset, meliores illas esse quam vivas ac si diceret a tantorum artificum ingeniis non modo imitatam fuisse naturam verum etiam superatam. [     .        ,  - ,    .       ,  ,    ,       .    ,    , ,      .    ,        ;     .     ,               , ,    ,      . ,   ,      ,    ,    ,    .   ,     ,          .               ,    (   ),       ,      ,     ,        ,    . . . .] . : Panofsky E. Op. cit. . 208209. [. :  .      . .: -, 2006. . 318.]




82


Phisicke against Fortune, as well prosperous, as adverse, conteyned in two Books Written in Latine by Frauncis Petrarch  Englished by Thomas Twyne. London, 1579. . 57a60a.       ;      .   :  To take delight also in [sacred images ]    [  ] (. 58), ,     ,    : To take delight also in the images and statues of godly and virtuous men, the beholding of which may stirre us up to have remembrance of their manners and lives is reasonable, and may profite us in imitating ye same.         ,           , ,        . [.  . . . :  .     / .  . .  //  : :  2. . 1. .: , 1981.   : . 3335;  : . 3537.       .    ,          :  .      / .  . . . . , 2016. . 125.  . .]




83


, N. H. xxxv. 1920.




84


, N. H. xxxv. 77: 'reciperetur in primum gradum liberalium'.




85


, N. H. vii. 125.




86


, N. H. xxxvi. 2728.




87


, N. H. xxxv. 157158.




88


 3: 16.




89


, N. H. xxxvii. 108.




90


, Philipp. IX. ii. 4.




91


, xxxviii. 56.




92


, Conf. viii. 2.




93


I  5: 21.




94


.   : Africa viii. 862951; Fam. vi. 2; Ep. Metr. ii. 5.




95


.: Ciapponi L. Il De Architectura di Vitruvio nel primo Umanesimo // Italia medioevale e umanistica, iii, 1960, 5999.




96


: Sen. xv. 3;     : N. H. xxxv. 184185.




97


Decamerone vi. 5. [   ,         ,       ,    ,             (. :  . . .: . ., 1970. . 390).]




98


Mommsen T. E. Petrarch's Testament. Ithaca, 1957. P. 7880: Et predicto igitur domino meo Paduano, quia et ipse per Dei gratiam non eget et ego nihil aliud habeo dignum se, dimitto tabulam meam sive iconam beate Virginis Marie, operis Iotti pictoris egregii, que mihi ab amico meo Michaele Vannis de Florentia missa est, cuius pulchritudinem ignorantes non intelligunt, magistri autem artis stupent; hanc iconam ipsi domino meo lego, ut ipsa virgo benedicta sibi sit propitia apud filium suum Iesum Christum [            ,      ,       , ,          .         ,     ,     ,        .       ,             . . . .]




99


Qui [Caecilius Balbus] michi videtur de simulacris suis non aliter autumasse quam et nos ipsi de memoriis pictis vel sculptis sanctorum martyrorumque nostrorum in fidei nostre rectitudine faciamus. Vt hec non sanctos, non deos, sed dei sanctorumque simulacra sentiamus. Licet vulgus indoctum plus de ipsis forte et aliter quam oporteat opinetur. Quoniam autem per sensibilia ventum est in spiritualium rationem atque noticiam, si gentiles finxerunt fortune simulacrum cum copia et gubernaculo tamquam opes tribuat, et humanarum rerum obtineat regimen, non multum a vero discesserunt. Sic etiam cum nostri figurant ab effectibus quos videmus fortunam quasi reginam aliquam manibus rotam mira vertigine provolventem, dummodo picturam illam manu factam non divinum aliquid sentiamus sed divine providentie dispositionis et ordinis similitudinem, non etiam eius essentiam sed mundanarum rerum sinuosa volumina representantes, quis rationabiliter reprehendat? (Coluccio Salutati. De fato et fortuna. Biblioteca Vaticana, MS. Vat. lat. 2928, fols. 68


69


).    .: Caecilii Balbi. De nugis philosophorum / E. Woelfflin. Basiliae, 1855, i. 13. . 3. [. :  .      XV . ., 2019. . 61. *        . . .]




100


, Sen. ii. 3.




101


Una fingendi est ars, in qua praestantes fuerunt Myro, Polyclitus, Lysippus; qui omnes inter se dissimiles fuerunt, sed ita tamen, ut neminem sui velis esse dissimilem. Una est ars ratioque picturae, dissimillimique tamen inter se Zeuxis, Aglaophon, Apelles; neque eorum quisquam est cui quicquam in arte sua deesse videatur (De oratore iii. 26). [. :   .      /  . . . . .: , 1972.]




102


His [.. virtutis] quibusdam quasi radiis splendor nobilitatis emicat non ut diximus diviciis et avorum imaginibus ut si pictura quepiam oblata fuerit non tam colorum puritatem ac eleganciam quam ordinem proporcionemque membrorum peritus probet inspector colore duntaxat capiatur indoctus sic de hominibus eximias (sic) vulgus racionem vite sapiens quidam qui membrorum proporcionem admirabitur exquisitis imaginibus si pigmentorum pulcritudo accesserit admiracionis commendacionecessario geminetur. Itidem in nobilitate si ad virtutis perfectionem substantiam quoque adiecisse maiorum videatur (Historia Raguslii. Venezia, Biblioteca Querini-Stampalia, MS. IX. 11, fol. 80


 ( -, ).




103


  ,  (Biblioth?que Nationale, Paris): MS. lat. 6802, fol. 256v.    : N. H. xxxv. 7991. P. de Nolhac, Ptrarque et l'humanisme, [2


 d.], Paris, 1907, ii. 74,        .




104


MS. cit., fol. 249


,   N. H. xxiv. 65 (    . . :  . .   / . . . . .: , 1994. . 67).




105


 . . 94.  . .




106


MS. cit., fol. 260


.




107


MS. cit., fol. 259


.




108


MS. cit., fol. 195


.


